مجله خبری مساجد

قتل روضه خوان ادب الله
مهدی ملک زاده که پدرش ملک المتکلمین از سران مشروطه‌ای بود که بعد از به توپ مسدود شدن مجلس، در گلشن سلطان به همپا برخی دیگر از پیشروان مشروطه کشته شد، می‌نویسد: به‌دار آویختن حاجی روضه خوان فضل و ادب الله یکی‌از اتفاق ها مهمی بود که در انقلاب مشروطیت کشور ایران رویداد و در حالتی‌که بگوییم که یک کدام از حادثه ها و اتفاقاتی بود که در قرن ها اخیر نظیر نداشت و یا این که نظیر آن به‌تدریج چشم گردیده بود بی حدو حساب‌گویی نکرده و روش مغایر مسجد سجاد مشهد نپیموده ایم.

او در پی می‌نویسد: چنانچه چه او مرجع تاسی خلا اما در پایتخت بالاترین منزلت روحانیت را حائز بود و در ستون بهبهانی و طباطبائی مکان داشت. گفته میشود از نگاه دانسته ها و تبحر در علم ها فقهی از کلیه همگنانش برتری داشته و بسیار فهیم و رند بوده و در اقتدار دلیل دربین طبقه خویش نظیر رزرو مسجد سجاد مشهد نداشته.[۳۲]

همو می‌نویسد: برخلاف محمدعلیشاه و صدر اعظمش سعدالدوله و عده ای از وزیر و وزرا و درباریان و رجال مستبد که نامردانه بعد از آن تمامی جنایت و انسان کشی راه و روش فرار و گریز را پیش گرفتند و به سفارت اجنبی که اصلی ترین معاند استقلال کشور‌ایران بود، حفاظت بردند حاجی روضه خوان ادب الله استقامت و شخصیت خودش را مراقبت کرد و در منزل ماند و چشم به راه پیش آمد و تقدیرات شد. میگویند به عبارتی روزی که محمدعلیشاه به سفارت رفت، سعدالدوله برای حاجی روضه خوان ادب الله پیغام ارسال کرد که جان شما در خطر میباشد و عالی میباشد به یکی سفارتخانه‌ها جانبداری ببرید البته حاجی روحانی ادب الله از این سفارش سرباز زد و تحت توشه این ننگ نرفت و پاسخ بخشید منزلت روحانیت اینجانب اذن مبادرت به این کار را نمی‌دهد.[۳۳] در حالی که پناهنده شدن به سفارت‌های بیگانه راجع‌به بعضا از مشروطه‌خواستار نیز سوابق داشت. به عنوان مثالً تقی زاده و دهخدا بعداز ماجرای به توپ مسدود شدن مجلس به سفارت انگلیس پناهنده آدرس مسجد سجاد مشهد شدند.[۳۴]

رد پناهنده شدن به سفارت روس
اعظام الوزاره از پدرش [ملا علی معلم] نقل می‌نماید که یکی‌از روزهایی که گفته می شد مجاهدین [مبارزان مشروطه] از رشت تا مجاورت قزوین آمده‌اند و سردار اسعد بختیاری نیز با توده خویش به قم وارداتی‌اند، اینجانب [= ملا علی معلم] و عده ای از علما و طلاب در حوزه درس خانه حاج روضه خوان فضل و ادب الله بودیم که نائب رئیس سفیر روس وارد شد و با حاج روحانی گفتگو و او‌را دعوت به سفارتخانه شماره تلفن مسجد سجاد مشهد نمود.

حاج روحانی پاسخ بخشید: مسلمان نباید پناهنده بی دینی گردد آن هم مثل اینجانب.
نائب رئیس سفیر اعلام‌کرد: بیائید بیرق [= درفش] را بالای سردر منزل نصب فرمائید و بیرق را نشانه اعطا کرد و اذن خواست سردرب عمارت قرار دهند.

حاج روضه خوان پاسخ بخشید: اسلام تحت بیرق بی دینی نخواهد رفت.
نائب رئیس سفیر خاطرنشان کرد: برای شما خطر جانی خواهد داشت.

روحانی جواب اعطا کرد: زهی شرافت و آرزومندم.
اعظام الوزاره به دنبال می‌نویسد: در به عبارتی موقعی که محمدعلی پاد شاه، به سفارت روس می‌رود، سفیر روس با غلام خویش کالسکه سفارت را می‌فرستد که حاج روحانی ادب الله را از منزل‌اش ببرند سفارتخانه، البته روضه خوان حاضر نمیشود.[۳۵][یادداشت ۳]

قتل ابومسلم
ابو مسلم خراسانی از رقیبان منصور به شمار می‌آمد و از فرصت سفاح دربین آن دو کدورت ساخت‌و‌ساز گردیده و از طرفی توان فراوان ابومسلم مایه نگرانی دستگاه خلافت گردیده بود. از این رو منصور در سال ۱۳۷ق ابومسلم را به قتل رساند.[۲۲] قتل ابومسلم برای منصور بسیار گران به پایان رسید به دلیل آنکه ابومسلم رهبر سیاسی نظامی و حتی پیشوای فقهی خراسانیان محسوب می شد و در حین منصور و بعداز وی، قیام‌­های اکثری در خونخواهی وی شکل گرفت که عواقب و ایرادات اکثری برای عباسیان به وجود مسجد سجاد مشهد آورد.[۲۳]

ایجاد کرد بغداد
ساختن شهر بغداد از مهم ترین شغل های منصور بود. عباسیان از مجال به حکومت وصال خویش به بازه زمانی سیزده سال، سوای پایتخت بودند تا اینکه بغداد را سازه نهادند. منصور در ساختن این شهر علت‌های سیاسی، نظامی، انتقادی و آب و هوایی رزرو مسجد سجاد مشهد داشت.[۲۴]

او ساختن پایتخت را در سال ۱۴۵ق استارت کرد و هزاران کارکنان، صنعتگر، نجار و آهنگر از شهرهای گوناگون را استخدام کرد. شغل ساختن بغداد چهار سال زمان برد و در ۱۴۹ق نقطه نهایی آدرس مسجد سجاد مشهد یافت.[۲۵]

قیام‌ها بر ضد وی
کودتا عمویش عبدالله
هم‌زمان با روی عمل داخل شدن منصور، عموی وی عبدالله بن علی در صدد وصال به خلافت بود. او که نقش بسزایی در استواری اساس‌های توان بنی عباس اعمال کرده بود، انتظار داشت که بعداز سفاح به خلافت رسد. او که به امر سفاح با لشکری بلندمرتبه به شام رفته و مهیا نزاع با عموم این حیطه بود، بعداز شنیدن خبر فوت سفاح بی­‌تفکر گروهی از نزدیکان و فرماندهان سپاه خود را بدون چاره کرد مدرک دهند که سفاح او را به ولیعهدی برگزیده میباشد[۲۶] و لذا عموم شام با وی بیعت کردند. منصور در قبال این خطر دورازشوخی، ابومسلم خراسانی را با وجود کینه‌ای که از وی داشت به مبارزه عبدالله ارسال کرد تا بدین وسیله از دست هر دو یا این که دستکم یکی‌از آن‌ها نجات یابد. ابومسلم با زیرکی سیاسی و نظامی بر عبدالله موفق شد و عبدالله به سمت بصره گریز کرد و ابعاد در زندان منصور شماره تلفن مسجد سجاد مشهد کشته شد.[مستلزم منبع]

