مجله خبری مساجد

جبرئیل یا این که جبرائیل، یک کدام از چهار فرشته پایگاهّب الهی و حمل کننده وحی میباشد. واژه و کلمه جبرئیل در سه آیه از قرآن و در احادیث زیادی آمده میباشد. منابع اسلامی، ضمن حمل وحی، کارهایی زیرا امداد پیامبران، عذاب کردن کافران و تسلی‌بخشی مؤمنان را به جبرئیل نسبت مسجد سجاد مشهد داده‌اند.

در فلسفه و عرفان نیز از واقعیت و رده جبرئیل مشاجره گردیده‌است و فیلسوفان و حکیمان مسلمان با تعابیری زیرا «عقل فَعّال» از وی خاطر کرده‌اند. در متن ها شرعی یهودیت و مسیحیت نیز اسم این فرشته رزرو مسجد سجاد مشهد نام برده میباشد.

معنای لغوی در گویش‌های متعدد
واژۀ جبرئیل اساسا عِبری میباشد و ظاهراً به طور سُریانی‌اش به عربی رویه یافته میباشد.[۱] نویسندگان و پژوهشگران گویش عربی بر غیرعربی بودن آن تصریح کرده‌اند.[۲] ابوحیان غرناطی[۳] سیزده شکل متفاوت آن، نظیر جِبْریل، جَبْریل، جَبَرئیل، جَبَرئِل، جَبرائل، جَبرائیل، را آورده میباشد.[۴] همینطور دانی [۵] شکل‌های خواندن[یادداشت ۱]این واژه در قرآن را برشمرده[۶] که «جِبْرِیل» مشهورترین و فصیح‌ترین آنان به لهجۀ اهل حجاز و سازه بر تلاوت حفص، ابوعمرو، نافع و ابن عامر میباشد.[۷] برخی واژه و کلمه‌شناسان عرب با اشاره به معانی متعدد «جَبْر»، مثلا شاه، عبد، شجاع، مرد،[۸] و ایل تحت عنوان اسمی از اسامی پروردگار در عبری،[۹] جبرئیل را همانند میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو قسمت دانسته‌اند که بنابراین جبرئیل («جَبْر» + «ایل») به معنای مرد پروردگار یا این که بندۀ پروردگار (عبدالله) میباشد.با اعتنا به معنای «جَبَروت» که در عِبری به معنای نیرومندی و اقتدار میباشد،[۱۰] احتمالاً جبرئیل از «جبروت» مشتق گردیده‌است.[۱۱] باتوجه به اینکه «جَبَر» از گویش عبری به معنای اقتدار داشتن و توانمندی و «جبرئیل» به معنای فرد نیرومند نیز آمده میباشد،[۱۲] این احتمال تقویت می شود. حتی لقب ها «شدیدالقُاو» و «ذومِرَّة» نیز هم اندازه عربی جبرئیل آدرس مسجد سجاد مشهد دانسته گردیده است.[۱۳]

جَبْر در لهجه‌های حَبَشی و سِریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور میباشد و جبرئیل در‌این لهجه‌ها مرد آفریدگار و قهرمان آفریدگار مضمون‌ می‌گردد.[۱۴] بعضا ایل را به معنای عبد و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبدالله، عبدالرحمان و عبدالقُدُّوس شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میدانند.[۱۵]

در قرآن
اسم جبرئیل در قرآن سه توشه در آیه ها مدنی آمده میباشد.[۱۶] در آیهٔ ...فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَیٰ قَلْبِک بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِّمَا بَینَ یدَیهِ وَهُدًی وَبُشْرَیٰ لِلْمُؤْمِنِینَ.چرا كه وی، به دستور معبود، قرآن را بر قلبت نازل كرده میباشد، در حالى كه مؤيد [كتاب‌هاى آسمانى‌] پيش از آن، و هدايت و بشارتى براى مؤمنان میباشد.»[بقره–۹۷] به وظیفه مهم جبرئیل، یعنی پیام‌آوری وحی، تصریح گردیده‌است، هرچند دربارهٔ چگونگی جابجایی و نزول وحی سخنی به در میان نیامده میباشد.[۱۷]

در قرآن تعابیر دیگری نیز میباشد که مفسران[۱۸] آنها‌را ناظر به جبرئیل دانسته‌اند، مثلا:

«الروح الامین»[۱۹] که حاکی از امانتداری وی در رساندن وحی میباشد.
«فرستادهٍ کریم و مهربان»[۲۰] که بر خصلت‌های نیک او دلالت دارااست.
«شدیدالقوی» و «ذومِرّة» و «ذی قوة»[۲۱] که گویا توانمندی و اقتدار بر جاری ساختن امرها الهی میباشد.
«مَکین» و «مُطاع»[۲۲] که از مقام و جایگاه ویژهٔ وی نزد معبود و دیگر ملائکه حکایت می‌نماید.
«روح القُدُس»[۲۳]
در سوره بقره آیه ۹۸ به کافر بودن معاندِ جبرئیل بلکه به شرک معاندان کل ملائکه الهی تصریح شد‌ه‌است. مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ ترجمه: هر كه معاند پروردگار، و ملائکه و فرستادگان وی، و جبرئيل و ميكائيل میباشد [بداند كه‌] خداوند يقينا معاند كافران میباشد. یهودیان براین یقین بودند که جبرئیل همواره برای پیکار و شدت و خون ریزی نازل می گردد، البته میکائیل همواره برای رفع دغدغه‌ها و آوردن خوشی‌ها نازل می شود به همین جهت در گفت‌و‌گو‌ای که با رسول(ص) داشتند تصریح کردند که درصورتی که فرشته‌ای که وحی را بر وی نازل می نماید میکائیل بود به وی ایمان می آوردند و زیرا جبرئیل میباشد با وی معاند می‌باشند و به نبی هم ایمان نمی‌آورند. [۲۴]

به دنیاآمدن حضرت عیسی
جبرئیل مژدهٔ به دنیاآمدن عیسی را به حضرت مریم داده[۲۵] و به طور بشر نزد وی متمثل گردیده[۲۶] و روحِ اِلهی را در رحم وی دمید[۲۷] و سرنوشت معبود بوسیله جبرئیل به حضرت عیسی(ع) کمک رسانده و نیرو بخشیده میباشد.[۲۸]

مفسران در میانجی گری جبرئیل برای به دنیاآمدن عیسی(ع) شک وتردید نکرده و تفسیر «روح» در آیه ها خاطر گردیده را همه ناظر به جبرئیل دانسته‌اند.[۲۹]

نُشوز، تخلف از وظایف فقاهتی، نسبت به همسر. به‌فتوای فقیهان، تمکین‌نکردن از مرد و ترش‌روییِ فارغ از برهان، از علامت‌های نشوزِ زنان و نپرداختن نَفَقه و آزار دادن زن از نشان‌های نشوزِ مردان میباشد. در کتاب‌های فقاهتی، بیشتر، درباره نشوز زنان دعوا مسجد سجاد مشهد شد‌ه‌است.

در شکل نشوز زن، پرداخت نفقه بر شوهر واجب وجود ندارد. سازه بر لحاظ فقیهان، شوهر بایستی آغاز زن ناشزه را موعظه نماید و در‌صورتی‌که سودمند واقع نشد، بسترش را از وی جداگانه نماید و در حالتی‌که گشوده تاثیر نکرد، او‌را تنبیه بدنی نماید. در‌صورتی‌که نشوز از طرف مرد باشد، زن می بایست آغاز اورا اندرز نماید و حقوقش را بخواهد و در صورتیکه تأثیر نداشت، به قاضی شرع رجوع و برگشت رزرو مسجد سجاد مشهد نماید.

