مجله خبری مساجد

محمدتقی رازی ایوانکی یا این که محمدتقی رازی اصفهانی (درگذشت ۱۲۴۸ق ) جدّ محمدتقی آقا نجفی اصفهانی و رمز سلسله قوم نجفی اصفهانی و تالیف کننده کتاب هدایة المسترشدین. محمدتقی در کربلا در درس وحید بهبهانی و سایر افراد حضور می‌یافت. وی از جعفر کشف کننده‌الغطاء اذن ماجرا و اجتهاد اخذ کرد و آن‌گاه به کشور ایران رجوع. رازی در مسجد فرمان روا اصفهان اصول فقه درس دادن میکرد. بیان شده میباشد که در درس وی حدود ۴۰۰ بدن کمپانی می‌کرده و سید محمدباقر خوانساری و میرزای شیرازی از شاگردان او بوده‌اند. از محمدتقی اصفهانی اثراتی در فقه و اصول بر مکان ما‌نده که هدایة المسترشدین و تبصرة الفقهاء از مشهورترین آنهاست. وی همگی کفار و مشرکان را نجس می‌دانست. از وی به صاحب و مالک لبه نیز حافظه مسجد سجاد مشهد میگردد.

قوم
محمدتقی فرزند محمدرحیم اصفهانی[۱] و بر طبق برخی منابع، فرزند عبدالرحیم میباشد.[۲] پدرش از قوم و قبیله استاجلو بود که در زمان صفویه از رجال کشوری محسوب می‌شدند وی در ایوانکی سمت دولتی داشت. محمدحسین اصفهانی مالک فصول اخوی اوست.[۳] محمدتقی در ایوانکی زاده شد و در جوانی به عتبات عالیات رفت و در آنجا با دختر جعفر کشف کننده الغطا وصلت کرد.[۴] ثمره این وصلت محمدباقر مسجدشاهی میباشد.[۵] همینطور محمدتقی آقا نجفی اصفهانی از مراجع تبعیت شیعه نوه رزرو مسجد سجاد مشهد اوست.

علم آموزی و درس دادن
محمدتقی در کاظمین نزد سید محسن اعرجی، در کربلا نزد صاحب و مالک ریاض و در نجف نزد جعفر کشف کننده‌الغطاء و سید مهدی بحرالعلوم شاگردی کرد.[۶] وی از جعفر کشف کننده الغطاء اذن ماجرا و فتوا اخذ کرد.[۷] آورده شده که وی ۱۵ سال در کربلا نزد وحید بهبهانی شاگردی نموده است. در سال ۱۲۱۷ق 1سال بعداز حمله وهابیان به کربلا به کشور ایران رجوع و برگشت. وی ابتدا در مشهد سکنی گزید و ۱۴ ماه در آنجا به درس دادن سرگرم شد. آن گاه مدتی در یزد اقامت آدرس مسجد سجاد مشهد گزید.

به گفته حسینی اشکوری نزدیک به سال ۱۲۲۵ق وارد اصفهان شد و در محله احمدآباد اقامت گزید و مسجدی به اسم ايلچى تأسیس کرد و در آن اقامه جماعت می کرد. بعد از مدتی به مسجد پاد شاه رفت.[۸] هدایه المسترشدین؛ این کتاب لبه‌ای بر معالم میباشد و تالیف کننده آن به مالک کناره نیز شناخته میگردد. مولف جلد در آغاز آن را در سال ۱۲۳۷ق به نقطه پایان برده شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.

[۹] این کتاب منبع و مرجع شمار متعددی از اصولیان بعداز او بوده میباشد که نوه وی روضه خوان مهدی نجفی در پیشگفتار‌ای بر آن اسم آنان را تصویب نموده است.روحانی مرتضی انصاری این کتاب را درس دادن می‌نموده است. از هدایة المسترشدین تا سال ۱۳۱۰ق پنج چاپ سنگی وجود دارااست که اول آن‌ها مرتبط با سال ۱۲۶۹ق میباشد.[۱۰]
تبصرة الفقهاء؛ کتابی در فقه استدلالی که در آن مباحثی پیرامون عصمت و طهارت، زمان ها نماز، زکات و بیع مطرح گردیده‌است.[۱۱]
رساله‌ای در مفطر نبودن توتون.
رساله عملیه به فارسی.
رساله‌ای در خرابی شرط خلال کتابی در عصمت.
رساله صلاتیه
تقریرات سید مهدی بحرالعلوم
رساله‌ای در دعوا دروان دربین اقل و اکثر
اجوبه المسائل[۱۲]
آراء و دیدگاه ها
محمدتقی با استناد به آیه‌ها ۳۱ و ۳۲ سوره توبه همگی مشرکان و کافران را نجس می‌دانست.[۱۳] وی تاثیر مستقلی درباره رجال تألیف نکرده ولی طریقه‌های رجالی خویش را در اثرها دیگرش برای مثال تبصرةالفقهاء ذکر نموده است.[۱۴] رازی ابوبصیر را که به طور مطلق در احادیث به عمل رفته میباشد بر ابوبصیر مرادی و ابوبصیر اسدی حمل میکرد و آن دو را ثقه می‌دانست.[۱۵]

شاگردان

تندیس محمد تقی ایوانکی در اصفهان
به گفته حسینی اشکوری نزدیک به سال ۱۲۲۵ق وارد اصفهان شد.[۱۶] وی در مسجد فرمان روا این شهر اصول فقه درس دادن می کرد. به گفته سید محمدباقر خوانساری از شاگردان او حدود ۳۰۰ نفر در درس او حاضر می‌شدند.[۱۷] برخی نیز شمار حاضران درس او را حدود ۴۰۰ بدن گفته‌اند. برادرش صاحب و مالک فصول، سید حسن استاد و روحانی مهدی کجوری شیرازی در درس او حاضر می‌شدند. همینطور آورده شده که میرزای دوباره نیز مدتی در درس وی حاضر شد‌ه‌است.[۱۸]

وفات
محمدتقی رازی در آدینه ۱۵ شوال ۱۲۴۸ق در اصفهان درگذشت محمدباقر شفتی بر وی نماز گزارد و در آرامستان تخت فولاد در توکل مامان شاهزاده مدفون شد.[۱۹] ولی آقا تعالی تهرانی گفته میباشد که علامه کلباسی بر وی نماز گزارده میباشد.[۲۰]

سؤالات مختلفی درباره اخلاق و اجرا خضر مطرح شد‌ه‌است: آیا می‌اقتدار اموال کسی را فارغ از اذن وی معیوب کرد به‌خیال و خاطر آنکه غاصبی آن را از فی مابین نزاع؟ آیا می‌اقتدار نوجوانی را به‌خیال کاری که در بعدی جاری ساختن می دهد مجازات کرد؟ و...[۳۳] مفسران توجیهات مختلفی برای این زمینه بیان مسجد سجاد مشهد کرده‌اند:

برخی مفسران توجیهات جزئی برای هر مورد از این موردها سه‌گانه بیان کرده‌اند. برای مثال برخی معتقدند فردی که بوسیله خضر کشته شد، نوجوان و یا این که نوپا نبوده میباشد؛ بلکه انسانی بالغ و مستحق مرگ بوده میباشد.[۳۴] پیامبران مراتب مختلفی دارا هستند. برخی از آن ها صرفا به ظاهر، دانش دارا‌هستند و در به عبارتی محدوده نیز مسئولیت دارا هستند. ولی برخی دیگر همانند خضر، دانش به داخل داشته و وظایفی در به عبارتی محدوده بر ذمه آن ها میباشد.[۳۵] حرمت تصرف در اموال سایر افراد و یا این که کشتن سوای برهان و... بنابر ظاهر میباشد و در شرایطی که دلیلی در ظواهر با این‌ها نباشد، حرمت باقی رزرو مسجد سجاد مشهد میباشد.