قیام نفس زکیه
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: قیام نفس زکیه
قیام نفس زکیه، اولیه قیام علویان علیه خلافت بنی عباس بود. بعداز عهدوپیمان‌شکنی عباسیان در تفویض خلافت به نفس زکیه،(از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) که با وی تحت عنوان مهدی، بیعت گردیده بود) وی در سال ۱۴۵ق در شهر مدینه علیه منصور عباسی قیام کرد اما عاقبت به یاروهمدم بخش اعظمی از طرفدارانش کشته شد.[مستلزم منبع]

قیام ابراهیم بن عبدالله
نوشته‌علمیٔ اساسی: قیام ابراهیم بن عبدالله
قیام ابراهیم بن عبدالله دو‌مین قیام علویان علیه خلافت بنی عباس بود. ابراهیم که از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) بود، بعداز اخوی خویش نفس زکیه در قبال منصور عباسی در بصره قیام کرد. درین قیام توده متعددی از زیدیان، معتزلیان و تنی چند از فقهای بنام کمپانی داشتند ولی در غایت قیام به فیض نرسید و ابراهیم در سال ۱۴۵ق در ناحیه باخمرا در حوالی کوفه کشته شد.[مستلزم منبع]

بقیه
قیام سنباد
قیام سنباد برای مثال اولی جنبش‌هایی بود که پیرو قتل ابومسلم صورت گرفت. اما خونخواهی ابومسلم برای سنباد عذر‌ای بیش عدم وجود. او به‌دنبال آن بود که با به کارگیری از پر نمک و احساسات ملی و مذهبی تیم‌های متفاوت، سیادت عرب و اسلام را از بین بردارد و خلافت عباسی را با انتقام خون ابومسلم نابود نماید. او در پیکار با عاملان خلیفه ناکامی خورد و سرش را برای خلیفه کادو بردند.[مستلزم منبع]

قیام اسحاق رخنه‌
اسحاق سوراخ از سایر مدعیان خونخواهی ابومسلم بود که در زمینه‌ی اصل و نسب وی شک وتردید وجود داراست. به حیث میرسد وی نیز مانند سنباد طرفدار تمایل‌های مانوی و زرتشتی بود. نهضت اسحاق شکاف دوام نداشت اما موضوع قابل قبولی برای قیام سفید جامگان که مطرح ترین مدعیان خون ابومسلم بودند آماده کرد.[مستلزم منبع]

تکان راوندیه
از مهم‌ترین حرکت‌هایی میباشد که در انتقام از ابومسلم صورت گرفت. راوندیان دارنده اعتقادات مذهبی التقاطی بودند و در حالی که ظاهراً از عشق و علاقه به منصور عباسی دم می‌زدند، در صدد سرنگون کردن وی بودند. آن‌ها بیشتر از هم محلی خراسان تبارک بودند و می‌خواستند همان گونه که منصور، ابومسلم را غافلگیر کرد و فریب بخشید، آن‌ها نیز با ادعای عشق و علاقه به منصور او‌را به قتل برسانند.[مستلزم منبع]

از سایر کودتا‌های این زمان می‌اقتدار به کودتا استاذیس (از مجوسان خراسان که خویش را موعود زرتشت می‌دانست و ادعای پیامبری داشت) و کودتا‌های خوارج اشاره نمود که با سرکوبی بوسیله لشکریان خلیفه نقطه پايان یافت.[۲۷]

سلسله مراتب
رهروان بینش بکتاشیه در ۵ مجموعه شیفته، محب، درویش، پدر و خلیفه مکان میگیرند. «‌دلداده‌» مرد یا این که زنی میباشد که متمایل به‌این نگرش و علاقمند به ورود به آن باشد. «‌محب‌» کسی میباشد که در مراسم قانونی ورود به بینش کمپانی کرده و در آن پذیرفته گردیده‌است. محب می تواند در مراسم متفاوت این دیدگاه کمپانی نماید و بعد از گذراندن یادگرفتن‌های موردنیاز و توسعه در مراتب سلوک در مراسمی با تیتر «‌وقف وجود‌» به درجه «‌درویش‌» ارتقاء یابد. درویش‌ها اذن دارا‌هستند که کلاه منحصر به فرد بینش یا این که «‌تاج‌» بر رمز بگذارند. آن‌ها معمولا بیشتر وقت خویش را تحت لحاظ «‌پدر»‌ها و صرف پژوهش به کارها متفاوت توکل می‌نمایند. «‌خلیفه‌» پدر را از فی مابین درویشان تعیین می‌نماید و هر پدر مسئولیت یادگرفتن و بررسی بر سلوک درویشان و محبان را دارااست؛ و ممکن میباشد مجرد یا این که دارنده همسر باشد. در اکثری از مفاد اگر که پدر، فرزند پسری داشته باشد رده بابایی به صورت ارثی به وی منتقل میشود. باباها دستاری سپید (یا این که سبز ویژه سیدها) دور تاج خویش مسجد سجاد مشهد می‌پیچند

[۴۳] در جايگاه‌ای به طور تقریب همسنگ درویشان «‌مجردان‌» قرار دارا‌هستند. اینان با کمپانی در مراسم خاصی، قسم تجرد خاطر می‌نمایند و گوشواری به اسم «‌منقوش‌» به گوش می‌آویزند. گردآوری‌ای ترسیم تجرد درین دیدگاه را متاثر از قلندریه و بعضا آن را برگرفته از تجرد، و رهبانیت مسیحی می دانند.[۴۴] بالاترین جایگاه میان بکتاشیان از آن خلیفه میباشد. در قبلی ۴ خلیفه در ۴ توکل دارای اسم و رسم بکتاشی ـ توکل حاجی بکتاش در قیر شهر و توکل‌های دیمتوقه، کربلا و قاهره ـ بر کارها دیگر توکل‌ها بررسی رزرو مسجد سجاد مشهد می‌کردند.[۴۵]

آیین ها
دین اقرار
از مهمترین دین‌های بکتاشیان «‌دین اقرار‌» یا این که «‌دین عده‌» میباشد که مراسم ورود جدید واردان بدین نگرش میباشد. این آئین مبنی بر حکایت گردهم آیی علی(ع) و ۱۱ امام و جمع دیگری (مجموعا ۴۰ بدن) در منزل فاطمه (س)، و در واقع گشوده آفرینی به عبارتی اتفاق افتاد میباشد. قبل از استارت مراسم داوطلب ورود بدین نگرش، گوسفندی قربانی می‌نماید و هزینه های مراسم را بر ذمه می گیرد. بعد از آن کسی را تحت عنوان رهبر برمی‌گزیند که او‌را در اجرای مراسم هدایت می‌نماید؛ بعداز غروب آفتاب به اتاق بزرگی در توکل با اسم «‌میدان‌» وارد میشود و با ادای احترام در مکان منحصر خویش می‌نشیند. آنگاه پدر، «‌صلوات طومار»‌ای مشتمل بر اسم دوازده امام میخواند و اشتباهات نگرش را برای شیفته تفصیل آدرس مسجد سجاد مشهد میدهد.