تعریف‌و‌تمجید شرعی و منزلت در فقه
نشوز اصطلاحی در فقه میباشد، به‌معنای قانون شکنی از اجرا وظایف فقاهتی، نسبت به همسر.[۱] تمکین‌نکردن زن از مرد[۲] و پرداخت‌نکردن نفقه از سوی مرد از مثال‌ها آدرس مسجد سجاد مشهد ی نشوزند.[۳]

به زنی که از ایفا وظایف زناشویی نسبت به شوهرش، پرهیز نماید «ناشزة» و به مردی که از ایفای وظایف زناشویی نسبت به همسر خود، پرهیز نماید «ناشز» شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گفته می گردد.[۴]

از نشوز و احکام آن، راجع به نکاحِ کتاب‌های فقاهتی مشاجره میگردد.[۵] اما در کتاب ها دینی، بیشتر، از احکام نشوز زن کلام رفته میباشد.[۶]

آرم‌های نشوز زن
برخی از چیزهایی که فقیهان نشان‌های نشوز زن دانسته‌اند، به‌تفصیل تحت میباشد:

تمکین‌نکردن؛ یعنی برآورده‌نکردن مراد‌های مشروع جنسی شوهر[۷]
ابراز بی‌علاقگی به شوهر و ترش‌رویی با وی[۸]
رعایت‌نکردن نظافت و آراستگی ظاهری، به‌حدی که با استمتاع از زن ناسازگاری باشد[۹]
خروج از خانه فارغ از اذن و اگاهی شوهر.[۱۰]
آرم‌های نشوز مرد
فقیهان مفاد تحت را از نماد‌های نشوز مرد شمرده‌اند:

دوری از پرداخت نفقه[۱۱]
زدن و آزردن همسر فارغ از‌عامل.[۱۲]
رعایت‌نکردن حق قَسْم (تقسیم شب‌ها فی مابین همسران)، در شرایطی‌که مرد تعدادی همسر دارااست.[۱۳]
وظایف زن و شوهر در قبال نشوز دیگری
به‌فتوای فقیهان، در شکل ناشزه بودن زن، شوهر آغاز می بایست اورا پند نماید و در حالتی‌که سودمند واقع نشد، در بستر به وی پشت نماید و یا این که بسترش را از وی جداگانه نماید و در‌حالتی که همچنان بهره‌ای نداشت او‌را تنبیه بدنی نماید.[۱۴] در شرایطی‌که نشوز از طرف مرد باشد، زن می‌بایست شوهرش را راهنمایی کرده و حقوق و دستمزد خویش را مطالبه نماید و اگر که تاثیر نداشت، به حکم دهنده شرع رجوع و برگشت نماید.[۱۵]

احکام دیگرِ نشوز
بعضا دیگر از احکام نشوز عبارت‌اند از:

در شکل ناشزه‌بودن زن، پرداخت نَفَقه بر شوهر واجب وجود ندارد.[۱۶]
در شکل نشوز مرد، زن حق ندارد وظایف زناشویی‌اش را نسبت به وی رخنه‌ نماید[۱۷] یا این که اورا تنبیه بدنی نماید.[۱۸]
تنبیه بدنی زن نباید هنگفت باشد و موجب شکستگی، زخم و کبودی تن گردد.[۱۹]
جلوگیری زن از ایفا کارهایی که بر وی واجب وجود ندارد، مانند پخت‌وپز، دوزندگی و نظافت منزل، از نشان‌های نشوز وجود ندارد.[۲۰]
خروج زن از خانه سوای اجازه شوهر، برای استحصال معارف اعتقادی و احکام دینی به‌مقدار مایحتاج،[۲۱] یا این که برای درمان بیماری، در حالتی که که قابلیت معالجه در خانه وجود ندارد[۲۲] یا این که برای گریزو فرار از ضررهای جانی، مالی و آبرویی نشوز محسوب نمیشود.[۲۳]
جستارهای متعلق
آیه ها نشوز
تنبیه بدنی زنان
پانویس
شهیدثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷؛ پژوهشگر حلی، مختصرالنافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.
شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷.
خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ج۲، ص۲۸۹.
مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.
شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷.
برای مثال نگاه فرمائید به نجفی،جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۰-۲۰۹.
فاضل هندی، کشف‌اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۵۲۴؛ صافی گلپایگانی، هدایةالعباد، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۷۴.
شهید اولیه، اللمعة الدمشقیة، دارالفکر، ص۱۷۴.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۵؛ امام خینی، تحریرالوسیله، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۰۵.
فاضل هندی، کشف‌اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۵۲۴.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۷.

سید ابوالقاسم موسوی خویی (۱۲۷۸ش-۱۳۷۱ش) از مراجع پیروی شیعه، رجالی و تالیف کننده تیم ۲۳ جلدی معجم رجال الحدیث و همینطور مالک تاثیر تفسیری البیان فی تعبیر و تفسیر القرآن بود. میرزای نائینی و متفحص اصفهانی دو بدن از پر رنگ‌ترین استادان وی در فقه و اصول فقه بوده‌اند. استارت قانونی مرجعیت خویی بعداز درگذشت سید حسین طباطبایی بروجردی دانسته گردیده و درگذشت سید محسن طباطبائی حکیم، استارت مرجعیت او مخصوصاً در عراق خوانده گردیده است. خویی، در طی هفتاد سال درس دادن، یک زمان بی نقص درس بیرون فقه و شش عصر درس بیرون اصول فقه را درس دادن کرده و یک زمان کوتاه هم به درس دادن تعبیر و تفسیر قرآن پرداخت. عالمانی برای مثال محمد اسحاق فیاض، سید محمدباقر صدر، میرزا جواد تبریزی، سید علی سیستانی، حسین وحید خراسانی، سید موسی شبیری زنجانی، سید موسی صدر و سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از شاگردان خویی معرفی مسجد سجاد مشهد گردیده‌اند.

آیت‌الله خویی در فقه و اصول فقه، ایده ها و آرای قابل توجهی داشته که گاه با ایده ها پر اسم و رسم فقیهان شیعه متعدد میباشد. برخی منابع، فتاوای مختلف او‌را تا ۳۰۰ گزینه دانسته‌اند. مخالفت با موظف بودن کافران به اعمال فروع آئین، عدم تایید نسبی بودن شروع ماه قمری و مخالفت با اعتبار آوازه فتوایی و اجماع، بعضی از نظرها مختلف وی در فقه و اصول فقه میباشد. خویی در زمانه مرجعیت خویش، اقداماتی در راستای تبلیغ آئین، اشاعه تشیع و امداد رساندن به نیازمندان نموده است؛ مثلا ساختن کتابخانه، مکتب، مسجد، حسینیه و درمان گاه در کشورهای کشور ایران، عراق، مالزی، انگلستان، امریکا، رزرو مسجد سجاد مشهد هندوستان.

خویی در دهه ۱۳۴۰ش، موضع‌ها و بیانیه‌هایی علیه دولت پهلوی داشته میباشد؛ اعتراض به حادثه فیضیه در سال ۱۳۴۲ش از این پاراگراف‌اند. او بعداز آغاز انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ در کشور ایران و دیدار فرح دیبا، همسر محمدرضا پهلوی با وی و شک و تردید و شبهه‌های اتفاق افتاده بعداز این دیدار، در مواقعی به عنوان مثال کلیه‌پرسی انتخاب نظام جمهوری اسلامی و همینطور نبرد عراق علیه کشور‌ایران، به دفاع از انقلاب و ایران پرداخت. وی در جریان انتفاضه شعبانیه شیعه ها عراق و انتخاب شورای رهبری برای اداره بخشها ذیل رئیس شیعه ها، ذیل فشار حکومت صدام حسین قرار گرفت و تا نقطه پايان قدمت در حصر خانگی آدرس مسجد سجاد مشهد بود.