البته در‌صورتی‌که در نفس الامر و داخل، دارنده استدلال باشند، هرکه به درون، دانش و مسئولیتی دارااست می بایست درین ناحیه وارد خواهد شد. به این ترتیب به عبارتی‌سیرتکامل که فرد به جرم قتل ظاهری مستحق اعدام میباشد،‌ به همین ترتیب درصورتی که فردی در درون مستحق مرگ باشد،‌ فرد باخبر از داخل، قادر است او‌را آدرس مسجد سجاد مشهد بکشد.[۳۶]

دانا براساس دو نظام شکل گیری و نظام تشریع پی‌ریزی شد‌ه‌است. در نظام شکل گیری، خدا برای تست بندگان، آنان‌را در گیر به ناامنی، نقص اموال و از در میان رفتن می‌نماید، البته هیچ دانا و یا این که حتی پیامبری نمی‌تواند به اینگونه کاری مبادرت نماید. به عبارتی‌سیرتکامل که پروردگار می تواند پیامبران و علماء را مأمور در نظام تشریع نماید، به عبارتی‌سیرتکامل قادر است گروهی از ملائکه یا این که برخی از آدم‌ها (همانند خضر) را مأمور پیاده کردن نظام شکل گیری قرار دهد. از نگاه نظام شکل گیری الهی هیچ مانعی ندارد که پروردگار حتی طفل نابالغی را گرفتار اتفاق‌ای نماید تا در آن اتفاق جان بسپارد چراکه وجودش در آجل ممکن میباشد مخاطرات بزرگی به‌توشه شماره تلفن مسجد سجاد مشهد آورد.[۳۷]

مطهری مفسر و الاهی پژوه شیعه براین اطمینان میباشد که در‌این قصه، پیوسته اینگونه میباشد که در تحت یک پرده- که عمل زشت میباشد- یک مقصود خوب مخفی میباشد که آن را توجیه می‌نماید. البته برای هر کس نمی‌داند، توجیه پذیر وجود ندارد. آن هر کس نمی‌داند، وظیفه‌اش این میباشد که از ضابطه مربوطه تقلید نماید. ولی یکی‌از می‌باشد که آن طرف را میداند. شکستن این ضابطه برای وی توجیه دارااست البته برای این توجیه ندارد. برخی امور برای کسانی روا میگردد.البه این به معنای وجود دو حکم برای ما و پیغمبر یا این که برای ما و امام وجود ندارد بلکه دو وظیفه متعدد براساس دو دانش متفاوت میباشد. [۳۸]

یادگرفتن نبی اولوالعزم به وسیله فقیه
گونه های دیگری که بر این روایت وجود داراست؛ شاگردی نبی اولوالعزم از دیگرافراد میباشد. مفسران به‌سیرتکامل‌های گوناگون بدین گونه های پرداخته‌اند:

بعضی معتقدند شاگردی و حافظه تصاحب کردن نبی از فرد دیگر در اموری که نبوت متوقف بر آن وجود ندارد، اشکالی ندارد.[۳۹]
برخی معتقدند موسی در‌این روایت، حضرت موسی(ع) نبوده میباشد.[۴۰]
برخی براین باورند که خضر در پرتو دانش لدنی مستقیم از معارف قدسی و حقایق کلی منفعت‌مند و از موسی اعلم بود.[۴۱]
ماجرا خضر و موسی در عرفان
قصه خضر و موسی کشش اکثری در مباحث عرفانی داشته و گفتارها و ادله‌های بخش اعظمی از آن شکل پذیرفته میباشد.[۴۲]

قرآن از جای ملاقات خضر و موسی(ع) با تیتر مجمع البحرین حافظه نموده است. مفسران در بیان مصداق برای این مجمع البحرین، دعوا‌های بخش اعظمی کردند. با این‌درحال حاضر عارفان، مجمع البحرین را جایگاه احدیت معرفی کرده و واقعیت این جای را مرز دو دریای وجوب و قابلیت و امکان نامیده‌اند. به ذکر دیگر فرد می بایست از خویش و دانا قابلیت و امکان گذر کرده و به منزلت توحید رویکرد یابد تا بتواند خضر خویش را ملاقات نماید.[۴۳][یادداشت ۱]

اهل عرفان، سه منزلت را برای انبیاء دانسته‌اند:

رده بشریت که به مانند دیگر آدم‌ها معاش می‌نمایند.
منزلت رسالت که پیغام‌آوری از طرف خدا به‌سوی اخلاق میباشد.
جایگاه ولایت که دعوت به روش دل و سیر الی الله و سلوک میباشد. در‌این رده به اشخاص به حسب استعدادشان، احکام قلبی و اثاثیه سلوک و حدود آن را یاد دادن میدهند.[۴۵]
در‌این قصه خضر آرم «درون» و دارنده دانش لدنی و ولایت میباشد البته موسی(ع) نشان «ظواهر» و دارنده رسالت،‌ نبوت و تشریع میباشد.[۴۶] موسی(ع) در‌این قصه هرچند در رده تشریع بدون نقص بود؛ البته در جایگاه درون احتیاج به کامل شدن داشت.[۴۷]

در ادبیات فارسی
ادب شیرازی یک مثنوی جداگانه با اسم «مثنوی موسی و خضر» نوشته میباشد.[۴۸] ضمن این شاعران اکثری بدین قصه پرداخته و از آن حرف گفته‌اند. برای مثال مولوی در پایین یک‌سری شعر به‌این قصه اشاره نموده است:

ز کلیم حق بیاموز‌ ای کریم ومهربان
دربین چه می گوید ز مشتاقی کلیم
با اینگونه جاه و اینگونه پیغامبری
طالب خضرم ز خودبینی بری[۴۹]

قیمومیت انگلستان و انقلاب درخشان
در ۳۱ تیر ۱۳۰۱/۲۲ ژوئیة ۱۹۲۲ شورای جامعه ملل، قیمومت فلسطین را به طور رسمیً به دولت انگلیس واگذاشت و بیت المقدس تحت عنوان راءس قیمومت بریتانیا بر فلسطین (۱۳۰۱-۱۳۲۷ش /۱۹۲۲ -۱۹۴۸) برگزیده شد[۷۸]. همت‌های شخصیت‌های اسلامی پر رنگ‌ای زیرا حاج امین الحسینی، عبدالقادر الحسینی، موسی کاظم پاشاالحسینی، برای حل مسالمت آمیز قضیه بیت المقدس و فلسطین، بی‌سود مسجد سجاد مشهد ماند.

اساس عملکرد آن ها جلب اعتنا مسلمان ها سراسر دنیا به مداقه مورد قدس و وابستگی آن به تمامی مسلمان ها بود، البته این سعی‌ها ثمری نداشت. در ۱۳۰۸ش /۱۹۲۹، در ادامه تصرف دیوار بُراق (دیوار ندبه) و مسجد جامع از سوی صهیونیست‌ها، تضارب‌های دامنه داری بین مسلمان‌ها و یهودیان اتفاق افتاد که سراسر فلسطین را دربرگرفت. این مقاومت عموم مسلمان فلسطین به انقلاب درخشان مشهور شد[۷۹]. بروز نزاع جهانی دوم، بحرانهای جان دار در بیت المقدس را که ناشی از استعمار بریتانیا و اقدامات پنهانی صهیونیست‌ها بود، بسط اعطا رزرو مسجد سجاد مشهد کرد[۸۰].

تقسیم فلسطین به دو میهن
در ۷ آذر ۱۳۲۶/۲۹ نوامبر ۱۹۴۷، مجمع همگانی سازمان ملل متحد قطعنامه‌ای دایر بر تقسیم فلسطین به دو مرزو بوم عربی و یهودی که از روش اتحادیه‌ای اقتصادی وحدت یافته باشند، ثبت کرد. در‌این قطعنامه بیت المقدس به طور مرکزی در بین المللی و غیرنظامی در حیث دریافت شد که از سوی کارگزاری شورای قیمومت سازمان ملل متحد اداره می‌گردد[۸۱]. این در حالی بود که عمل‌های تروریستی مجموعه‌های صهیونیست شدت یافته بود. به عنوان مثال در فروددین ماه ۱۳۲۷/ آوریل ۱۹۴۸ سازمان تروریستی «ایرگون» در روستای دیریاسین، در اطراف بیت المقدس، کودک ها و زنان را قتل عام کرد. در ۲۴ اردیبهشت ماه ۱۳۲۷/۱۴ مه ۱۹۴۸، بن گوریون، تحت عنوان ابتدا وزیر، تشکیل رژیم صهیونیستی اسرائیل را آدرس مسجد سجاد مشهد اظهار‌کرد.[۸۲]

اشغال به وسیله اسرائیلی‌ها
با نقطه پایان یافتن نظام قیمومت (۲۵ اردیبهشت ماه ۱۳۲۷/ ۱۵ مه ۱۹۴۸) نبرد فلسطین را دربرگرفت و اسرائیل نصیب غربی شهر بیت المقدس را به اشغال خویش درآورد؛ در حالی که اردن نصیب شرقی شهر، دربرگیرنده شهر محدود سابق، را در تصرف داشت[۸۳]. در بهمن ۱۳۲۸/ ژانویة ۱۹۵۰، رژیم صهیونیستی پایتخت خویش را به بیت المقدس غربی جابجایی بخشید و در نصیب غربی آن کارگزاری‌های حکومتی تأسیس کرد.[۸۴] تا ۱۳۴۶ش /۱۹۶۷ بیت المقدس عملاً وضعی نامتعادل داشت، لیکن به دلیل حاکمیت سیاسی، تابعی از دولت اردن به شمار شماره تلفن مسجد سجاد مشهد می‌آمد[۸۵].