بعد از آن با قرائت ترجمان‌ها (سخنان منظوم و منثور خاص) شمع‌ها پر‌نور می گردد و دلداده با رهبر از میدان بیرون میگردد. در خارج از میدان بر پایه ی فقه شیعه وضو میگیرد و همرا با رهبر به میدان گشوده میشود و بعداز ادای احترام، نزد پدر می‌رود. پدر با پیشنهاد به خودداری از بدی‌ها، شهوات و افشای اسرار، به وی تلقین می‌نماید که مذهبش جعفری، مرشدش محمد(ص) و راهبرش علی(ع) و پیر طریقش حاجی بکتاش میباشد. سپس عرق چینی بر راز وی می گذارد و به طنابی که بر گردن اوست سه گره می زند که نشان نگهداری از دست، گویش و پرهیز از شهوات میباشد. بعد از ادای احترام به تمامی حاضران، شیفته در مکان خویش می‌نشیند و به همگی شربتی داده می‌گردد. با نقطه نهایی مراسم ورود به دیدگاه، سفره وسیع می گردد و حاضران شراب مینوشند و آن گاه مراسم سماع که زنان نیز در آن کمپانی دارا هستند، برگزار میشود. حضور آزادانه زنان در آئین‌های بکتاشی از خصوصیت‌های این نگرش شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.[۴۶]

صیام فاطمه
از مهمترین تایم ها سال در نزد بکتاشیان ۱۰ روز در آغاز محرم میباشد که در آن روزه ای به اسم «‌صیام فاطمه‌» می گیرند و از میل کردن گوشت، شیر و کره اجتناب می‌ورزند. همینطور در‌این ۱۰ روز مراسم سوگواری برگزار می‌نمایند و در نقطه پایان آن غذای خاصی به اسم «‌عاشوره‌» در توکل میخورند. بکتاشیان همینطور عید باستانی را تحت عنوان سالروز به دنیاآمدن امام علی(ع) جشن و پایکوبی می گیرند.[۴۷]

عدم التزام به شریعت
برنده منابع تفحص درباره بکتاشیان به عدم التزام آن ها به احکام شریعت و رخنه‌ نمازهای یومیه روزه رمضان و بقیه عبادات، اشاره کرده‌اند. این فرمان، یکی‌از وجوه اختلاف این دیدگاه با شیعه اثنی عشری میباشد. ولی وجود عناصر طومار هایی مثل «‌شرعیات بکتاشی‌» نوشته محجوب عاصم (د۱۳۵۴ق/۱۹۳۵م) که بر ادای فرایض و پایبندی به ضوابط فقاهتی شیعه تاکید دارا‌هستند، خویش شاهد آن میباشد که همواره اقلیتی در ادامه شریعت نیز در‌این بینش وجود داشته میباشد.[۴۸]

دعا
در‌این دیدگاه دعاها و اذکاری به اسم‌های «‌گلبانگ‌» و «‌ترجمان‌» نیز وجود دارااست که مریدان، آنان‌را آموزش می‌بینند و در تایم ها مشخصی از روز می خوانند.[۴۹]

ادبیات
ادبیات بکتاشیه مشمول اثراتی منثور و منظوم میباشد که در این موسسه نظم جایگاهی والاتر از نثر دارااست. بکتاشیه نیز زیرا مولویه، آراء و اثر ها و عقاید خویش را با شعر، موسیقی و سماع بکتاشی ذکر داشته‌اند.[۵۰] اشعار آن‌ها که به «‌نَفَس‌» و «‌دوریه‌» معروف میباشد با وزن هجایی و به گویش ترکی میباشد. بکتاشیان در‌این اشعار منظور‌های خویش را به بان بی آلایش و عامیانه ذکر کرده‌اند.[۵۱]

تاریخچه
تاریخ ادبیات بکتاشیه از قرن هشتم هجری/۱۴م با سعید امره شروع گردیده، در قرن ۸ و ۹ق و ۱۵م با ظهور شعر سرا بضاعت زیرا قایقوسوز ابدال دگرگونی نوینی یافت، قایقوسوز ابدال در شعر و نثر بکتاشی مقام پررنگ داراست.[۵۲] یونس امره که معنی ها اشعار وی به لهجه ترکی آناتولی شاهدی بر بکتاشی بودن اوست با سرودن معنوی‌ترین اشعار یار با احساسات عمیق شرعی و خلوص آشکار، ادبیات بکتاشی را به نقطع ی عطف رسانید.[۵۳] گرچه پس از یونس امره شاعران اکثری در مورد ادبیات بکتاشی شعر سروده‌اند ولی اشعار آنها تکرار مضمون ها اشعار گذشتگان میباشد.[۵۴]

موضوعات
در ادبیات و اشعار بکتاشی از موضوعاتی زیرا محبت اهل بیت(ع)، تقدیس دوازده امام، تولی و تبری، عشق افراط آمیز به علی(ع) و‌گاه به الوهیت رسانیدن آن حضرت کلام رفته میباشد. همینطور مراثی امام حسین(ع) و فاجعه کربلا، اشعاری در مدح حاجی بکتاش و بزرگان طریقت علوی ـ بکتاشی و مناقب آنها، شعرهایی درباره البسه و دین‌ها و‌گاه عقاید حروفیه، قلندریه، حیدریه، باباییه و نیز آراء ابن عربی و جلال‌الدین مولوی در اثر ها ادلی بکتاشیه یافت می شود.[۵۵]

زیدیه در شمال کشور ایران از پیدایش تا توسعه
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: علویان (طبرستان)
برخی از گزارش‌ها تاریخ ورود زیدیه به کشور ایران را اوائل قرن دوم بیان کرده‎اند. مبنی بر این گزارش‎ها هنگامی که یحیی بن زید با حدود هفتاد نفر از یارانش در سبزوار علیه امویان قیام کرد و در جوزجان در ۱۲۶ق کشته شد عموم آن دیار در سوگ کشته شدن او اسم فرزندان خویش را یحیی مسجد سجاد مشهد گذاشتند.[۷۰]