معاش
گاهشمار معاش سید ابوالقاسم خویی
۱۲۷۸ش ولادت در اخلاق و رفتار
۱۲۸۹ش سفر به عراق برای علم آموزی
۱۳۴۱ش ارسال تلگراف به محمدرضا پهلوی و نامشروع پی بردن لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی
۱۳۵۰ش اخراج اکثری از شاگردان خویی از عراق به وسیله دولت عراق
۱۳۶۹ش دفاع از انتفاضه شعبانیه عراق و دستگیری و زور ملاقات با صدام
۱۳۷۱ش درگذشت و دفن شماره تلفن مسجد سجاد مشهد در نجف
نبو

نماز سیدعلی سیستانی بر لاشه خویی
سیدابوالقاسم موسوی خویی در ۱۵ رجب ۱۳۱۷ق بر پایه ی با ۲۸ آبان ۱۲۷۸ش در شهر خلق از توابع آذربایجان غربی متولد شد.[۱] پدرش سید علی‌اکبر خوئی، از شاگردان عبدالله مامقانی بود که به جهت عدم موافقت با مشروطه غیرمشروعه،[۲] در سال ۱۳۲۸ق از کشور‌ایران به نجف سفر کرد.[۳] خویی، ۸ صفر ۱۴۱۳ق بر پایه ی با ۱۷ مرداد ۱۳۷۱ش، در ۹۶ سالگی (۹۳ سالگی مطابق تاریخ خورشیدی) به انگیزه بیماری قلبی در کوفه درگذشت و در کنار مسجد الخضراء در صحن بقعه امام علی دفن شد.[۴]

همسر و فرزندان
خویی دو توشه وصلت کرد. فرزندان او، سه پسر و سه دختر از همسر اولیه، و چهار پسر و دو دختر از همسر دوم می‌باشند.[۵] برخی از فرزندان شناخته‌گردیده خویی عبارتند از:

سید جمال‌الدین خویی، فرزند ارشد خویی که بیشتر قدمت خویش را صرف کارها مرجعیت پدرش در نجف کرد. برخی از اثرها وی عبارتند از تفصیل کفایة الاصول، گفت و گو فی الفلسفة و دانش الکلام، توضیح المراد فی تفصیل تجرید الاعتقاد، تفصیل دیوان مُتَنبّی، و دیوان اشعار به فارسی.[۶]
سید محمدتقی خویی، بعداز تأسیس مؤسسه خیریه امام خویی ۱۳۶۸ش دبیرکل آن شد. بعد از انتفاضه شعبانیه در ۱۳۶۹ش، وی عضو هیئت منتخب پدرش برای اداره بخش ها آزادشده بود؛ البته پیرو سرکوب این قیام و قتل‌عام شیعه ها، به یاور پدرش در حصر خانگی قرار گرفت و سرنوشت در ۳۰ تیر ۱۳۷۳ش در اتفاق رانندگی درگذشت. بعضا این اتفاق را نتایج نرم افزار‌ریزی دولت صدام دانسته‌اند.[۷] ضمن تقریرات درس فقه پدرش، الالتزامات التبعیة فی العقود از اثرها اوست.[۸]

آرامگاه آیت‌الله خویی در بقعه امام علی(ع)
داده ها دقیقی دربارهٔ دختران خویی در مشت وجود ندارد، البته بعضی از دامادهای او عبارتند از سید نصرالله مستنبط، سید مرتضی حکمی، سید جلال الدین فقید ایمانی، جعفر غروی نائینی، و سید محمود میلانی.[۹]

زیست علمی
ابوالقاسم خویی سال ۱۳۳۰ق در ۱۳ سالگی، یاور با برادرش عبدالله خویی به بابا خویش در نجف پیوست.[۱۰] وی شش سال به علم آموزی مقدمات و سطح های خوب حوزه پرداخت و آن‌گاه ۱۴ سال در درس استادان علم ها متعدد به عنوان مثال فقه و اصول کمپانی کرد. از این در میان، چنان‌که خویش وی در معاش‌طومار خودنوشت آورده، بیشترین استعمال را از محمدحسین نائینی و محمدحسین غروی اصفهانی داشته میباشد.[۱۱]

اساتید و اذن اجتهاد

نصیب نشریه‌ها و مجلات
در‌این نصیب، مجلات و مجله‌های متفاوت محافظت می شوند که اکثرا به بعداز سال ۴۸ خورشیدی مربوط می شود. خبر نامه صوراسرافیل پنجشنبه ۲۲ جمادی الاولی ۱۳۲۵ق بر پایه ی با ۱۲۷۶ش کهن‌ترین ورژن جانور درین قسمت مسجد سجاد مشهد میباشد.[۱۰]

تعداد کتاب‌ها
کتابخانه با گروه‌ای از ۲۳۳۴۰ جلد کتاب چاپی و حدود ۲۴۰۰ ورژن خطی به طور رسمیً بهره برداری و آیتم بهره برداری و به کارگیری مردم قرار گرفت. با دقت به نصیب‌های گوناگون کتابخانه، در حال حاضر تعداد کتاب‌های چاپی کتابخانه بالغ بر ۱۳۸۷۰۰ جلد و آنچه از مخطوطات فهرست گردیده با ضمائم آنها حدود ۱۲۰۰۰ ورژن شمارش رزرو مسجد سجاد مشهد شد‌ه‌است.[۱۱]

فضای مخزن کتاب ها
فضای مخازن کتاب ها چاپی و گنجینه مخطوطات کتابخانه ظرفیت بیشتراز دویست هزار جلد کتاب دارااست. هم‌فعلا گروه‌های کبیر منابع علمی در مسئله‌های گوناگون علم ها انسانی و اسلامی و کتاب‌های چاپی فهرست گردیده این کتابخانه از حیث حسن ترتیب و مقام‌بندی و تنوع مورد، چشمگیر و از لحاظ سهولت به کارگیری در زمینه ی کتابداری و فایده‌گیری از کتاب آوازه دارااست. کتابهای فهرست گردیده قسمت همگانی کتابخانه، تا خرداد ۱۳۹۳ش در چهارصد و بیست و هفت قفسه فلزی تهیه و تنظیم و رمز گذاری مهیا بهره برداری گردیده‌است، مضافاً عصر‌های بدون نقص مجلات علمی، تاریخی دربردارنده مقالاتی از شخصیت‌های دارای شهرت در موضوعات تاریخ، ادبیات، تعبیروتفسیر، فقه، اصول، حدیث، طب و نجوم و... در نصیب همگانی کتابخانه آدرس مسجد سجاد مشهد حفظ میشود.[۱۲]