به‌دنبال نبرد شش روزه در خرداد ماه ۱۳۴۶ش/ژوئن ۱۹۶۷، اسرائیل قسمت شرقی شهر را نیز در ۱۵ خرداد ماه/ ۵ ژوئن به اشغال خویش درآورد. با اشغال بی نقص این شهر، فصل جدیدی در تاریخ آن باز شد؛ در ۶ مرداد/ ۲۸ ژوئیه به عبارتی سال رژیم صهیونیستی به رهبری معراخ، اولیه قدم سلطه بر این شهر را برداشت و با صدور اعلامیه‌ای در به عبارتی سال، که به «ضابطه قضا» معروف شد، حدود هفتادهزار هکتار از زمین ها فضا قدس را تصاحب کرد و در ۲۷ مرداد/ ۱۸ اوت عملیات تسریع اسکان و منزل سازی به شهرداری قدس اختیار شد. اول طرح شهرک سازی قدس 1سال بعد از اشغال آن ارائه شد. درین طرح، سیاست لینک و پیوند دادن در میان نقاط مسکونی یهودی و جداسازی واحدهای مسکونی اعراب و ساخت و ساز حصار در حوالی شهر از روش شهرک سازی، درنظر گرفته گردیده بود. طرح‌های آتی نیز بر ارتقا یهودیان در قدس شرقی متمرکز بود[۸۶]. در حالی که هنگام خروج دولت عثمانی از بیت المقدس فقط ۴۷ محله یهودی نشین با حدود دوازده هزار بدن مستقر وجود داشت، در ۱۳۴۳ش /۱۹۶۴ شمار محله‌های یهودی نشین به ۷۲۴ رسید[۸۷].

علویان طبرستان اول حکومت شیعی که در سال ۲۵۰ هجری قمری به وسیله زیدیان در بخشها شمالی کشور ایران ساخته شده است. داعی کلان اولیه قاضی علوی در شمال جمهوری اسلامی ایران بود و بعد از وی ناصر اطروش از مهم ترین حاکمان علوی در طبرستان به شمار می‎رود. علویان تا قبل از قرن ۴ هجری قمری برای محافظت توان خویش با دولت طاهریان و سامانیان جنگ می‎کردند و گاه باخت خورده ولی بعد از مدتی بخش ها از دست داده خویش را پس می‌گرفتند. ولی آنها از قرن چهارم به سپس با حکومت آل بویه مصادف گردیده و قدرت خویش را از دست دادند از این رو علویان طبرستان تا قرن دهم، یعنی عصر زوال، نتوانست به‌تیتر دولتی غیروابسته حکومت نماید. پیدایش حکومت علویان طبرستان، سبب ساز به اسلام آوردن ساکنان بخش ها شمالی کشور‌ایران مسجد سجاد مشهد شد.

مورد‌های پیدایش حکومت علویان
بعضی از گزارش‌ها تاریخ ورود علویان به کشور‌ایران را اوائل قرن ۲ هجری بیان کرده‌اند. بر طبق این گزارش‌ها هنگامی که یحیی بن زید با حدود هفتاد نفر از یارانش در سبزوار علیه امویان قیام کرد و در سال ۱۲۵ق و به نقلی سال ۱۲۶ق کشته شد عموم آن حیطه در سوگ کشته شدن او اسم فرزندان خویش را یحیی رزرو مسجد سجاد مشهد گذاشتند.[۱]

بعداز او نیز یحیی بن عبدالله بن حسن اخوی نفس زکیه به‌تیتر او‌لین علوی میباشد که بعداز کمپانی در قیام شهید فخ در ۱۶۹ق در حجاز و ناکامی آن، به یاور حجاج اهل ایران به کشور ایران آمد، به طور مخفیانه در دیلم اقامت کرد و مردمان آن دیار را به امامت خویش دعوت کرد و توانست یارانی را بدور خویش توده نماید.[۲] ولی قیام وی به جهت ترساندن و تطمیع شدن یارانش به وسیله ادب بن یحیی برمکی فرمانده لشکر اعزامی از سوی هارون الرشید به باخت سبب شد و یحیی بدون چاره به مصالحه با او گردیده و به بغداد رجوع و برگشت و بعداز چندی به امر هارون الرشید به زندان افکنده شد و در سال ۱۷۶ق در همانجا از عالم آدرس مسجد سجاد مشهد رفت.[۳]

اگرچه زیدیه با این قیام‌ها نتوانست تا قرن سوم هجری مقام ثبت گردیده‌ای در کشور ایران پیدا نماید؛ البته حداقل با این اقدامات موضوع‌های پیدایش زیدیه در کشور ایران تعیین شده و مورد‎‌ساز ثبت و توسعه این فرقه در قرن سوم هجری و بعد شماره تلفن مسجد سجاد مشهد شد.[۴] گاه‌شمار حکومت‌های کشور ایران بعداز اسلام . حکومت‌های کشور ایران بعداز اسلام
اسم حکومت نهاد‌گذار عصرٔ حکومت
خلفای راشدین ابوبکر ۱۶ - ۴۰
بنی‌امیه معاویه ۴۱ - ۱۳۰
بنی‌عباس سفاح ۱۳۱ - ۲۰۵
طاهریان طاهر ذوالیمینین ۲۰۵ - ۲۵۹ق
صفاریان یعقوب لیث ۲۴۷ - ۲۸۷ق
علویان طبرستان داعی گسترده ۲۵۰ - ۳۱۶ق
سامانیان نصر اولیه ۲۶۱ - ۳۸۹ق
زیاریان مرداویج پسر زیار ۳۱۵ - ۴۶۲ق
آل بویه عمادالدوله علی ۳۲۰ - ۴۴۰ق
غزنویان فرمانروا محمود ۳۸۸ - ۵۵۵ق
سلجوقیان طغرل بیک ۴۲۹ - ۵۹۰
خوارزمشاهیان انوشتکین غرجه ۴۷۰ - ۶۱۷ق
ایلخانان هولاکو خان ۶۵۴ - ۷۳۶ق
تیموریان تیمور گورکانی ۷۷۱ - ۹۰۳ق
صفویان فرمان روا اسماعیل اولیه ۹۰۷ - ۱۱۳۳ق
افغانان محمود افغان ۱۱۳۳ - ۱۱۴۲
افشار نادرشاه ۱۱۴۸ - ۱۱۶۱ق
زند کریم ومهربان خان زند ۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق
قاجار آقامحمدخان ۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ق
پهلوی رضا فرمانروا ۱۳۴۵ق (۱۳۰۴ش)- ۱۳۵۷ش
جمهوری اسلامی امام خمینی ۱۳۵۷ش- ...
نبو

تأسیس حکومت علویان در طبرستان
با دعوت عموم طبرستان از حسن بن زید ملقب به داعی بزرگ او در سال ۲۵۰ق از ری به آنجا رفته و از عموم بیعت گرفت و بعداز باخت دلیل طاهریان وارد آمل شد. حکومت بیست ساله داعی پهناور مدام با مبارزه و فرار همپا بود ولی وی توانست در طومار‌هایی به عموم بخشها گوناگون شمال کشور ایران شمار متعددی را که تا آن عصر اسلام را نپذیرفته بودند، به اسلام شیعی دعوت کند. در طومار‌های وی همواره بر شعائر شیعی، تفضیل امام علی (ع) بر دیگر صحابه، انتقاد شدید جبرگرایی، تشبیه و تجسیم تأکید گردیده‌است.[۵]

بعداز اینکه داعی وسیع در سال۲۷۰ق از جهان رفت برادرش محمد بن زید با اسم داعی صغیر فرمانروای طبرستان شد[۶] و وی نیز بعد از حدود هفده سال حکومت در ۲۸۷ق در تضارب با سپاه سامانیان کشته، راز او به بخارا و مرو منتقل و بدنش را در گرگان دفن کردند. مدفن او به گور داعی دارای شهرت میباشد. بعداز این باخت، طبرستان به قلمرو سامانیان درآمد.