بعداز یحیی بن زید، یحیی بن عبدالله بن حسن، اخوی نفس زکیه تحت عنوان او‌لین علوی بعداز کمپانی در قیام شهید فخ در ۱۶۹ق در حجاز و ناکامی آن، به همپا حجاج به دیلم رفته و مخفیانه سکونت کرد و مردمان آن دیار را به امامت خویش دعوت کرد.[۷۱] و توانست یارانی را بدور خویش توده نماید. قیام وی به جهت ترساندن و تطمیع یارانش بوسیله فضل و ادب بن یحیی برمکی، فرمانده لشکر اعزامی از سوی هارون‎ عباسی به ناکامی سبب ساز شد و یحیی بدون چاره به مصالحه با او گردیده و به بغداد رجوع و برگشت و بعداز چندی به فرمان هارون الرشید به زندان افکنده شد و در ۱۷۶ق در همانجا از جهان رزرو مسجد سجاد مشهد رفت.[۷۲]

ویلفرد مادلونگ، شیعه‌شناس غربی، اعتقاد دارد اگرچه زیدیه با این قیام‎ها نتوانست تا قرن سوم هجری قمری منزلت ثبت گردیده‎‌ای در کشور‌ایران پیدا نماید، ولی پیدایش زیدیه در جمهوری اسلامی ایران تعیین شده و مورد‌‎ساز ثبت و توسعه و گسترش این فرقه در قرن سوم هجری و بعد آدرس مسجد سجاد مشهد شد.[۷۳]

حکومت داعی گسترده
نوشته ی علمیٔ مهم: حسن بن زید بن محمد
با دعوت عموم طبرستان از حسن بن زید ملقب به داعی وسیع او در سال ۲۵۰ق از ری به آنجا رفته و از عموم بیعت گرفت و بعداز باخت استدلال طاهریان وارد آمل شد. حکومت بیست ساله داعی عظیم مدام با نبرد و گریزو فرار همدم بود ولی وی توانست در طومار‎هایی به عموم بخش ها گوناگون شمال کشور ایران شمار متعددی را که تا آن عصر اسلام را نپذیرفته بودند، به اسلام شیعی دعوت کند. در طومار‎های وی همواره بر شعائر شیعی، تفضیل امام علی (ع) بر دیگر صحابه، انتقاد شدید جبرگرایی، تشبیه و تجسیم تأکید شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.[۷۴]

بعد از اینکه داعی عظیم در سال ۲۷۰ق از جهان رفت برادرش محمد بن زید با اسم داعی صغیر فرمانروای طبرستان شد[۷۵] و وی نیز بعداز حدود هفده سال حکومت در ۲۸۷ق در تضارب با سپاه سامانیان کشته، راز او به بخارا و مرو منتقل و بدنش را در گرگان دفن کردند. مدفن او به گورداعی دارای شهرت میباشد. پس از این ناکامی طبرستان به قلمرو سامانیان در آمد.

حکومت ناصر اطروش
نوشته‌علمیٔ اساسی: حسن اطروش
بعداز حدود سیزده سال از سیطره سامانیان بر این بخش ها حسن بن علی بن حسن ملقب به ناصر اطروش و ناصر عظیم توانست بعد از چند دفعه نزاع و فرارو گریز طبرستان را از تصرف سامانیان بیرون ساخته و در ۳۰۱ق وارد آمل خواهد شد.[۷۶]

ناصر اطروش تحت عنوان یکی امامان زیدی میباشد که در عصر معاش خویش کتاب‎های متعددی را تألیف نموده است. وی برخلاف دیگر امامان زیدی بیشتر از آنکه متأثر از فکر‎های معتزلی باشد به امامیه تمایل بخشید. وی در اواخر معاش خویش مکتب‎ای علمی را سازه بنیان و به یاددادن و تربیت شاگردان پرداخت. پیدایش مدرسه ناصریه تحت عنوان یک کدام از شاخه‎های زیدیه، نتیجه ها تامل و تفکرات وی میباشد.[۷۷]

بعداز ناصر اطروش و حکومت ۱۲ ساله حسن بن قاسم پسر عموی ناصر حکومت علویان در کشور ایران منحل گردیده و سلسله شیعی آل بویه صورت گرفت. در زمان حکومت آل‎بویه امامان زیدی به طور مقطعی حکومت‎های محلی تشکیل دادند. از اصلی‎ترین ائمه زیدیه در‌این عصر می‎قدرت به احمد بن حسین بن هارون ملقب به ابوالحسین هارونی(م۴۱۱ق) و برادرش ابوطالب یحیی ین حسین هارونی(م۴۲۴) اشاره نمود.[۷۸]آن ها برخلاف ناصر اطروش تمایل اعتزالی داشتند و نقش مهمی در رواج فقه هادویه (منسوب هادی الی الحق رهبر زیدیه یمن) در قبال فقه ناصریه(منسوب به ناصر اطروش) داشتند به گونه ای که ابوطالب هارونی ۱۶ کتاب در تفصیل و تعبیر و تفسیر فقه هادی الی الحق نگاشت.[۷۹]

دولت زیدیه از قرن چهارم تا ظهور صفویه
زیدیه از قرن چهارم به آن گاه در بیشتر مفاد از جانبداری آل بویه بهره مند بوده و آیتم احترام و تکریم آن‌ها قرار ‎گرفتند. به ادعای بعضی مورخان امامان زیدی در سایه حضور دولت آل بویه به نقطع ی عطف قدرت خویش رسیدند به گونه ای که طبرستان، دیلم، گیلان و گرگان را در دست گرفتند.[۸۰] یکی اساسی‎ترین شغل‎های زیدیه درین عصر منازعات علمی درونی بوده میباشد.

بعداز قرن ششم هجری تا قرن هشتم گزارشی از قیام زیدیان در شمال کشور‌ایران نیست تا اینکه در سال ۷۷۶ق، همزمان با حکومت تیمور گورکانی، سلسله آل کیا که بر طبق بعضا گزارش‎های تاریخی از زیدیه به شمار می‎رفتند، در گیلان به وسیله سیدعلی بن سیدامیر کیا نهاد گذاشته شد.[۸۱]

اضمحلال زیدیه و جایگزینی امامیه در کشور ایران
با ظهور صفویه جنگی در میان فرمان روا طهماسب با خان احمد گیلانی واپسین شخص از خویشاوندان کیا درگرفت که به ناکامی این سلسله سبب ساز شد. برخی مورخین داعیه می‎نمایند خان احمد گیلانی در ۹۶۰ق آئین زیدی را کنار گذاشت و دنبال آن جمع‎های عموم از مذهب زیدی به امامیه درآمدند.[۸۲]

سَهْل بن زیاد آدمی (زنده در ۲۵۵ق)، از محدثان شیعه در قرن سوم قمری میباشد. وی از امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) قصه نقل نموده است. اسم او در گواهی بیش تر از ۲۳۰۰ حدیث آمده میباشد. با این هم اکنون رجالیان شیعه درباره وثاقت او اختلاف‌حیث دارا‌هستند. گروهی همانند احمد بن علی نجاشی، ابن غضائری و سید ابوالقاسم خویی با استناد به اخراج او از قم به اتهام غُلو او را تضعیف کرده‌اند. البته رجالیانی همانند وحید بهبهانی، محدث نوری و سید محمدمهدی بحرالعلوم او‌را توثیق کرده‌اند. روضه خوان اذن بودن، کثرت احادیث، متکی بودن نویسندگان کتاب ها اربعه به او، تصریح روضه خوان طوسی به وثاقتش در کتاب الرجال و فتوا دادن فقها بر طبق احادیث وی از دلایل توثیق او مذکور مسجد سجاد مشهد میباشد.