بعضا خصوصیت‌ها
سابق‌ترین کتاب چاپی: النجاة و القانون فی الطب، تاثیر ابن سینا که در سال ۱۵۹۳م در حافظه موقت ایتالیا چاپ گردیده است.
اصلی ترین کتاب: کتاب مواقع النجوم یا این که شجره علمای حدیث و اذن با بعدها ۵۰ در ۶۸ سانتی‌متر.
کوچکترین کتاب: صحبت الله مجید با چاپ و خط یک در دو شماره تلفن مسجد سجاد مشهد سانتی متر.[۱۳]
اشتباه در ساخت بندانگشتی:
فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی
چاپ فهرست نسخه ها خطی کتابخانه
کتاب «فهرست نسخه ها خطی کتابخانه حضرت آیت الله گلپایگانی (قم)» با کتابت علی صدرایی خویی و ابوالفضل حافظیان بابلی، به همت و دستکاری مصطفی درایتی، از سوی کتابخانه، موزه و راءس اوراق مجلس شورای اسلامی و مؤسسه فرهنگی - پژوهشی الجواد (مشهد)، منتشر گردیده‌است.[۱۴]

لینک به خارج
وب سایت کتابخانه
فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت‌الله گلپایگانی
پانویس
«درباره کتابخانه»، وب سایت کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی.
صدرایی خویی، حافظیان بابلی، فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت‌الله گلپایگانی، ۱۳۸۸ش، ص۱۱؛ «درباره کتابخانه»، وبسایت کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی..
عرب‌زاده، معرفی برخی نفایس خطی کتابخانه آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی، ۱۳۸۶ش.
صدرایی خویی، حافظیان بابلی، فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت‌الله گلپایگانی، ۱۳۸۸ش، ص۱۱.
صدرایی خویی، حافظیان بابلی، فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت الله گلپایگانی، ۱۳۸۸ش، ص۱۱.

انتهاُ الزَّمان اصطلاحی شرعی به معنای زمان نهایی عالم که در کلیه ادیان الهی به آن اشاره شد‌ه‌است. در باورهای رایج، آخرالزمان با حادثه ها تعجب آور شناخته میشود. مهم ترین خصوصیت این روزگار افول آئین‌داری عموم و بعداز آن ظهور یک منجی میباشد. تاریخ ظریف ظهور منجی آخرالزمان نامعلوم میباشد و فقط می‌اقتدار آن را به قسمت آخرین زمان که به قیامت متّصل می‌شود تعریف‌و‌تمجید مسجد سجاد مشهد نمود.

معنا‌شناسی
اصطلاح آخرالزمان در قرآن نیامده میباشد، اما آیاتی درباره آجل دولت ها انسانی در قرآن چشم می گردد که بر حکومت توحید و عدل در آتی معاش آدم و خلافت و وراثت صالحان بر زمین و موفقیت حق بر فسخ دلالت رزرو مسجد سجاد مشهد می‌نماید.[۱]

آخرالزمان در احادیث اسلامی در دو مضمون‌ به عمل رفته میباشد؛ بازه زمانی‌فرصت دربین شروع نبوت فرستاده اکرم(ص) تا وقوع قیامت،[۲] و دیگری زمان ظهور امام دوازدهم(عج).[۳] بنابر بعضا احادیث، رسول اکرم(ص)، نبی آخرالزمان دانسته شد‌ه‌است.[۴] همینطور در بخش اعظمی از احادیث اسلامی[۵] اصطلاح آخرالزمان به معنای وقتی دانسته گردیده که در آن منجی (مهدی موعود(عج)) ظهور می‌نماید.[۶] در احادیث اسلامی و شیعی، خصوصیت‌هایی برای انتها الزمان آورده شده میباشد؛ به عنوان مثال امتحان‌های دشوار و فتنه‌های آخرالزمان،[۷] ظهور منجی و جدال در میان حق و فسخ،[۸] و همینطور غلبه حق بر فسخ و بعد آدرس مسجد سجاد مشهد از ظهر طلایی عالم.[۹]

گزینش فرصت
در احادیث اسلامی، خیر‌صرفا به تاریخ ظریف این مدت وقتی اشاره‌ای نشده، بلکه انتخاب تاریخ ظریف آن تکذیب شد‌ه‌است.[۱۰] بنابر احادیث، وقت ظهور منجی را کسی جز خداوند نمی‌داند و از مصادیق دانش غیب به شمار می آید. امام رضا(ع) از فرستاده(ص) نقل می‌نماید که مجال قیام موعود، مانند قیامت میباشد که کسی جز خدا آن را نمی‌داند و به صورت ناگهانی رخداد شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میفتد.[۱۱]

آیه ها
در احادیث اسلامی برای زمانه آخرالزمان، نشان‌هایی آمده میباشد که به آرم‌های آخرالزمان مشهور میباشد و از این نظر ظهور موعود به قیامت تشبیه گردیده‌است، چون همچنان که قیامت علائمی دارااست (اشراط الساعة)، ظهور موعود نیز دارنده آرم‌هایی میباشد که پیش از آن فیس میدهند.[۱۲] در برخی از کتاب‌ها این آیه‌ها از آن رو که رویدادهای اساسی بعد از ظهر ظهور میباشند، به علائم ظهور مشهور گردیده‌اند.[۱۳] برخی از این آیه‌ها عبارتند از:

خروج سفیانی[۱۴]
ظهور سید حسنی، اختلاف بنی عباس در مُلک و سر گروهی[۱۵]
کسوف خورشید در نصفه رمضان و خسوف ماه در نقطه پایان آن[۱۶]
طلوع خورشید از مغرب[۱۷]
خودکشی زکیه[۱۸]
فساد مسجد کوفه، خروج یمانی، حلال شمرده شدن خون و کالا عموم[۱۹]
خروج دجّال[۲۰] که در احادیث اسلامی آمده میباشد که او چهل روز در زمین اندیشه می‌نماید[۲۱] و اکثری از اشخاص سست ایمان به وی می‌گرایند و این به انگیزه شغل های خارق العاده‌ای میباشد که اجرا می دهد.[۲۲]
پدید داخل شدن مبارزه‌ها و کشتارها و از بین رفتن علامت‌های حق[۲۳]
ظهور فسادهای بلندمرتبه در جهان[۲۴]
ناقص شدن عقول عموم[۲۵]
زیاد شدن سروصدا و سست شدن ایمان عموم[۲۶]
قرار تصاحب کردن اشخاص نالایق در رئیس جامعه، اطاعت مرد از همسر خود، بلندمرتبه شمردن فرآورده عالم، عدم امنیت[۲۷]
ظهور فتنه‌های گوناگون میان عرب[۲۸]
از در میان رفتن حجب و حیا در زنان و خردسالان[۲۹]
اشاعه ربا[۳۰]
وقوع قتلهای وسیع در عالم و ظهور فتنه‌ها[۳۱]
بی‌نیاز شدن مرد از زن و زن از مرد[۳۲]
نوشیدن شراب و پوشیدن جامه‌های حریر[۳۳]

اسماعیلیه از فرقه‌های شیعه که پس از امام راست گو(ع) به امامت فرزندش اسماعیل یا این که نواده‌اش محمد بن اسماعیل اعتقادوباور پیدا کردند. اسماعیلیه به اسم‌های مختلفی زیرا باطنیه و تعلیمیه نیز خوانده شد‌ه‌است. این مذهب به جهت باور به طلاق بین ظواهر و درونِ آحادِ آیه ها قرآن و کلیه تعالیم شرعی زیرمجموعه مذهبها باطنی اسلامی قرار گرفته مسجد سجاد مشهد میباشد.

اسماعیلیان در عصر‌هایی توانستند به حکومت دست پیدا نمایند؛ حکومت فاطمیان در مصر و حکومت اسماعیلیان نزاری در کشور ایران مثلا این حکومت‌ها میباشند. امروزه، اسماعیلیانی که‌ عمدتاً به‌ شاخه نزاری این‌ فرقه‌ وابستگی‌ دارا‌هستند، در بیش‌ از ۲۵ مرز و بوم در مجموعه کشورها‌های گوناگون رزرو مسجد سجاد مشهد متفرق‌اند.