دولت علویان در عصر ناصر اطروش
نوشته ی علمیٔ اساسی: ناصر اطروش
بعداز حدود سیزده سال از سیطره سامانیان بر این بخشها حسن بن علی بن حسن ملقب به ناصر اطروش و ناصر بزرگ توانست بعداز چند دفعه پیکار و گریزو فرار طبرستان را از تصرف سامانیان بیرون ساخته و در ۳۰۱ق وارد آمل خواهد شد.[۷]

ناصر اطروش تحت عنوان یکی‌از امامان زیدی میباشد که در عصر معاش خویش کتاب‎های متعددی را تألیف نموده است. وی برخلاف دیگر امامان زیدی بیشتر از آنکه متأثر از پندار‌های معتزلی باشد به امامیه تمایل اعطا کرد. وی در اواخر معاش خویش مکتب‎ای علمی را سازه بنیان و به یاددادن و تربیت شاگردان پرداخت. پیدایش مدرسه ناصریه تحت عنوان یکی‌از شاخه‌های زیدیه، نتیجه ها تفکر و تفکرات وی میباشد.[۸]

علویان طبرستان در عصر آل‌بویه
بعد از ناصر اطروش و حکومت ۱۲ ساله حسن بن قاسم پسر عموی ناصر حکومت علویان در جمهوری اسلامی ایران منحل گردیده و سلسله شیعی آل بویه صورت گرفت. در عصر حکومت آل‌بویه امامان زیدی به طور مقطعی حکومت‌های محلی تشکیل دادند. از مهمترین ائمه زیدیه درین زمان می‌قدرت به احمد بن حسین بن هارون ملقب به ابوالحسین هارونی(م۴۱۱ق) و برادرش ابوطالب یحیی ین حسین هارونی(م۴۲۴) اشاره نمود.[۹] آنها برخلاف ناصر اطروش رغبت اعتزالی داشتند و نقش مهمی در اشاعه فقه هادویه (منسوب هادی الی الحق رهبر زیدیه یمن) در قبال فقه ناصریه(منسوب به ناصر اطروش) داشتند به گونه ای که ابوطالب هارونی ۱۶ کتاب در گستردن و تعبیروتفسیر فقه هادی الی الحق نگاشت.[۱۰]

زیدیه از قرن چهارم به آنگاه در بیشتر مفاد از تامین آل بویه بهره مند بوده و گزینه احترام و تکریم آن‌ها قرار گرفتند. به ادعای بعضی مورخان امامان زیدی در سایه حضور دولت آل بویه به نقط ی اوج توان خویش رسیدند به نحوی که طبرستان، دیلم، گیلان و گرگان را در دست گرفتند.[۱۱] یک کدام از مهمترین شغل‌های زیدیه در‌این عصر منازعات علمی درونی بوده میباشد.

سلسله آل‌کیا
بعد از قرن ششم هجری تا قرن هشتم گزارشی از قیام زیدیان در شمال جمهوری اسلامی ایران نیست تا اینکه در سال ۷۷۶ق سلسله آل کیا که مبنی بر بعضا گزارش‌های تاریخی از زیدیه به شمار می‌رفتند در گیلان بوسیله سید علی بن سید امیر کیا نهاد گذارده شد.[۱۲]

اضمحلال دولت علویان طبرستان و جایگزینی صفویه
با ظهور صفویه جنگی فی مابین فرمان روا طهماسب با خان احمد گیلانی واپسین شخص از قوم کیا درگرفت که به باخت این سلسله باعث شد. بعضا مورخین داعیه می‌نمایند خان احمد گیلانی در ۹۶۰ق مذهب زیدی را کنار گذاشت و دنبال آن عده‌های عموم از مذهب زیدی به امامیه درآمدند.[۱۳]

مَعادِ جِسمانی به معنای ملازمت و همراهی جسم و روح بشر در قیامت و از اعتقادات گزینه حادثه کلیه مسلمان‌ها میباشد؛ البته درباره خصوصیت‌ها و طریق تحقق آن، اختلافاتی چشم میشود. مبنی بر نگرش پر اسم و رسم متکلمان، در روز قیامت همین تن مادی گشوده می شود. برهان متکلمان، ظاهر آیه‌ها قرآن و احادیث میباشد. فلاسفه نیز فی مابین انکار عقلی آن و ثابت آن هم پا با جسم مثالی و هورقلیایی قرار دارا‌هستند. فلاسفه اعتقادوباور به ظواهر آن عامل را از دید عقلی خطا میدانند. ملاصدرا برای حل تعارض فی مابین لحاظ فلاسفه و ظواهر دلیل نقلی، عقیده معاد جسمانی با جسم مثالی را مطرح مسجد سجاد مشهد نموده است.

معنی شناسی
واژه و کلمه معاد در لغت معانی زیادی داراست: بازگشتن، رد کردن، بازگردانیدن، بازگشتگاه، آن دنیا، رستاخیز و مقابل زندگی.[۱]

در اصطلاح متکلمان، معاد به معنای حشر و برانگیختن میباشد و بر دو نوع میباشد: جسمانی و شیخ. در‌این شیوه، معاد جسمانی از ضروریات آیین و انکار آن نیازمند بی دینی میباشد.[۲] بدین شکل که آدم مرکب از روح و تن میباشد. با نقطه نهایی یافتن قدمت دنیایی به دانا برزخ می‌رود. زیرا قیامت در می رسد، باری دیگر با جسم و روح خود زنده میگردد و برای به حساب آوردن به محشر درمی‌آید. در شرایطی‌که درستکار باشد، به نعمت‌های بهشتی می رسد و در صورتیکه بدکار باشد، به کیفر رزرو مسجد سجاد مشهد میرسد.[۳]

نظرها درباره معاد جسمانی
با وجود اینکه نقل شده معاد جسمانى از ضروریات آیین و گزینه حادثه جمیع مسلمان‌ها میباشد؛[۴] اما بعضا مانند اخوان الصفا واقعیت معاد را تنها شیخ دانسته و منکر جسمانی بودن معاد گردیده و گویش قرآن دراین مورد را تمثیلی و تشبیهی می دانند.[۵] بعضا از فلاسفه مانند ابن سینا برآنند راهی برای ثابت معاد جسمانی جز از روش شرع و تصدیق خبر رسول(ص) وجود ندارد و عقل ناتوان از ثابت و آنالیز آن میباشد.[۶] بیشتر متفکران علاوه بر تایید اصل معادجسمانی درصدد آنالیز عقلی آن برآمده و طریقه‌های مختلفی ارائه کرده‌اند که آدرس مسجد سجاد مشهد عبارتند از:

الف. رجوع و برگشت روح به تن دنیوی دنیایی: متکلمان مبتنی بر ظواهر آیه ها و احادیث معتقدند که در روز قیامت، همین جسم دنیایی یا این که بدنی دیگر مثل آن میباشد که به یاروهمدم روح برانگیخته میگردد.[۷]
ب. ملازمت و همراهی روح با تن مثالی: ملاصدرا برای گردآوری میان دلیل نقلی و مبانی فلسفی، عقیده جدیدی را ارائه کرد. مبنی بر این بینش، بعداز طلاق نفس از تن دنیوی، نفس انسانی متناسب با دانا برزخ و قیامت، بدنی را برای خویش می‌سازد که از کلیه جهت مشابهت با تن دنیایی خودش داراست. این تن، مثل تن دنیایی میباشد خیر اینکه عین آن باشد و گرچه مختصات دنیوی را دارااست، ولی دنیوی وجود ندارد و وسعت شماره تلفن مسجد سجاد مشهد ندارد.[۸]
ج. برگشت تن عنصری به سمت روح مجرد: بعضی از علاقه مندان حکمت متعالیه، مانند آقاعلی زنوزی معتقدند که برخلاف بینش ملاصدرا، تن در قیامت بوسیله نفس ساخته نمی شود، بلکه تن دنیایی بعد از طلاق نفس از آن، همچنان به جنبش و تکامل خویش ادامه میدهد. این جنبش جوهری تا حدی ادامه داراست که استعداد وصال دوباره به نفس و قرار دریافت کردن در دار آخرت را بیابد. به این ترتیب، در معاد، این نفس وجود ندارد که به سوی تن دنیایی گشوده می گردد، بلکه این تن میباشد که به سوی نفس تکان افزایشی داراست و مجدد به آن وابستگی می گیرد.[۹]
د. معاد جسمانی با تن عنصری تکامل یافته: بعضی دیگر از دوستداران حکمت متعالیه، مانندسید ابوالحسن رفیعی قزوینی با مخالف قطعی پی بردن بینش ملاصدرا با ظواهر آیه ها و احادیث، عقیده دیگری ارائه کرده‌اند. بر طبق نگرش او، نفس آدم بعداز طلاق از تن دنیوی، به تن مثالی وابستگی می گیرد. سپس بعد از آنکه موادتشکیل دهنده تن دنیوی با تکامل طبیعی قدرت حاضر شدن در قیامت را یافت، معاد جسمانی تحقق مییابد. این تن اُخروی از خاک تولید می گردد و با تکامل و سیر تدریجی تکاملی، با فقیه آخرت تناسب یافته و نفس قادر است به آن ملحق گردد.[۱۰]
ه.معاد با تن هورقلیایی: [یادداشت ۱] براساس دیدگاهی که روضه خوان احمد احسایی، مؤسس فرقه شیخیه، ارائه نموده است؛ بشر دو تن جسمانی داراست: تن نخستین به عبارتی تن دنیایی میباشد که در قبر تبدیل به خاک می‌گردد و از در بین می‌رود؛ تن دوم قابل روءیت با دیده وجود ندارد و به عبارتی طینتی میباشد که طبق احادیث در قبر سوای تغییر‌و تحول باقی میماند. با مرگ، نفس از تن نخستین جداگانه می‌گردد و تن دوم باقی می ماند و نفس آدم به آن وابستگی می گیرد. حشر با همین تن شکل میگیرد و اشخاص با آن به فردوس یا این که دوزخ وجهنم وارد می شوند.[۱۱]

اشاعه مقتل‌نگاری
نوشته ی علمیٔ اساسی: مقتل‌نگاری
مقتل‌نگاری نوعی تاریخ‌نگاری میباشد که به کیفیت قتل یا این که شهیدشدن شخصیت‌های اساسی میپردازد. کتاب‌های مقتل‌ که ماجرای شهیدشدن امام حسین(ع) و یارانش را تفصیل میدهند جزو به جا مانده ادبی و تاریخی شیعه محسوب می گردند که کتابت آن ها به‌دنبال اتفاق عاشورا توسعه یافته میباشد. مقتل‌نگاری دربین شیعه ها برای گستردن شهید شدن امامان معصوم(ع) و شخصیت‌های پر رنگ شیعه بوده میباشد؛ ولی به‌جهت ترویج مقتل‌نویسی درباره رخداد کربلا، استعمال از این اصطلاح به نقل رویدادهای مرتبط با شهیدشدن امام حسین(ع) و یارانش تخصیص پیدا نموده مسجد سجاد مشهد است.

تاسیس اماکن خاص
شیعه‌ها برای سوگواری امام حسین(ع) بناهای خاصی مانند حسینیه، توکل و امام‌باره تاسیس می‌نمایند. در‌این اماکن مراسم‌ سوگواری برگزار میشود. همینطور در بعضی بخش ها هند زیارت‌گاه‌هایی تحت عنوان نشان قبر شهدای کربلا و بقعه امام حسین(ع) یا این که حضرت ابالفضل(ع) میسازند و در آن زیارت‌طومار رزرو مسجد سجاد مشهد میخوانند.[۸۳]

اثر ها هنری
قیام امام حسین(ع)، بر هنر مذهبی شیعه ها تأثیر نهاده میباشد و اثرها زیادی مشتمل بر نگارگری، شمایل‌نگاری، خوشنویسی، فیلم و... در باره حادثه عاشورا ایجاد آدرس مسجد سجاد مشهد گردیده است.[۸۴]

طریقه اهل‌سنت
نویسندگان اهل‌سنت رویه واحدی نسبت به تکان امام حسین(ع) ندارند. بعضی همچون ابوبکر ابن عربی، آن را حرکتی نامشروع در مقابل حاکمیتی مشروع دانسته‌اند.[۸۵] ابن‌تیمیه درباره قیام امام حسین(ع) اعتقاد دارد اگرچه امام مظلومانه شهید شد؛ اما شغل امام فاقد مصلحت مادی و اخروی بوده و قیام عاشورا را استدلال ساخت‌و‌ساز فتنه‌های متعددی در امت اسلام و مغایر سیره رسول اکرم معرفی می‌نماید.[۸۶] به گفته حمید اهمیت در صد سال اخیر و به خصوص بعد از زمانه سید جمال‌الدین اسدآبادی، نگاه نویسندگان اهل‌سنت به اتفاق عاشورا عوض شده و اکثری از نویسندگان آن ها جنبش امام حسین را پذیرش می‌نمایند.[۸۷] به گفته عبدالجلیل رازی در کتاب نقض بعضی از عالمان اهل‌سنت همانند محمد بن ادریس شافعی درباره امام حسین(ع) و شهدای کربلا مرثیه سروده‌اند.[۸۸] مثلا مرثیه‌ای به شافعی منسوب میباشد که با بیت ذیل استارت شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میگردد:

ابکی الحسین و موروثی حجاحا
اینجانب اهل بیت فرستاده الله مصباحا[۸۹]

کتابشناسی
پرونده:بعداز پنجاه سال - کتاب.jpg
بعد از پنجاه سال پژوهشی جدید پیرامون قیام حسین(ع)، تاثیر سید جعفر شهیدی.
درباره قیام امام حسین اثر ها مختلفی درج شده میباشد بعضی از اثراتی که با شیوه آنالیز چرایی و هدف ها قیام امام حسین مندرج میباشد عبارتند از:

عاشوراشناسی: پژوهشی درباره‌ مقصود امام حسین(ع) تاثیر محمد اسفندیاری. مشمول سه فصل «مقصود‌شناسی قیام»، «کوفه، تعیین صحیح امام» و «نگرش گذشتگان» میباشد. مولف در قسمت دوم کتاب درباره هدف ها امام حسین هفت عقیده را مطرح نموده است[۹۰] وی اعتقاد دارد که امام حسین به قصد تشکیل حکومت قیام نموده است از این رو قسمت سوم به لحاظ علمای شیعه درباره‌ غرض امام حسین که با حیث تالیف کننده موافق میباشد تخصیص داده میباشد.
بعداز پنجاه سال پژوهشی جدید پیرامون قیام حسین(ع) تاثیر سید جعفر شهیدی (۱۲۹۷-۱۳۸۶ش) میباشد که با نگاه تحلیلی درج شده میباشد. شهیدی درین کتاب مورد‌های اجتماعی، سیاسی، قومی و مذهبی را در صورت‌گیری قیام امام حسین(ع) را رسیدگی نموده است. این کتاب در سال ۱۳۵۸ش به چاپ رسیده میباشد.
تأملی در نهضت عاشورا تاثیر پیامبر جعفریان. در‌این کتاب برخی از منابع مرتبط با رخداد کربلا معرفی گردیده‌است همینطور به مسئله‌های قیام، گستردن حادثه، حمکت شهید شدن امام حسین، اثر ها قیام، بعدها شعاری و شکلی آن، تحریفات اتفاق کربلا و تاریخچه سوگواری اهل‌سنت برای امام حسین پرداخته گردیده است.[۹۱]
قیام عاشورا در سخن و یپام امام خمینی. قسمت اولیه این کتاب دربرگیرنده سه سخنرانی پیرامون محرم و عاشورا میباشد. نصیب دوم آن علل و دست اندرکاران قیام عاشورا، فلسفه سوگواری و نوحه‌خوانی را دربردارد و در خاتمه نیز گزیده‌ای از سخنان وی درباره محرم و قیام کربلا نقل شده میباشد.[۹۲]
هدف ها قیام حسینی تاثیر ناصر مکارم شیرازی، نظارت و نظارت قیام امام حسین(ع) که سخنرانی‌های سید محمدباقر حکیم میباشد، قیام امام حسین(ع) در منابع اهل سنت نوشته غلامحسین فیاض از سایر کتاب‌هایی می‌باشند که دراین مورد کتابت و منتشر گردیده‌اند.