علامه مجلسی و سید محمدمهدی بحرالعلوم بر این باورند که به فرض نپذیرفتن وثاقت سهل وآسان، به جهت اینکه او از مشایخ اذن بوده، احادیث وی رزرو مسجد سجاد مشهد درست‌اند.

درباره شخصیت رجالی و احادیث سهل وآسان اثراتی با روش ثابت وثاقت وی مندرج میباشد. به عنوان مثال کتاب مسند راحت بن زیاد الآدمی تاثیر محمدجعفر طبسی میباشد که در پنج جلد، احادیث اورده شده بوسیله او‌را به ترتیب ابواب فقه عده آدرس مسجد سجاد مشهد نموده است.

معاش‌طومار
راحت بن زیاد آدمی از راویان حدیث در قرن سوم قمری میباشد. وی مدتی در قم معاش کرد، احمد بن محمد بن عیسی اشعری او را کَذّاب (دروغگو) و غالی خواند و از قم خارج راند. از این‌رو در ری سکنی گزید.[۱] همینطور سهل و آسان مکاتبه‌ای با امام حسن عسکری(ع) به تاریخ نصفه ربیع‌الثانی سال ۲۵۵ قمری داشته میباشد.[۲] این طومار درباره توحید میباشد و روضه خوان صدوق آن را در کتاب توحید نقل نموده است.[۳] لقب آسوده شماره تلفن مسجد سجاد مشهد ابوسعید بود.[۴]

شخصیت رجالی
به گفته علی نمازی شاهرودی رجال‌نویس شیعه (درگذشت ۱۳۶۴ش) در زمینه‌ی شخصیت حدیثی آسان بن زیاد دو عقیده وجود دارااست:

تضعیف: لحاظ رجالیانی همانند نجاشی[۵] ابن غضائری،[۶] روحانی طوسی در الفهرست[۷] و آیت‌الله خویی[۸] میباشد. از دلایل این تیم نسبت دادن غُلو و کِذب بوسیله احمد بن محمد بن عیسی اشعری به سهل وآسان و اخراج او از قم میباشد.[۹] با این درحال حاضر نمازی شاهرودی گفته میباشد که در روایات وی به چیزی که بر ضعف یا این که بزرگ نمایی در اعتقاداتش باشد، دست نیافته میباشد و احتمال داده که منشأ نسبت بزرگ نمایی به او نقل روایاتی میباشد که بر رده و جایگاه اهل بیت دلالت داراست.[۱۰] همینطور سید محمدمهدی بحرالعلوم اعتقاد دارد که در صورتی‌که این نسبت‌ها صحیح می‌بود، مانند دیگر راویانِ ضعیف روایاتی از امامان در ملامت وی وارد میشد.[۱۱]
توثیق: وحید بهبهانی،[۱۲] عبدالله مامقانی، محدث نوری،[۱۳] سید محمدمهدی بحرالعلوم[۱۴] و روضه خوان طوسی در کتاب رجال[۱۵] از رجالیانی میباشند که او را توثیق کرده‌اند. از دلایل این دسته کثرت احادیث، تصریح روحانی طوسی به وثاقتش در کتاب الرجال، اتکا نویسندگان کتاب ها اربعه به‌ویژه محمد بن یعقوب کلینی به او،[۱۶] روضه خوان اذن بودن و فتوا دادن فقها مطابق احادیث او میباشد.[۱۷] آیت‌الله خویی احتمال داده که نسبت توثیق به او در کتاب رجال طوسی به وسیله ورژن‌نویس‌ها اضافه گردیده باشد یااینکه از جانب روحانی طوسی سَهْوالقلمی(لغزشِ خودکار و نادرست در تایپ کردن) صورت داده میباشد.[۱۸]
اتکا بر احادیث
از طریقه علامه بحرالعلوم و علامه مجلسی بر فرض که وثاقت سهل وآسان پذیرفته نشود، روایاتش حدیث درست و قابل اعتمادند. به دلیل آن که او از مشایخ اذن(عده ای که در حدیث به جهت کثرت محفوظات روایی و اعتنا در ضبط و نقل حدیث، مرجعیت دارا هستند) میباشد.[۱۹]

نقل ماجرا
به گفته آیت‌الله خویی در معجم رجال الحدیث اسم سهل و آسان در اوراق ۲۳۰۴ داستان نام برده میباشد.[۲۰] به گفته حسن مهدوی در کتاب «سهل و آسان بن زیاد در آیینه دانش رجال»، در الکافی ۱۵۳۷، در تهذیب ۴۴۲، در استبصار ۱۳۹، در بی نقص الزیارات نُه، در اینجانب لایحضر الفقیه هفت و در امالی صدوق سه ماجرا از او نقل شد‌ه‌است.[۲۱] همینطور دو کتاب التوحید و النّوادر از اثر ها وی شمرده گردیده‌است.[۲۲]

راحت بن زیاد از امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) داستان نموده است.[۲۳] احادیث وی در موضوع اعتقادات و موضوعات شرعی میباشد.[۲۴] در کتاب مسند سهل و آسان بن زیاد آلادمی اینجانب اصحاب الامام الجواد و الهادی و العسکری علیهم‌السلام تاثیر محمدجعفر طبسی در پنج جلد احادیث راحت بن زیاد به‌ترتیب وسائل الشیعه عده گردیده‌است. درین کتاب احادیث با گواهی بدون نقص به یاروهمدم تفصیل از کتاب مراة العقول، بحار الانوار، الوافی و تفصیل اصول کافی آمده میباشد.[۲۵]

دراسة فی شخصیة آسوده بن زیاد و روایاته تاثیر حیدر عبدالکریم مسجدی
احمد بن فضل و ادب بن محمد هاشمی، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن حسن بن صَفّار، ابن قسمَوَیه، علی بن ابراهیم، ابوالحسین اسدی و... از او قصه کرده‌اند.[۲۶]

تک‌نگاری
درباره شخصیت رجالی سهل و آسان بن زیاد و احادیث وی کتاب‌هایی به گویش فارسی و عربی مندرج میباشد. برای مثال:

«سهل وآسان بن زیاد در آیینه دانش رجال» تاثیر حسن مهدوی: این کتاب با راه ثابت وثاقت آسان درج شده میباشد.[۲۷] معرفی مشایخ و راویان از آسان، پژوهش بینش رجالیان درباره وی و نیز رسیدگی تحلیلی احادیث آسان از عنوان ها قسمت‌های کتاب میباشد.[۲۸] انتشارات راس شرعی ائمه اطهار(ع) این کتاب را منتشر نموده است.
دراسة فی شخصيةِ آسوده بن زیاد و احادیثِه تاثیر حیدر عبدالکریم مسجدی: این تاثیر با محوریت احادیث اورده شده از سهل و آسان در کتاب الکافی و به لهجه عربی کتابت گردیده است. نظارت شخصیت آسوده، راویان از وی و مشایخ راحت از عنوان ها کتاب می‌باشند.[۲۹]
آسوده بن زیاد الآدمی فی مابین الوثاقة و الضعف تاثیر محمدجعفر طبسی این کتاب به وسیله انتشارات راس دینی ائمه اطهار چاپ گردیده‌است.[۳۰]

جابر بن عبداللّه انصاری (درگذشت فی مابین سال‌های ۶۸ق تا ۷۹ق)، صحابی فرستاده اسلام(ص) و راوی حدیث لوح که حاوی اسم امامان شیعه از گویش نبی(ص) میباشد. او همینطور در سلسله راویان روایات معروف شیعه مانند حدیث جابر، حدیث غدیر، حدیث ثقلین و حدیث شهر دانش نیز مسجد سجاد مشهد جای‌دارد.

جابر را از اصحاب پنج امام (از امام علی(ع) تا امام باقر(ع)) دانسته‌اند. وی بعداز اتفاق عاشورا، اول زائر امام حسین(ع) بود که در روز اربعین به کربلا رسید. همینطور بنابر احادیث، وی درود فرستاده(ص) را به امام باقر رزرو مسجد سجاد مشهد (ع) رساند.

معاش‌طومار
جابِرِ بن عبدالله بن عَمرو بن حرام بن کعب بن غَنْم بن سلمة، نسبش به خَزْرَج می رسد.[۱] پدرش قبل از مهاجرت رسول اکرم(ص) به یثرب، مسلمان شد و در بیعت عَقَبة دوم با پیامبر معبود(ص) قسم بست و جزو دوازده نقیبی شد که نبی(ص) آنان‌را به نمایندگی قبایل‌شان برگزید. بابا جابر در غزوه اُحُد به شهیدشدن رسید.[۲] اول گزارش از معاش جابر، حضور وی با پدرش در بیعت عقبه دوم در سال سیزدهم بعثت آدرس مسجد سجاد مشهد میباشد.
ابوعبدالرحمن و ابوعبدالله از لقب‌های منسوب به جابر میباشد البته از دربین آنان لقب ابوعبداللّه(بوعبدالله) درست‌خیس دانسته گردیده‌است. [۳]
سازه بر بعضا گزارش‌ها، لینک و پیوند در بین فرستاده(ص) و جابر محبت‌آمیز و صمیمانه بود. نقل شده میباشد که نبی(ص) به او بشارت قدمت وقت گیر داده و در جواب به سؤال جابر، آیه‌ای نازل شد که به آیه کَلالَه[۴] آوازه شماره تلفن مسجد سجاد مشهد داراست.[۵][یادداشت ۱]

وصلت و فرزندان
در سال سوم هجری و قبل از غزوه ذاتُ الرِقاع، جابر با سُهَیمه، دختر مسعود بن اوس، تزویج کرد.[۶]

عبدالرحمان، محمد[۷] محمود، عبدالله[۸] و عقیل[۹] فرزندان جابر می باشند. از وجود عده ای منتسب به جابر در افریقا (در محدوده تونس مدرن) [۱۰] و بخارا [۱۱] گزارش‌هایی در اختیار میباشد. در کشور‌ایران نیز توده‌ای از نسل وی میباشند که مشهورترین آن‌ها روضه خوان مرتضی انصاری، دانا و اصولی شیعه بود.[۱۲]

کمپانی در نزاع‌ها
جابر از کسانی میباشد که در بیشتر غزوه‌ها و سَریّه‌ها حضور داشت. تعداد این غزوه‌ها به اختلاف نام برده میباشد. به نقل از خویش وی، از ۲۷ غزوه فرستاده(ص) در ۱۹ غزوه کمپانی داشته میباشد.[۱۳] جابر در بعضا از سَریّه‌ها نیز حضور داشته و درباره آن‌ها گزارش داده میباشد.[۱۴]

او در غزوه بدر و غزوه احد غایب بود.[۱۵] بعضا گزارش‌ها اورا از بَدریّون دانسته‌اند و از خویش وی بیان شده که در‌این حادثه آبرسان بوده میباشد.[۱۶]

در طول خلفای سه‌گانه
از موضع ها جابر درباره خلیفه نخستین سخنی در منابع نیامده میباشد.[۱۷] در‌این زمانه، او بیشتر به کار‌های علمی و عقیده ای می‌پرداخت و از کارها سیاسی و نظامی هجران می‌جست. او صرفا در یک مأموریت جنگی کمپانی کرد و آن نیز نخست فتوحات مسلمان ها در زمان خلیفه دوم بود. جابر در گزارشی، از حضور خویش در سپاه خالد بن ولید، که برای محاصره دمشق به یاری سپاه شام رفته بود، کلام گفته میباشد.[۱۸]

جابر در طی خلافت قدمت بن خطّاب، عَریف بود؛[۱۹] عریف شخصی از خویشان بود که خلیفه او را به سر کردگی خویشان یا این که طایفه منصوب میکرد و وی رابط خلیفه و اشخاص بستگان به شمار می‌آمد.

از کار‌های جابر در زمانه خلیفه سوم، استحضار چندانی در مشت وجود ندارد، جز اینکه در واپسین روزهای خلافت عثمان، که معترضان مصری راهی مدینه شدند، او به امر خلیفه همپا ۵۰ بدن از انصار مأموریت یافت تا با معترضان مصاحبه نماید و آن ها را به دیار خویش بازگرداند.[۲۰]

زمان امام علی(ع)
جابر در مبارزه صفین از لشکریان امام علی(ع) بود.[۲۱] در اواخر خلافت امام علی(ع)، بُرمز بن اَرْطاة بر مدینه یورش پیروزی و از عموم مدینه، به عنوان مثال قوم و قبیله بنی سَلَمه (قوم و قبیله جابر)، نیز بیعت خواست. جابر که بیعت با بُرمز را گمراهی می‌دانست، به منزل ام سلمه، همسر پیامبر خداوند(ص)، مدد موفقیت اما به پیشنهاد‌ ام‌سلمه، برای دوری از خون‌ریزی، با بسر بیعت کرد.[۲۲]

مجال حاکمیت امویان
جابر که زمان نبی(ص) را فهم و شعور کرده و مطلع به قرآن و سنت بود، از بدعت‌ها و زشتکاری‌های امویان آزرده بود و امید می کرد که ناشنوا گردد تا خبرها بدعت‌ها و تغییر تحول بها‌های فقهی را نشنود.[۲۳] معاویه بعداز آنکه به حکومت رسید تصمیم داشت منبر فرستاده معبود(ص) را از مدینه به دمشق منتقل سازد (سال ۵۰). جابر از اشخاصی بود که نزد معاویه رفت و او‌را از این شغل پشیمان تشکیل داد.[۲۴]