اورده شده که ابوالخطاب محمد بن ابی‌زینب یا این که مقلاص بن ابی‌الخطاب در منابع اسماعیلیه به‌تیتر فردی حافظه گردیده که در ثبت امامت اسماعیل نقش داشته میباشد. گستردن عقاید ابوالخطاب در ام‌الکتاب نام برده، که به‌تیتر کتاب سِرّی آدرس مسجد سجاد مشهد اسماعیلیان میباشد.

مقام و التفات
اسماعیلیه، از فرقه‌های اساسی مذهب شیعه که اورده شده بعداز شیعه امامیه، بیشترین تعداد رهروان را دارااست و خویش در زمان تاریخ به شاخه‌های متعدد تقسیم گردیده و در بیش تر از ۲۵ سرزمین، در آسیا، افریقا، اروپا و امریکای شمالی پهناور گردیده‌اند.[۱] بیان شده که بیشتر اسماعیلیان در هند، پاکستان و شرق افریقا شماره تلفن مسجد سجاد مشهد بومی‌اند.[۲]

اسماعیلیان در عصر‌هایی به اقتدار سیاسی دست یافتند: به عنوان مثال در عصر حکومت فاطمیان در افریقا (۲۹۷-۵۶۷ق) که بعد از ظهر طلایی فکری و ادبی اسماعیلیان خوانده شد‌ه‌است.[۳] از دید دانشمندان، در‌این زمان مبلغان (در ادبیات اسماعیلیان: داعیان) و متکلمان اسماعیلی به تألیف کتاب‌های فراوانی در علم ها متعدد اسلامی پرداختند.[۴] به لحاظ برخی دانشمندان، اسماعیلیان در‌این عصر زیر رئیس فاطمیان زد خورد پردامنه‌ سیاسی و عقیدیی با عباسیان و حکومت‌های سُنّی پایین سیطره معنوی عباسیان در کشور ایران و بعضی دیگر از نواحی دنیا اسلام به رویکرد انداختند و حتی توانستند به بازه زمانی 1 سال بغداد را تصرف نمایند.[۵]

با بروز اختلاف در بین فاطمیان بر رمز توان سیاسی و معنوی بعداز مرگ هشتمین امام فاطمی المستنصر بالله، در سال ۴۸۷ق، اسماعیلیان فعال در کشور‌ایران به رهبری حسن صباح از دولت فاطمیان ذیل خلافت مستعلی غیروابسته شدند و حکومتی محصور در کشور ایران به رویه انداختند که تا مجال براندازی آن ها به وسیله هلاکو ایلخان مغول، در سال ۶۵۴ق، منشأ تأثیرات سیاسی و عقیدتی مختلفی در کشور‌ایران شدند.[۶]

اسماعیلیه در بخش ها و منابع گوناگون به اسم‌های متفاوت شناخته می گردند: به عنوان مثال باطنیه، به اعتبار اعتقاد و باور آنها بر معانی باطنی متن‌ها شرعی؛[۷] تعلیمیه،[۸] به‌خیال و خاطر باور اسماعیلیان بر اینکه معارف فقهی بایستی به دست امام معصوم و داعیان او یاد دادن خواهد شد؛[۹] سَبْعیّه، به اعتبار اینکه یک کدام از عمده‌ترین دسته‌های هفت‌امامی شیعه‌ها بودند؛[۱۰] حشیشیه، به جهت ادعای معاندان اسماعیلیه که آنها حشیش استفاده می‌کردند.[۱۱] مَلاحِده[۱۲] به معنى از راه و روش حق برگشته، بى‌دين و كافر که از سوی دشمنانشان بدین اسم خوانده می‌شدند؛[۱۳] و قَرامِطه به‌اعتبار تاسی برخی از آنها از حمدان قرمط[۱۴]

منشأ پیدایش
دسته چیره شیعه ها معتقد بودند که بعداز امام راست گو(ع)، فرزند بزرگتر او یعنی اسماعیل امام گردد، ولی اسماعیل در طی حیات پدرش از جهان رفت و مرگ اسماعیل پیش از به امامت وصال، سبب ساز به وجود داخل شدن تشتت و اختلاف در انتخاب امام آینده شد. برخی از این رو که اعتقادوباور داشتند این سنت نباید تغییر تحول نماید گفتند اسماعیل هنوز زنده میباشد و روزی تحت عنوان قائم(عج) ظهور خواهد کرد. بعضی هم از این بابت که معتقد بودند امامت به استثنای حسن و حسین(ع) از روش برادری منتقل نمیشود، به جابجایی امامت از اسماعیل به فرزندش محمد روی آوردند. بعضا هم قائل به بداء گردیده، به امامت موسی بن جعفر(ع) معتقد شدند. سلسله امامان شیعه اثنی عشری از روش مجموعه اخیر ادامه می یابد.[۱۵]

تقارن دو پاراگراف "الست او‌لین بکم اینجانب انفسکم" و گزاره "اینجانب کنت مولاه"
درین حدیث، نبی (ص) بر حق تقدم خود بر مؤمنین نسبت به خودشان تصریح می فرماید. این صحبت، مطابق آیه شریفه «النبی اولین بالمؤمنین اینجانب انفسهم»[۱۱۲] میباشد. اولویتی که درین آیه شریفه مطرح شد‌ه‌است، به معنای حق تقدم در سرپرستی کارهاِ مرتبط با معاش مؤمنان و همینطور حق تقدم در حکم‌کردن دربارهٔ آنها نسبت به خودشان میباشد. وقتی که حق تقدم وجود داشته باشد، یعنی قبول و اطاعت از حکم فردی که نسبت به ما حق تقدم دارااست، برای ما نیز مورد نیاز میباشد.[۱۱۳] مبتنی بر حیث بعضا مفسران، حق تقدم درین آیه، مجموع کارها مربوط به آیین و دنیای مسلمانها را مشتمل بر می شود؛[۱۱۴][۱۱۵]به این دلیل‌که نبی (ص) مؤمنان را صرفا به چیزی وامی‌داراست که مصلحت آیین و دنیای آن ها را به‌دنبال مسجد سجاد مشهد داشته باشد.[۱۱۶]

براین اساس، تقارن این پاراگراف-که به معنای حق تقدم در تصرف میباشد- با اعلام ولایت حضرت علی (ع) در پاراگراف اینجانب کنت مولاه…، علامت میدهد که منظور از مولی در فراز دوم نیز ذکر حق تقدم علی (ع) در تصرف میباشد.[۱۱۷]در منابع اهل سنت نیز از عهد و پیمان قدمت بن خطاب نقل میباشد که فورا بعد از این اقراری که نبی (ص) در غدیر خم از مردمان گرفت و علی را تحت عنوان اماّ معرفی کرد قدمت به امام علی این سیرتکامل خطاب کرد و شادباش اذعان کرد: بخٍّ بخٍّ لک یا این که علیّ ابن أبی طالب أصبحتَ مولای و مولی تک تکّ مؤمن «آفرین، آفرین به تو ای فرزند ابو طالب! تو با این کلام فرستاده (ص) مولای اینجانب و مولای هر مؤمنی رزرو مسجد سجاد مشهد شدی.»[۱۱۸]

جملا‌ت ابتدایی خطبه
فرستاده (ص) ابتدا خطابه خویش، از وفات خود خبر میدهد و آن گاه از توحید میپرسد و اینکه آیا به رسالت خود فعالیت کرده است.[۱۱۹] اینها کلیه نماد این می باشند که حضرت پیرو راه‌حل‌جویی و ارائه رویکرد حلی برای زمان بعد از خود می‌باشند تا امت، بی‌سرپرست نماند و زحمات حوصله‌فرسایی که در‌این سالها کشیده بودند، به هدر نرود. گویی می خواهند جانشینی انتخاب نمایند تا زمام کارها را بعد از رحلت وی به دست گیرد.[۱۲۰] آیه تبلیغ نیز قرینه‌ای بر این مدعی آدرس مسجد سجاد مشهد میباشد.