مَوَدَّتِ اهل‌بیت(ع)، به معنای دوست داشتن اهل‌بیت نبی میباشد که بر پایه ی آیه ۲۳ سوره شوری جایزه رسالت نبی(ص) قرار داده گردیده است. بر پایه ی روایتی که شیعه‌ها و اهل‌سنت از فرستاده(ص) نقل کرده‌اند، محبت اهل‌بیت شالوده اسلام میباشد. مسلمانها بر واجب بودن مودت اهل‌بیت رخداد‌حیث دارا هستند. از‌این‌رو، آن را عاملی مطلوب برای وحدت مسلمانها معرفی کرده‌اند. بعضی پژوهشگران معتقدند فلسفه واجب شدن مودت اهل‌بیت، اطاعت از آن‌ها مسجد سجاد مشهد بوده میباشد.

در احادیث برای محبت اهل‌بیت(ع) اثر ها دنیایی و اخروی زیادی نام برده میباشد. دست‌یابی به شفاعت اهل‌بیت، قبولی جاری ساختن، ثبات گام بر پل صراط از اثر ها اخروی و توبه قبل از مرگ، طمع نداشتن به جنس عموم و سرازیر شدن حکمت بر لهجه از اثرها دنیایی آن دانسته گردیده‌است. مطابق بعضی روایات دوست داشتن اهل‌بیت نماد حلال‌زادگی و دوستی با معاندان آن ها نشان نداشتن محبت حقیقی وواقعی به اهل‌بیت معرفی رزرو مسجد سجاد مشهد شد‌ه‌است.

محمد محمدی ری‌شهری، سوگواری برای اهل‌بیت را یک کدام از طرق اظهار محبت به اهل‌بیت دانسته میباشد؛ چنان‌که زیارت قبور ائمه‌(ع)، شور در مراسم سرور آن‌ها و اسم‌گذاری فرزندان به اسم اهل‌بیت را از شیوه های دیگر ابراز محبت معرفی کرده‌اند. بعضا از پژوهشگران رویکرد‌فعالیت‌هایی را برای تولید محبت اهل‌بیت بیان کرده‌اند که بیان کردن فضائل و فرهنگ وتمدن اهل‌بیت و برگزاری هیئت‌های مذهبی برای مثال آن‌ها آدرس مسجد سجاد مشهد میباشد.

بعضا اشخاص با استناد به ماجرا‌هایی محبت داشتن به اهل‌بیت را چهت نیل به بهروزی اخروی کافی دانسته، معتقدند با داشتن اینگونه محبتی، جاری ساختن گناهان به آخرت آنان ضرری نمی‌رساند؛ البته علمای شیعه اینگونه اباحه‌گری را انتقاد کرده، برای این روایات معنای دیگری ذکر کرده‌اند؛ برای مثالً گفته‌اند این حدیث‌ها مرتبط با گناهانی میباشد که از روی غفلت صورت گرفته میباشد و به گناهانی که به طور عمدی صورت گرفته‌، ارتباطی شماره تلفن مسجد سجاد مشهد ندارد.

در مسئله محبت اهل‌بیت کتاب‌هایی مختلفی درج شده میباشد که مثلا آن‌ها می‌اقتدار به «حبّ اهل البیت فی الکتاب و السنة» به مداد محمدتقی السید یوسف الحکیم و «قرآن و محبت اهل‌بیت(ع)» نوشته علیرضا عظیمی‌فر اشاره نمود.

مداقه و مقام
مودت اهل‌بیت اصطلاحی برگرفته از آیه ۲۳ اهل سوریه شوری مشهور به آیه مودت، به معنای دوست داشتن اهل‌بیت نبی(ص) میباشد که بر پایه ی این آیه، مودت اهل‌بیت تحت عنوان ثواب رسالت رسول معرفی گردیده‌است.[۱] بعضی از عالمان شیعه همانند محمدرضا مظفر، وجوب محبت اهل‌بیت را از ضروریات آیین اسلام شمرده‌اند.[۲] در زیارت جامعه کبیره دوست‌داشتن اهل‌بیت، به عبارتی دوست‌داشتن خداوند[۳] و در احادیثی که شیعه و سنی از فرستاده نقل کرده‌اند، محبت اهل‌بیت، مبنا اسلام دانسته گردیده است.[۴] در روایتی از امام باقر، حبّ اهل‌بیت، به عبارتی ایمان و دشمنی با آن‌ها، بی دینی دانسته گردیده است.[۵]

علامه حلی دانا و متکلم شیعه در قرن هشتم، با این عامل که «مخالفت کردن با امام علی(ع)، با مودت داشتن به وی منافات دارااست در حالی که مودت امام علی(ع) واجب و مودت خلفای دیگری واجب نبوده میباشد»، بر امامت امام علی(ع) و حقانیت مذهب شیعه عامل نموده است.[۶]

از شافعی، از فقهای چهارگانه اهل‌سنت، نقل گردیده است:

إنْ كانَ رَفْضاً حُبُّ آلِ مُحَمَّد
فَلْيَشْهَد الثََقلان أنّى رافِضی[۷]
ترجمه: در‌صورتی‌که حب آل محمد، رفض میباشد، پس جن و انس شهیدشدن دهند که اینجانب هم رافضی هستم.مودّت را محبّت[۸] و تولّی[۹] یا این که جايگاه بالاتری از محبت[۱۰] و شاخه‌ای از محبت به معبود دانسته‌اند.[۱۱]

تفاوت معجزات پیامبران
بعضا دانشمندان گفته‌اند تفاوت معجزات پیامبران به‌انگیزه تفاوت زمان و مورد ظهور پیامبران بوده تا از این طرز، حجت بر عموم به اتمام برسد و متخصصانِ هر عصر اذعان نمایند که‌این شغل خارق‌العاده نمی‌تواند ناشی از اقتدار بشری مسجد سجاد مشهد باشد.[۷۹]

در تاریخ یعقوبی، روایتی از امام درستگو(ع) نقل گردیده است که پروردگار متعال پیامبری را مبعوث نکرد، مگر با آنچه بر اهل فرصت وی غلبه داشت: موسی بن عمران را بر قومی برانگیخت که بیشتر آن‌ها اهل سحر بودند؛ ازاین‌رو، پیامبرش را با آنچه سحرشان را نابود نماید، مانند عصا و ید بیضاء و شکافتن دریا، ارسال کرد. داود را در وقتی که بیشتر مردمش اهل صنعت بودند مبعوث کرد؛ در فیض آهن را برای وی قابل انعطاف کرد. سلیمان را در وقتی برانگیخت که مردمش اهل ساختمان‌سازی و طلسمات و شگفتیها بودند؛ ازاین‌رو، باد و جن را به تسخیر وی درآورد. عیسی را در وقتی ارسال کرد که مردمش بیشتر به طبابت می‌پرداختند؛ در فیض، او‌را با زنده‌کردن مردگان و شفای کوری و پیسی مبعوث نمود. محمد(ص) را در وقتی که مردمش اهل صحبت و سَجْع (حرف با قافیه) بودند، با اعجازٔ قرآن رزرو مسجد سجاد مشهد برانگیخت.[۸۰]

معجزات امامان معصوم(ع)
در متن ها روایی شیعه، شغل های خارق‌العاده‌ای به امامان معصوم(ع) منسوب شده که برخی عالمان این احادیث را پی در پی میدانند.[۸۱] روحانی حر عاملی در کتاب ثابت الهداة بالنصوص و المعجزات، بعضی از این معجزات را گردآوری‌آوری کرده و آن‌ها‌را استدلال بر ثابت امامت امامان(ع) به شمار آورده میباشد.[۸۲] سید هاشم بحرانی نیز در کتابی با تیتر مدینة معاجز الائمة الاِثنی عشر، حدود ۲۰۶۶ اعجاز را در ۱۲ باب برای امامان معصوم توده آدرس مسجد سجاد مشهد نموده است.[۸۳]

حر عاملی، دور اندیشی و خبر‌ها آنها از غیب را نیز از معجزات و کرامات آن ها به اکانت آورده میباشد.[۸۴] بعضی عالمان شیعه در تعریف و تمجید اعجاز گفته‌اند: فرمان خارق‌العاده‌ای میباشد که به التفات و اجازه خاص الهی شکل می گیرد و مقصود از آن ثابت منصبی الهی همانند نبوت و امامت شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.