حَجّاج بن یوسف که از طرف عبدالملک بن مروان اموی میان سال‌های سال ۷۲ قمری تا سال ۷۵ قمری. والی حجاز شد، در سال ۷۴ قمری. به دوران دو ماه به مدینه رفت و تا توانست عموم مدینه را تحقیر کرد. وی همانند بردگان مهری بر گردن‌ اصحاب نبی آفریدگار(ص)، مثلا جابر زد.[۲۵] با این همگی، جابر واکنشی جز تغییر‌و تحول خلق و خوی خویش با حَجّاج آرم نداد[۲۶] و وصیت کرد که حَجّاج بر لاشه‌اش نماز نگزارد.[۲۷]

البته در رجال کشی مهیا میباشد که جابر به باعث سال‌خوردگی از تعقیب حجاج بن یوسف در پشتیبانی باقیمانده بود.[۲۸]

سفرها
جابر در دهه ۵۰ به مصر هجرت کرد. گروهی از مصریان از وی داستان کرده‌اند.[۲۹] در‌این روزها مَسلَمه بن مُخَلَّد انصاری، هم‌بستگان‌ای جابر، والی مصر بود و به نقل از ابن مَنْدَه، جابر به یار و همدم مسلمه به شام و مصر رفت.[۳۰]

به نقل از منابع حدیثی، جابر برای شنیدن یک حدیث درباره قصاص از عبداللّه بن اُنَیس، به شام مهاجرت کرد.[۳۱] البته با بی‌اعتنایی معاویه روبه‌رو شد. جابر که از اخلاق معاویه ناخرسند بود منش مدینه را در پیش گرفت و ۶۰۰ دینار اهدایی معاویه را نپذیرفت.[۳۲]

وفات
جابر در اواخر قدمت نابینا شد و یکسال در مکه زیست و عاقبت در مدینه درگذشت.[۳۳] مِزّی[۳۴] قصه‌هایی درباره سال وفات جابر آورده میباشد که هرکدام تاریخ متفاوتی را، در میان سال‌های ۶۸ تا ۷۹، بیان کرده‌اند و در یک خبر، به گزارش عده ای از مورخان و محدّثان، از وفات جابر در سال ۷۸ و در ۹۴ سالگی صحبت گفته و اشاره نموده است که اَبان بن عثمان، والی مدینه، بر او نماز گزارد.[۳۵]

با اعتنا به اینکه در حین اقامت حَجّاج در مدینه، جابر نیز در آنجا بوده میباشد، اقوالی که مرگ او‌را بعداز سال ۷۴ قمری دانسته‌اند صحیح‌خیس به لحاظ میرسد.[مستلزم منبع]

مدینه در احادیث
در بعضا از منابع روایی شیعه و سنی بخشی با تیتر احادیث مربوط به فضیلت شهر مدینه آمده میباشد. تحت عنوان مثال مجلسی در بحارالانوار هجده داستان را در بابی با تیتر «باب ادب المدينة وحرمها و آداب دخولها» نقل نموده است. [۱۳]فرستاده آفریدگار (ص) در روایتی نماز در مسجد النبی را موازی ده هزار نماز دانسته میباشد.[۱۴]مسلم در درست مسلم نیز بیستویک ماجرا را در بابی با تیتر «باب ادب المدینه و دعاء النبی فیها بالبرکة...» نقل مسجد سجاد مشهد نموده است. [۱۵]

مهاجرت فرستاده به مدینه
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: مسافرت به مدینه
پیامبر پروردگار(ص) ۱۳ سال بعد از بعثت، ابتدا ربیع الاول راهی یثرب شد. این سفر بعداز بستن دو عهد و پیمان عقبه (عقبه اولیه و دوم) با عموم یثرب جاری ساختن شد. حضرت بعداز اقامت تعدادی روزه در قبا، راهی آنجا شد. انگیزه مهم هجرت مسلمان ها به یثرب، فشار و آزارهای مشرکان مکه و بیعت یثربیان با فرستاده(ص) برای حفاظت از رزرو مسجد سجاد مشهد مسلمانها بود.

۱۰ سال آخری قدمت فرستاده عمدتاً در مدینه گذشت و این شهر مقر توسعه و گسترش اسلام بود.[۱۶]

اقدامات پیامبر خداوند در مدینه
بنای مسجد

اولی مبادرت پیامبر آفریدگار(ص) در مدینه، ساختن مسجد بود؛ جایگاهی که ضمن مرکزیت عبادی، مرکزیت فرهنگی، سیاسی و اداری نیز داشت؛ مرکزی که یکی‌از توکل گاه‌های اساسی اسلام در بین مسلمان‌ها آدرس مسجد سجاد مشهد بوده میباشد.[۱۷]

ساخت‌و‌ساز عهد‌طومار

مبادرت دوم پیامبر معبود(ص)، ساخت و ساز یک قول همگانی در بین مسلمانها مدینه بود. در‌این معاهده که همگی مسلمان ها برای اجرای آن تعهد و بیعت کردند، حاکمیت برای پروردگار و نبی شناخته گردیده و بخشی از قانون ها حقوقی و جزایی اسلام تحت عنوان ضابطه پذیرفته گردیده بود.[۱۸] برخی از محورهای معاهده نبی(ص) در مدینه عبارت میباشد از: همدلی مسلمانها در پرداختن خون‌قیمت، ممنوعیت هم عهد شدن مومنان علیه هم، ظلم وظالم ستیزی، جلوگیری ازیاری کردن کافران علیه مومنان، قابلیت نگهبانی دادن به کافران از سوی هر مسلمانی، ملازمت مومنان شماره تلفن مسجد سجاد مشهد در مبارزه با یکدیگر. [۱۹]

اجرای عقد اخوت

سو‌مین مبادرت پیامبر معبود(ص) ساخت و ساز عقد برادری بین مسلمان‌ها بود. آن حضرت مسلمانها را با یکدیگر اخوی کرد تا نسبت به هم رابطه و لینک مجاورت‌تری داشته باشند.[۲۰]

مدینه، راس حکومت اسلامی
عبدالحسین زرین‌کوب:

«مدینه که تا این فرصت (پیکار جمل) راءس خلافت اسلامی بود از آن پس دیگر از عنایت اداری و سیاسی زمین خورد و فقط عزلتگاه صحابه و تابعین و راس یاددادن قرآن و سنت شد و همینطور محل تفرج و استراحت عمال معزول».[۲۱]

مدینه در بدور ه‌های مختلفی پایتخت حکومت اسلامی بود، این مرکزیت از مجال حکومت حضرت فرستاده(ص) شروع شد و تا نقطه پايان حکومت امام حسن (به جز روزگار حکومت امام علی) یعنی سال ۴۱ قمری ادامه داشت.