قرائن فرنگی
نوشته ی علمیٔ اساسی: حدیث تبریک
شعر حسان بن اثبات درباره ی روز غدیر
یُنادیهِمُ یَومَ الغَدیرِ نَبِیُّهُم
بِخُمٍّ فَأَسمِع بِالرَّسولِ مُنادِیا این که
وقالَ فَمَن مَولاکُم ووَلِیُّکُم
فَقالوا ولَم یُبدوا هُناکَ التَّعامِیا این که
إلهُکَ مَولانا و أنتَ وَلِیُّنا
وما لَکَ مِنّا فِی الوِلایَةِ عاصِیا این که
فقال له قم یا این که علی فإننی
رضیتک اینجانب آجل إماما و هادیا
فمن کنت مولاه فهذا ولیه
فکونوا له انصار درستی موالیا
هناک دعا اللهم وال ولیه
و کن للذی معمولی علیا معادیا
ترجمه: نبی، در روز غدیر به مسلمان ها ندا کرد و اظهار‌کرد: پیامبر و مولای شما که می باشد؟ سوای هیچگونه درنگی گفتند: پروردگار مولای ماست و تو رسول مائی. و از ما در این باره نافرمانی نخواهی روئت کرد پیغمبر به علی فرمود: بلند شو که تو پس از اینجانب پیشوای این خلقی. کسی که اینجانب مولای اویم، علی مولای اوست و بر شماست که به حقیقت در ادامه وی باشید. در اینجا رسول دعا کرد که خداوندا! دوست دوستدار وی و معاند دشمنانش باش. شماره تلفن مسجد سجاد مشهد سید رضی، ص۴۳.

شادباش و شادباش قدمت بن خطاب و ابوبکر:
در بعضا نقل‌های حدیث غدیر، گفته شده میباشد که بعداز نقطه پايان خطبه، خلیفه اولیه و دوم نزد امام علی(ع) آمدند و ولایت را به وی تهنیت گفتند.[۱۲۱] قدمت بن خطاب به وی خاطرنشان کرد:

«بَخٍّ بَخٍّ لَکَ یا این که ابنَ أبی طالب، أصبَحتَ مَولای و مَاما کُلِّ مُسلمٍ» :ای اباالحسن، گوارا باد بر تو، مولای اینجانب و هر (مرد و زن) مؤمن شدی.[۱۲۲][۱۲۳] [یادداشت ۳]

این نوع تهنیت‌بیان کردن علامت میدهد که صحابه و مسلمانهاِ صدر اسلام، از واژه و کلمه مولی، معنای خلافت و حق تقدم در تصرف فهمیده بودند.[۱۲۴]

شعر شاعران صدر اسلام
تنی چند از مسلمان‌ها این رخداد را به شعر درآورده‌اند. اولی آنان، حسان بن اثبات بود. وی که در آن جای حضور داشت، از فرستاده آفریدگار(ص) اذن گرفت و در وصف این اتفاق یک‌سری بیت سرود. در‌این ابیات، از این اتفاق تحت عنوان نصب‌شدن حضرت علی (ع) تحت عنوان امام و هادی امت، حافظه شد‌ه‌است.[۱۲۵][۱۲۶]

بعداز آن، و در سال‌های آنگاه عمرو عاص، قیس بن سعد بن عباده،[۱۲۷][۱۲۸] کمیت بن زید اسدی،[۱۲۹] محمد بن عبدالله حمیری،[۱۳۰] سید بن محمد بن حمیری،[۱۳۱]این اتفاق را در پوسته شعر ذکر کردند.

حضرت علی (ع) نیز در یک سری بیت به‌این موضوع اشاره دارااست.[۱۳۲]

عبدالحسین امینی اسم یکسری شعر سرا از صحابه و تابعین و شاعران مسلمان تا قرن نهم را نقل می‌نماید.[۱۳۳] محتوای تک تک این ابیات و شعرها نشانه میدهد ادراک آن‌ها از کلمه و واژه مولی، حق تقدم و خلافت بوده میباشد.

امام علی(ع):

فأوجبَ لی ولایتَهُ علیکمْ
نبیُ الله یومَ غدیرِ خُمّ
فویلٌ ثمّ ویلٌ ثمّ ویلٌ
لِاینجانب یَلقی الإلهَ غداً بظلمی

و فرستاده معبود، در روز غدیر خم، به دستور خداوند ولایتم را بر شما واجب نمود
پس وای، وای، وای بر آنکه در روز بازپسین به ملاقات آفریدگار برسد در حالی‌که به اینجانب ظلم کرده‌با‌شد.

روضه خوان موءثر، الفصول، ص۲۸۰.

احتجاج و دلیل اهل بیت به‌این حدیث
امام علی (ع) در یک‌سری شرایط به‌این حدیث استناد کرده است تا حقانیت (حق تقدم) خود در خلافت و امامت را آرم دهند. احتجاج با طلحه در نزاع جمل،[۱۳۴] احتجاج در تراس مسجد کوفه،[۱۳۵] درضمن تعدادی بیت شعر که در طومار‌ای به معاویه نوشت[۱۳۶] و احتجاج در مبارزه صفین[۱۳۷] به عنوان مثال این موردها میباشد. فاطمه زهرا (س) نیز در قبال معارضان خلافت علی (ع)، بدین حدیث احتجاج نمود.[۱۳۸]

ضرورت نص بر امام
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: نص بر امام
شیعه‌ها معتقدند امامت از اصول اعتقادی آیین و منصبی الهی میباشد؛ یعنی پیامبران نمی‌توانند گزینش امام را به عموم واگذار نمایند و بر آن ها واجب میباشد که جانشین خویش را انتخاب نمایند.[۱۸]ازاین‌رو متکلمان شیعه (به‌جز زیدیه)[۱۹] بر ضرورت «نصبِ» امام (بوسیله نبی یا این که امام قبل) تأکید می‌نمایند[۲۰] و «نص» (کلام یا این که فعلی که به‌صراحت بر معنای مدنظر دلالت نماید)[۲۱] را فقط منش آشنایی امام مسجد سجاد مشهد می دانند.[۲۲]

عامل آن‌ها این میباشد که امام بایستی معصوم باشد و فقط خداوند از عصمت و طهارت آدم‌ها استحضار داراست؛[۲۳] چون طهارت صفتی درونی میباشد و از ظواهر اشخاص نمی‌اقتدار به عصمتشان پی موفقیت.[۲۴] بدین ترتیب بایستگی دارااست که خداوند امام را انتخاب و از روش نبی به عموم معرفی رزرو مسجد سجاد مشهد نماید.[۲۵]