[۸۵] همینطور بنابه روایتی که از امام درستگو(ع) در کتاب علل‌الشرایع بیان شده، آفریدگار اعجاز را به انبیا و حُجج خویش اعطا کرده تا به‌وسیله آن، صحت منصب الهی که داعیه کرده‌اند، اثبات خواهد شد[۸۶] و بر همین پایه شغل های خارق‌العاده‌ای که از سوی امامان معصوم(ع) در جهت ثابت امامتشان صادر گردیده را اعجاز میدانند.[۸۷] به‌تیتر مثال، سند‌دادن حجرالاسود به امامت حضرت سجاد(ع) را یکی معجزات وی و عامل بر ثابت امامتش دانسته‌اند.[۸۸] برپایه روایتی از کتاب دلائل الامامة، محمد بن حنفیه با امام سجاد(ع) بر راز امام‌بودن به نبرد برخاست. امام سجاد(ع) با وی حرف اظهار‌کرد؛ اما وی نپذیرفت. در غایت، آن‌دو حجرالاسود را حَکَم قرار دادند. به اجازه آفریدگار، حجرالاسود به امامت امام سجاد(ع) شهید شدن اعطا کرد.[۸۹]

در بعضی اثرها کلامی شیعه، کارهایی مثل کندن دروازه خیبر، جنگیدن با مجموعه‌ای از اجنه که رسول(ص) را اذیت کرده بودند، رد الشمس و... مثال‌هایی از معجزات امام علی(ع) معرفی گردیده و برای ثابت امامت وی به آنان استناد شد‌ه‌است.[۹۰]

کتاب‌شناسی
مباحث درباره اعجاز، بیشتر در اثر ها و متن‌ها کلامی و تفسیری مطرح گردیده‌است؛ البته بعضا عالمان و دانشمندان مسلمان، اثر ها مستقلی درباره این مورد تألیف کرده‌اند که بعضا از آنها به قرار پایین میباشد:

کتاب تناقض‌نما یا این که غیب‌نمون؛ نگرشی تازه به اعجاز»، تألیف محمدامین احمدی: مولف درین کتاب به رسیدگی تطبیقی موضوع اعجاز در فلسفه اسلامی و فلسفه غرب پرداخته و بینش‌های بعضی متفکران مسلمان و غربی را گزارش و رسیدگی نموده است. مسائلی مانند تعریف و تمجید اعجاز، قابلیت و امکان وقوع اعجاز و وجه دلالت اعجاز از مباحث این کتاب میباشد.[۹۱]
کتاب اعجاز در قلمرو عقل و آئین، نوشته محمدحسن ممنون قراملکی؛ تالیف کننده در‌این کتاب مسائلی مانند تعریف و تمجید اعجاز و اقسام آن، تفاوت اعجاز با سحر و کرامت، رابطه آن با قاعده علیت، پژوهش شبهه ها منکران و جواب به آنان و...را آیتم گفت و گو قرار داده میباشد.
کتاب مرزهای معجزه، ترجمه مباحث معجزه قرآن از کتاب البیان فی تعبیروتفسیر القرآن، تألیف سید ابوالقاسم خویی میباشد که به خودکار جعفر سبحانی به فن تحریر درآمده میباشد.[۹۲]
کتاب اعجاز والا، اثری از محمد ابوزهره (درگذشت: ۱۳۹۵ق)، قرآن‌پژوه و مورخ مصری، درباره معجزه قرآن، به لهجه عربی میباشد. این کتاب از سوی محمود ذبیحی به فارسی ترجمه شد‌ه‌است.[۹۳]

قیام تبریزی‌ها
بعد از شیراز دامنۀ آشوب به تبریز کشیده شد. مخالفت با رژی در تبریز آهنگی بدون شوخی و تند داشت. حاج میرزا جواد آقا، مجتهد با نفوذ تبریز، بر راز منبر به مخالفت با امتیاز رژی صحبت اظهار کرد و مسلمانها را از همیاری با کارگزاران کمپانی برحذر مسجد سجاد مشهد داشت.[۳۷]

در اوایل محرم ۱۳۰۹ اعلامیه‌ای ارعاب آمیز در شهر پخش شد که در آن ضمن اروپاییان مقیم تبریز، عده ای که با شرکت معامله می‌کردند و عده ای از علما که با نهضت ملازمت نمی‌کردند، ترساندن به قتل گردیده بودند؛ و روز عاشورا روز کودتا اعلام گردیده بود.[۳۸] در‌پی این اعلامیه اکثری از عموم تبریز دارای سلاح شدند.[۳۹] آقا میرزا جواد مجتهد روز تاسوعا عموم را به وقار دعوت کرد و از آنها خواست عریضه‌ای به فرمانروا بنویسند و کنسل رژی را از وی بخواهند.[۴۰] وی خویش نیز بعداز مشاوره با امیر نظام، پیشکار آذربایجان در تلگرامی به ناصرالدین سلطان قاجار اظهار‌کرد که کل عموم آذربایجان با رژی مخالف‌اند و در شکل پافشاری بر اجرای تفاهم نامه، وی نمی‌تواند جلوی عموم را رزرو مسجد سجاد مشهد بگیرد.[۴۱]

به نقل از نمایندۀ سیاسی انگلستان در تبریز، آنچه حریق مخالفت را در تبریز دامن می‌زد، طومار‌هایی بود که از طرف علمای طهران و دیگر جاها به تبریز رسیده بود و در آن ها آورده شده بود که «برای محو رژی همۀ امیدها به عموم آذربایجان بسته گردیده آدرس مسجد سجاد مشهد است».[۴۲]

در اواخر محرم ۱۳۰۹ قمری حرکت تبریز پیشرفت یافت.[۴۳] سلطان آقاعلی آشتیانی ملقب به امین حضور را برای توضیح منافع و محاسن امتیاز تنباکو و راضی کردن حاج میرزا جواد و دیگر علما و ساکت کردن عموم، به تبریز ارسال کرد، که سود‌ای در شماره تلفن مسجد سجاد مشهد برنداشت.[۴۴]

زمزمۀ کنسل امتیاز
فعلا فرمان روا آشکارا به پندار کنسل امتیاز افتاده بود؛ البته فشار انگلستان و پافشاری امین السلطان بازدارنده این فعالیت بود.[۴۵] تبریز فقط وقتی فعلاً آهسته گرفت که اعلام شد تفاهم نامه انحصار تنباکو موقتاً در آذربایجان به انجام درنمی‌آید.[۴۶]

میرزای شیرازی
دخالت میرزای شیرازی
نوشته‌ی علمیٔ مهم: فتوای تحریم تنباکو
درین در بین حضور میرزای شیرازی، مرجع پیروی شیعه‌ها در داستان آن را وارد مرحله‌ای دیگر کرد. میرزا در سامرا مقیم بود و در بین علما و مجتهدان مقیم عتبات عالیات مقامی ممتاز داشت.[۴۷] ظاهراً میرزای شیرازی قبل از صدور حکم تحریم، از روش علمای بلاد از معیار نارضایی همگانی از تفاهم نامه رژی استحضار یافته بود.[۴۸] وی در ۲۷ ذیحجۀ ۱۳۰۸ بوسیله نایب السلطنه کامران میرزا تلگرافی برای ناصرالدین سلطان فرستاد و در آن خلال اعتراض به تبعید سیدفال اسیری و درخواست بازگرداندن محترمانۀ وی، صریحاً از اعطای امتیاز خزانه و توتون و تنباکو و رویکرد آهن و نظایر آن به بیگانگان و مداخلۀ آن ها در کارها مرز و بوم نقد کرد و از پادشاه خواست «این مفاسد را به احسن وجه» تدارک کند.[۴۹]

بعداز این تلگراف به فرمان ناصرالدین سلطان میرزا محمود مشیر الوزاره، کارپرداز کشور‌ایران در بغداد، با میرزای شیرازی دیدار کرد و کنسل تفاهم نامه را به کلی غیر ممکن خواند[۵۰]، ولی وی قانع نشد و برخواسته‌های خویش اصرار کرد.[۵۱]