در کتاب‌های کلامی شیعه، دربارهٔ بایستگی وجود امام در جامعه دلایل نقلی و عقلی چندی مطرح می‌گردد.[۲۶] آیه اولوالامر و حدیث مَن مات از دلایل نقلی شیعه ها بر ضرورت وجود امام میباشد.[۲۷] استناد به قاعده لطف هم از دلایل عقلی آن ها میباشد. در تبیین این استدلال نوشته‌اند: از سویی وجود امام باعث میگردد عموم بیشتر به طاعت آفریدگار روی بیاورند و کمتر به‌سمت گناهان بروند؛ و از سوی دیگر طبق قاعده لطف، ایفا‌دادن هرکاری که سبب ساز اینگونه چیزی بشود، بر خدا واجب میباشد؛ به این ترتیب نصب امام بر معبود آدرس مسجد سجاد مشهد واجب میباشد.[۲۸]

پاکی امام
نوشته‌ی علمیٔ مهم: طهارت امامان
شیعه‌ها به پاکی امامان اعتقاددارند و آن را شرط امامت می دانند.[۲۹] آنان دراین باره به دلایل نقلی و عقلی[۳۰] استناد می‌نمایند که آیه او‌لین الامر،[۳۱] آیه ابتلای ابراهیم[۳۲] و حدیث ثَقَلین از آن شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گزاره میباشد.[۳۳]

از فی مابین شیعه‌ها، زیدیه به پاکی تمامی امامان اعتقاد ندارند. به‌نظریه اینان صرفا اصحاب کِساء یعنی رسول(ص)، علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع) معصوم‌اند[۳۴] و سایر امامان مانند دیگر عموم، از نادرست معصوم نیستند.[۳۵]

زمینه جانشینی نبی
شیعه‌ها معتقدند که نبی اکرم(ص)، امام علی(ع) را به‌تیتر جانشین خویش به عموم معرفی کرده و امامت را حق ویژه وی و فرزندانش دانسته‌میباشد.[۳۶] اما از این فی مابین، زیدیان، امامت ابوبکر و قدمت را هم پذیرفته‌اند؛ البته همین‌ها هم امام علی(ع) را از این دو لایق‌خیس میدانند و می گویند مسلمان‌ها در تعیین قدمت و ابوبکر به‌تیتر امام، نادرست کردند، البته زیرا امام علی(ع) به آن رضایت اعطا کرد، امامت آنها‌را نیز می‌پذیریم.[۳۷]

متکلمان شیعه برای ثابت جانشینی بلافصل امام علی(ع) بعداز رسول، به نشانه‌ها و روایاتی استناد می‌نمایند که از آن فی مابین آیه ولایت، حدیث غدیر و حدیث مقام میباشد.[۳۸]

فرقه‌های شیعه
نوشته‌علمیٔ مهم: فرق تشیع
مهمترین فرقه‌های شیعه را امامیه، زیدیه، اسماعیلیه، غالیان، کیسانیه و تا اندازه‌ای واقفیه میدانند.[۳۹] بعضا از این فرقه‌ها خویش شاخه‌های متفاوت دارا هستند؛ مانند زیدیه که تا ده شاخه هم برای آن نام برده‌ میباشد؛[۴۰] و کیسانیه که آن را به چهار شاخه تقسیم کرده‌اند.[۴۱] همین موجب گردیده‌ میباشد که از فرقه‌های زیادی به‌تیتر فرقه‌های شیعه حافظه خواهد شد.[۴۲] اما بخش اعظمی از فرقه‌های شیعه از دربین رفته‌اند و امروزه فقط سه مذهبِ امامیه، زیدیه و اسماعیلیه رهروان دارا‌هستند.[۴۳]

کیسانیه رهروان محمد حنفیه بودند. آن‌ها بعداز امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، محمد حنفیه پسر دیگر امام علی(ع) را امام می‌دانستند و بر این اعتقادوباور بودند که محمد حنفیه نمرده، به عبارتی مهدی موعود میباشد و در کوه رَضْاو به‌رمز میبرد.[۴۴]

واقفیه به عده ای میگویند که بعداز شهید شدن امام کاظم(ع)، در وی توقف کردند؛ یعنی اورا واپسین امام می‌دانستند.[۴۵]غالیان هم گروهی بودند که در امر جایگاه امامانِ شیعه، زیاده‌وری می‌کردند؛ یعنی به الوهیت آنها اطمینان داشتند، آن‌ها‌را بنده نمی‌دانستند و به آفریدگار تشبیه می‌کردند.[۴۶] امامان شیعه، در شرایط‌های گوناگون، با جریان بزرگ نمایی و هرگونه درنگ غالیانه نزاع کرده‌اند.[۴۷]

نبو
درختواره فرقه‌های شیعه
امام علی بیانیه
صالحیه خشبیه
جارودیه امام حسین کیسانیه کربیه
نعیمیه راوندیه
یعقوبیه زیدیه امام سجاد حربیه
سلیمانیه
حسینیه امام محمد باقر فطحیه
نزاریه
امام جعفر درست گو اسماعیلیه قرامطه حافظیه
مستعلویه
واقفیه امام موسی کاظم ناووسیه دروزیه فایده
امام رضا
امام جواد
امام هادی
امام حسن عسکری
شیخیه امام مهدی امامیه

چاپ بخش‌های مربوط به امامان به وسیله پژوهشگران شیعه
نصیب‌های مرتبط با امام علی(ع) و امام حسین(ع) به وسیله محمدباقر محمودی به‌شکل جدا تصحیح و منتشر شد‌ه‌است.[۵۴] محمودی، در کتاب سه جلدی ترجمة الإمام علی بن أبی طالب(ع) اینجانب تاریخ مدینة دمشق[۵۵] و همینطور کتاب امام حسین(ع)[۵۶] با تیتر ترجمة ریحانة فرستاده الله الامام الشهید حسین بن علی بن ابی‌طالب(ع) اینجانب تاریخ دمشق لإبن عساکر[۵۷] ضمن بازرسی، مستندسازی و توضیحات، مطالب فراوانی را در پاورقی‌ها اضافه کرده و احادیثی از منابع دیگر را نیز حصول و به متن ضمیمه نموده است.[۵۸] همینطور کتاب یک جلدی امام حسن(ع) با تیتر ترجمة الامام الحسن بن علی(ع) اینجانب تاریخ مدینة دمشق نیز بوسیله سید نصرالله موسوی عده و چاپ مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.[۵۹]

سید محمدحسین حسینی جلالی تلخیصی از تاریخ مدینة دمشق با اسم الاکتفاء بما روی فی اصحاب الکساء(ع) تنظیم کرده که به معاش پنج بدن آل‌عبا(ع) می پردازد.[۶۰] برادرش سید محمدرضا حسینی جلالی نیز بر پایه ی تاریخ و احادیث مرتبط با امام حسین(ع) در تاریخ دمشق، کتاب الحسين(ع)، سماته و سیرته را تألیف نموده است.[۶۱] این تاثیر با تیتر سیره و سیمای امام حسین(ع) به فارسی ترجمه و رزرو مسجد سجاد مشهد منتشر شد‌ه‌است.[۶۲]

مولف
علی بن حسن بن هِبَة‌الله شافعی[۶۳] دمشقی،[۶۴] با کنیه ثقة‌الدین،[۶۵] مشهور به ابن‌عساکر،[۶۶] از ائمه حدیث و علمای دارای شهرت اهل‌سنت در قرن ششم هجری قمری میباشد.[۶۷] وی حافظ حدیث، فقید و مورخ پررنگ‌ای بود[۶۸] که به‌برهان نگهداری و ماجرا روایات مختلف و سفرهای علمی عظیم آوازه یافت.[۶۹] مهم ترین تاثیر وی، کتاب تاریخ مدینة دمشق میباشد.[۷۰] این کتاب دلیلی بر بضاعت و توان خارق‌العاده، پشتکار و برتری‌اش در علم ها حدیث و تاریخ دانسته آدرس مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.[۷۱]

ابن‌عساکر در سال ۴۹۹ق در دمشق چشم به جهان گشود.[۷۲] وی در مکتب نظامیه بغداد علم آموزی نمود و از حدود ۱۳۰۰ معلم، مشتمل بر ۸۰ زن دانش فراگرفت.[۷۳] او برای کتابت کتاب تاریخ مدینة دمشق به شهرهای مختلفی مثلا مکه، مدینه، کوفه، اصفهان، نیشابور، هرات و ری هجرت کرد و در‌این شهرها از عالمان حدیث منفعت گرفت.[۷۴] حاصل سفرهای ابن‌عساکر، که بیش تر از ۲۰ سال زمان بر شد،[۷۵] استحصال دانش فراوان، نگهداری و احاطه بر روایات و شناخت با راه‌های، ورقه ها و متن ها آنها بود که در کتاب تاریخ دمشق نمایان شد.[۷۶] وی ضمن این کتاب، در حدود ۶۰[۷۷] یا این که ۱۰۰ تاثیر دیگر نگاشت.[۷۸] او در یازدهم رجب سال ۵۷۱ق در شماره تلفن مسجد سجاد مشهد دمشق از عالم رفت.[۷۹]

فرصت و علت کتابت
زمان معاش ابن‌عساکر هم‌زمان با فروپاشی سلاجقه شام و حکمرانی نورالدین زنگی و صلاح‌الدین ایوبی بر این بخشها بوده میباشد.[۸۰] سیاست مذهبی نورالدین زنگی و جانشینانش، به‌ویژه ایوبیان، بر نبرد با تبلیغات فاطمیان شیعه‌مذهب و مدد از مذهب ها اهل‌سنت و رهروان حدیث تمرکز داشت؛ به‌همین استدلال، کار‌های ابن‌عساکر در موضوع عده‌آوری و قصه حدیث درین زمان رونق یافت و وی به یک کدام از فیس‌های پررنگ درین حوزه تبدیل شد.[۸۱]

ابن‌عساکر در پیشگفتار کتاب خویش به توضیح درباره فعالیت، علت و طرز خویش پرداخته میباشد.[۸۲] تألیف کتاب در طی اقامتش در دمشق و پیش از مهاجرت به میهن‌های شرقی، به عنوان مثال خراسان، شروع شد[۸۳] و تا سال ۵۴۹ق، که نورالدین زنگی به دمشق دست یافت، حدود ۵۷ جلد نگاشته شد.[۸۴] بعد از آن، استقبال عموم و تشویق و پناه نورالدین زنگی سبب ساز تسریع در کامل شدن کتاب شد و در سال ۵۵۹-۵۶۰ق نصیب عمده‌ای از کتاب به‌نقطه پايان رسیده میباشد.[۸۵] به گفته پسرش قاسم، که تاثیر را منزه‌نویسی و بازنویسی کرده، تألیف این کتاب در سال ۵۶۵ق به‌نقطه پایان رسید.[۸۶]

خاتم‌بخشی
خاتَم‌بَخشی ماجرای بخشیدن انگشتر بوسیله امام علی(ع) به بینوا در رکوع نماز میباشد. این حادثه در کتاب ها روایی شیعه و اهل‌سنت نقل گردیده است و به گفته مفسران، آیه ولایت درباره این اتفاق نازل گردیده است. از خاتم‌بخشی به‌تیتر یکی فضائل امام علی(ع) خاطر مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.

بعضی از فقیهان شیعه، با استناد به خاتم‌بخشی امام علی(ع) گفته‌اند: حرکات جزئی تن، نماز را فسخ نمی‌نماید. توده‌ای انواع کرده‌اند که شنیدن صدای سایرافراد در نماز، با حالات عرفانی‌ای که هنگام نماز از حضرت علی(ع) نقل شد‌ه‌است، سازگار وجود ندارد. در جواب گفته‌اند که هم نماز حضرت علی(ع) و هم انفاق وی برای آفریدگار بوده میباشد؛ از این رو منافاتی در بین آن دو وجود رزرو مسجد سجاد مشهد ندارد.

داستان
مبتنی بر بعضا احادیث، روزی فقیری وارد مسجد فرستاده شد و تقاضای یاری کرد؛ البته کسی چیزی به وی نداد. وی دست خویش را به‌سوی اسمان بلند کرد و خاطرنشان کرد: خدایا! شاهد باش که اینجانب در مسجد فرستاده تو تقاضای امداد کردم؛ البته کسی به اینجانب چیزی نداد. در همین اکنون، علی(ع) که در حالا رکوع بود، به انگشت خرد دست راست خویش، اشاره نمود، بینوا مجاورت آمد و انگشتر را از دست وی خارج آورد.[۱] روحانی اثرگذار تاریخ این داستان را ۲۴ ذی‌الحجه دانسته میباشد.[۲] سازه به ماجرا دیگری فرستاده(ص)، امام علی را به یمن نبی بود هنگامی که به مکه رسید در رکوع نماز بود که انگشترش را به بینوا اعطا کرد.[۳] سود کاشانی (درگذشت ۱۰۹۱ق) احتمال داده که نزول آیه پس از بخشیدن دومی انگشتر نازل آدرس مسجد سجاد مشهد گردیده باشد.[۴]

شاعران درباره ماجرای خاتم‌بخشی شعر سروده‌اند، محمدحسین شهریار در بیتی از شعر معروفش به خاتم‌بخشی حضرت علی(ع) اشاره نموده است:

برو ای گدای مسکین در منزل علی زن
که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را[۵]
حسان بن اثبات شعر سرا قرن در آغاز قمری نیز در این مورد سروده شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد:

أبا حَسَنٍ تَفدیکَ نَفسی ومُهجَتی
وکُلُّ بَطیءٍ فِی الهُدی ومُسارِعِ
أیَذهَبُ سَعیٌ فی مَدیحِکَ ضائِعا ؟!
ومَا المَدحُ فی جَنبِ الإِلهِ بِضائِعٍ
فَأَنتَ الَّذی أعطَیتَ إذ کُنتَ راکِعاً
فَدَتْکَ نُفوسُ القَومِ یا این که خَیرَ راکِعٍ
فَأَنزَلَ فیکَ اللّهُ خَیرَ وِلایَة
فَثَبَّتَها فی مُحکَماتِ الشَّرائِعِ.[۶]
ترجمه: ای ابوالحسن! جانم و خاندانم فدایت باد و هر آن که در راه و روش هدایت، قابل انعطافْ‌قدم و شتابان میباشد. آیا حمد دوستدارانت در حقّ تو، نابود میگردد؟ این ثنا، در پیشگاه خدا، هیچ وقت از دربین نمی‌رود. تو همانی که در رکوع بخشیدی. علی! جانِ همگان فدایت، ای شایسته ترین رکوع‌کننده! خدا، شایسته ترین ولایت را در شأن تو فرو ارسال کرد و آن را در قانون ها پایدار آئین، تبیین کرد.

ناصر خسرو نیز در دو بیت از یکی‌از قصیده‌هایش میگوید:

آنچه علی اعطا کرد در رکوع فزون بود
زانکه به عمری بداد حاتم طائی
گر تو جز اورا به مکان وی بنشاندی
والله والله که بر نحوه خطائی[۷