کوشش برای خودداری از نشر حکم
شرکت رژی و درباریان برای خودداری از تکثیر حکم میرزا شیرازی به کارشکنی و فریب متوسل شدند و خبرپراکنی به جعلی بودن فتوا داده‌اند.[۵۲] وقتی که‌این دهانزد تأثیری نداشت، پاد شاه و درباریان برای ساخت و ساز اختلاف دربین علما، عده ای را به نزد علمای جمهوری اسلامی ایران و نجف فرستادند تا با دریافت کردن فتوا از آن ها، حکم میرزا را بی‌ تاثیر نمایند، البته درین سعی نیز ناکام ماند.[۵۳] به گفته کربلایی در تاریخ دخانیه، دولت برای حل خلل، گردهمایی‌ای با علما برگزار کرد، علما ملزم شدند مواد امتیازنامه را تحقیق نمایند و هرگونه تعهد یا این که شرطی را که دولت خلاف منافع ملت و احکام شریعت پذیرفته میباشد، اصلاح دهند.[۵۴] با پژوهش اولی ماده از تفاهم نامه امتیاز آن را برخلاف احکام اسلام و مخالف با حدیث «الناس مسلطون على اموالهم» دانستند.[۵۴]

موقعیت اصفهان
نسبتاًً به طور همزمان با مداخلۀ میرزا در روایت، شهر اصفهان نیز به یکی کانون‌های اصلی نهضت تبدیل شد (صفر ۱۳۰۹/سپتامبر ۱۸۹۱).[۵۵]

اولی مبادرت‌ها در اصفهان با سخنرانی‌های روحانیان به رهبری روضه خوان محمدتقی دارای شهرت به روحانی محمد تقی آقا نجفی|آقا نجفی، مجتهد متنفذ و معروف، و عریضه نگاری‌های بازرگانان به ظل السلطان، پسر فرمان روا و قاضی مقتدر اصفهان، شروع شد.[۵۶] ظل السلطان به عریضۀ بازرگانان پاسخ‌های تند و تهدیدآمیزی بخشید.[۵۷]

اقامت در عراق
سید حیدر آملی از سال ۷۵۱ق تا نقطه نهایی قدمت خویش در نجف و حله و بغداد بود.[۱۶] در نجف کتاب‌هایی عرفانی به عنوان مثال منازل السائرین هروی و فصوص ابن‌عربی را به یار و همدم تفصیل‌های آن: گستردن قیصری و گستردن تلمسانی، نزد عارفی نامشهور به‌اسم عبدالرحمن بن احمد مقدسی تا سال ۷۵۳ق فراگرفت.[۱۷] وی همینطور در عراق با محمد بن حسن حلی (فخرالمحققین) فرزند علامه حلی و نصیرالدین کاشانی حلی و دیگر فقیهان و عالمان امامیه مراوده داشت و از فخرالدین و حسن بن حمزه هاشمی اذن داستان مسجد سجاد مشهد گرفت.

[۱۸] تاریخ اخذ اجازۀ وی از فخرالمحققین سال ۷۶۱ق میباشد.[۱۹] او رسالۀ رافعة الخلاف را (راجع به توجیه حیث و شغل امام اولیه در قبال سه خلیفۀ اولیه) به درخواست او نوشت و با وی یکسری مکاتبۀ علمی رزرو مسجد سجاد مشهد داشته میباشد.[۲۰]

سید حیدر آملی، چنانکه خویش گفته، در نجف از افاضات غیبی منفعت‌مند گردیده است. وی دراین باره در پیشگفتار نص النصوص آدرس مسجد سجاد مشهد می آورد:

همان گونه که نزدیک مکه موجب فتح و گشایش معارف فتوحات مکیه بر قلب روضه خوان تبارک (محیی‌الدین ابن‌عربی) در یک شب، و مدینه سبب ساز فتوحات مدنیه بر قلب وی شد و همچنین برای قلب امثال وی از بندگان پروردگار بسیار صورت بخشید، مشهد شریف غروی که مشهد مولا و سید ما امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) میباشد نیز موجب گشایش اسرار غیبیه بر قلب اینجانب به‌نحو اجمال و بعد از آن به‌شرح شد و کتاب تأویل قرآن کریم و مهربان و غیر آن از کتاب‌ها برای مثال آن‌ها شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.[۲۱]

وفات
به‌گفته کربن، تاریخ درگذشت سید حیدر آملی را نمی‌قدرت به‌طور ظریف انتخاب کرد؛ البته اورده شده که یکی‌از واپسین کتاب‌هایش، یعنی «رسالة العلوم العالیه» را در سال ۷۸۷ق تألیف نموده است[۲۲] که نماد میدهد وی تا سال جاری زنده بوده میباشد.

استادان
استادان سید حیدر آملی که به اسم شناخته گردیده‌اند، عبارت‌اند از:

فخرالمحققین فرزند علامه حلی: وی کتاب «جوابات السید حیدر بن علی بن حیدر العلوی الحسینی الآملی» را در سال ۷۵۹ق در پاسخ سؤالات سید حیدر آملی نوشته و سید حیدر از وی اذن ماجرا اخذ کرده است.[۲۳]
نصیرالدین کاشی حلی (درگذشته در ۷۵۵ق): آقابزرگ تهرانی در طبقاتُ اَعلامِ الشّیعه از سید حیدر با تیتر طلبه وی مذکور ‌میباشد.[۲۴]
روحانی نورالدین طهرانی (تیرانی): سید ‌حیدر در اصفهان در برهه زمانی کوتاهی از وی به کار گیری معنوی موفقیت و اذن‌ای مکتوب نیز از وی اخذ کرد.[۲۵] رضا استادی گفته میباشد که به تفصیل‌حالی از این مدرس سید حیدر آملی دست نیافته میباشد. به‌گفته استادی، سید حیدر از مفقودشدن اذن داستان روحانی نورالدین طهرانی حرف گفته و مضمون اذن را نقل نموده است.[۲۶]
روحانی عبدالرحمن قدسی (یا این که مقدسی): سید حیدر آملی کتاب‌هایی همانند فصوص الحکم نوشتهٔ ابن‌عربی، تفصیل فصوص قیصری و منازل السائرین را در نجف نزد او خوانده میباشد.[۲۷] قدسی در اذن خویش به سید‌ حیدر می‌نویسد: «به کار گیری اینجانب از این دانش آموز بیش تر از به کارگیری وی از اینجانب بود.»[۲۸]
سید حسن بن حمزه هاشمی: افندی در ریاض العلماء او را از مشایخ و استادان سید حیدر دانسته میباشد.[۲۹]
اثر ها
سید حیدر، چنان‌که خویش گفته، بیشتراز چهل کتاب و رساله تألیف نموده است؛[۳۰] البته بر اساس بعضا گزارش‌ها، از این دربین، فقط هفت تاثیر پایین در دسترس میباشد:

جامع الاسرار و منبع الانوار
نص النصوص فی گستردن الفصوص (فصوص ابن عربی) (ناقص)
تعبیروتفسیر المحیط الاعظم (ناقص)
رساله عیب گیری النقود فی معرفة الوجود
اسرار الشریعه
المسائل الحیدریه
الکشکول فیما جری علی آل الرسول.[۳۱]
گرچه کتاب الکشکول فیما جری علی آل الرسول به‌تیتر کتابی از سید حیدر آملی چاپ گردیده است،[۳۲] البته هانری کربن، احتمال داده‌ که‌این کتاب تاثیر مؤلفی همنام سید حیدر باشد.[یادداشت ۱]

آراء و فکر‌ها
تنها صوفیِ شیعه بر حق میباشد

بر پایه ی با طریقه سید‌ حیدر آملی، فرقه امامیه بر دو سیرتکامل میباشد: گروهی که ظواهر علم ها ائمه(ع) را برپا می‌‌دارا هستند، یعنی شریعت و اسلام و ایمان، و گروهی که درون علم ها آنان‌را برپا می‌دارا‌هستند که به عبارتی طریقت و واقعیت و اعتقادوباور میباشد. اولین تنها مؤمن محسوب میشود و دو‌مین مؤمن «ممتحن» (آزمون‌گردیده). وی این نظر را دارد که کلمه و واژه شیعه هم خوانی بر مؤمن میباشد و صوفی مؤمن مُمتَحن میباشد؛ چون شیعه و صوفی دو نام‌اند که به یک واقعیت اشاره دارا هستند و آن شریعت محمدیه میباشد.[۳۳] وی تصوف را با تشیع یکسان می‌بیند و امامان شیعه را هم پیروان راستین طریقت می‌شمارد.[۳۴]

سید‎ حیدر آملی، به‌صراحت، صرفا صوفیِ شیعه را برحق دانسته و بر آن میباشد که گرچه صوفیه همچون شیعه، فرقه‌های متعددی داراست، فرقه برحق آن‌ها فقط عده ای می باشند که «اسرار ائمه» را حمل می‌نمایند و در ظواهر و درون به آن‌ها ایمان دارا‌هستند.[۳۵]