مدتی نیز در عصر حاکمیت نفس زکیه (سال ۱۴۵ قمری) راءس دولت اسلامی بود.[مستلزم منبع]

مدینه، مولد و مدفن معصومین
این شهر زادگاه تنی چند از امامان شیعه میباشد، امام حسن(ع)،[۲۲] امام حسین(ع)،[۲۳] امام سجاد(ع)،[۲۴] امام باقر(ع)،[۲۵] امام راست گو(ع)، امام کاظم(ع)،[۲۶] امام رضا(ع)،[۲۷] امام جواد(ع)،[۲۸] امام هادی(ع)[۲۹] و امام عسکری(ع)[۳۰] در مدینه به جهان آمده ند.

امام علی (ع) در مکه و امام فرصت (ع) درسامرا به عالم آمده اند.[۳۱]

همین طور مرقد تعداد چهار بدن از امامان شیعه یعنی، امام حسن(ع)،[۳۲] امام سجاد(ع)،[۳۳]امام باقر(ع)[۳۴]و امام درستگو(ع)[۳۵]در‌این شهر آرامستان بقیع جای دارد.

احکام دینی
براساس فتوای فقهیان شیعه مسافر در چهار جای که معروف به اماکن تخییر می باشند می تواند نمازهای چهاررکعتی‌اش را شکسته یا این که بدون نقص بخواند. [۳۶] در جزئییات این فتوا بین فقیهان اختلافاتی وجود دارااست. صاحب و مالک عروه آحاد تلاوت نماز را در‌این چهار جای با فضیلت خیس از شکسته تلاوت می داند.[۳۷] براساس فتوای سید علی سیستانی مسافر میتواند در آحاد شهر مکه و مدینه و کوفه و در بقعه حضرت سید الشهداء(علیه السلام) تا مقدار ۱۱٫۵ متر نسبتاًً از دور و بر قبر مقدس، نمازش را کل بخواند.[۳۸]

مساجد مدینه
مسجد النبی(ص)
نوشته ی علمیٔ اساسی: مسجد النبی

گورستان بقیع و مسجد النبی
شریف‌ترین مسجد بعد از مسجد الحرام، مسجد النبی در شهر مدینه میباشد. نبی آفریدگار(ص) درباره نماز قرائت در‌این مسجد فرمود: صَلَاةٌ فِی مَسْجِدِی هَذَا تَعْدِلُ عِنْدَاللهِ عَشَرَةَ آلافِ صَلَاةٍ فِی غَیرِهِ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَإِنَّ الصَّلَاةَ فِیهِ تَعْدِلُ مِائَةَ أَلْفِ صَلَاةٍ (ترجمه: نماز در مسجد اینجانب نزد آفریدگار، موازی با ده هزار نماز در مساجد دیگر میباشد، جز مسجد الحرام، که نماز در آن موازی با صد هزار نماز میباشد) [۳۹]

مسجد قبا
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مسجد قبا

نمایی از مسجد قبا
حوزه‌ قبا در مسافت شش کیلومتری جنوب مسجدالنبی قراردارد و از نقاط خوش آب و هوای فضا مدینه به شمار می‌رود. سازه به نقل احادیث بسیار، مسجد قبا مصداق آیه «لمسجد أسس علی التقوی اینجانب أول یوم أحق أن تقوم فیه» می باشد. مسجد قبا اول مسجدی میباشد که نبی خداوند صلی الله علیه و آله آن را سازه نموده است.[۴۰]

در حدیث میباشد که فرستاده پروردگار(ص) فرمود: مَنْ تَطَهَّر فی بَیتِهِ ثُمَّ أَتی مَسْجِدَ قُبا فَصَلی فیه رَکْعتْین کانَ له کَأَجْرِ عُمْرَة (ترجمه: هر که در منزل‌اش، خویش را پاکیزه و طاهر نماید و بعد به مسجد قبا بیاید و در آن نماز بخواند، جایزه یک عمره خواهد داشت.) [۴۱]

مسجد شجره
نوشته‌علمیٔ مهم: مسجد شجره

مسجد شجره در شهر مدینه
این مسجد که امروزه به اسم‌های «شجره»، «ذوالحُلَیفه» و «اَبیار علی» دارای شهرت میباشد یکی مساجد بسیار اساسی سوا مدینه بوده و تحت عنوان یکی میقات‌ها و مساجد اِحرام عنایت متعددی داراست.

مسجد آدینه
نبی(ص) پیرو مسیر از قبا به یثرب، بین فامیل بنی سلامت برای اول توشه نماز آدینه را اقامه کرد و همین موضوع سبب ساز شد تا محل نماز تلاوت نبی معبود(ص)تحت عنوان مسجد الجمعه شناخته خواهد شد.

مسجد العمره
مسجدی با اسم مسجد العرفات یا این که مسجد العُمْرَه در طرف قبله مسجد قبا بوده میباشد. نقل شده این نامگذاری بدین جهت بوده که هنگامی در روز عرفه نبی پروردگار(ص) در اینجا ایستاده بود، زمین آن چنان صاف شد که حضرت از آنجا مردمانی را که در عرفات ایستاده بودند را روءیت کرد.[۴۲]

مسجد عتبان بن صاحب
مسجد عتبان بن صاحب نیز یک کدام از مساجد حیطه قبا بوده میباشد. ابن عتبان که از نقیبان انصار بود، از فرستاده خداوند(ص)خواست تا به خانه او بیاید تا وی برای حضرت محلی برای نماز صحیح نماید. انگیزه این درخواست این بود که بعضی وقت ها، سیل بین وی و مسجد محل مسافت می‌انداخت. پیامبر پروردگار(ص) به خانه او رفته، و در قسمتی از منزل‌اش نماز خواند و به عبارتی جای تحت عنوان مسجد شناخته شد.[۴۳]

مسجد علی(ع)
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: مسجد علی بن ابی‌طالب (مدینه)
این مسجد در جنوب مسجد فتح بوده و بر وادی بطحان تسلط دارااست. نقل شده در زمان محاصره شهر مدینه در نبرد احزاب، حضرت علی(ع) در آن به عبادت می‌پرداخت.[۴۴]

مسجد فَضِیخ
در جریان غزوه بنی نضیر پیامبر آفریدگار(ص) در‌این محل چادر‌ای داشته و به مناسبت برکت حضور فرستاده(ص) در آن جای مسجدی ساخته شد. درباره اسم‌گذاری این مسجد بیان شده میباشد که دراین جا درخت فَضِیخ قرار داشته میباشد که اسم درخت نخل بوده میباشد (فضیخ به نوعی شراب که از درخت نخل گرفته میشد نیز اطلاق شد‌ه‌است).

این جای به مسجد رد الشمس نیز شناخته می‌گردد و در یک‌سری قصه از ائمه(ع)از آن تحت عنوان مسجدی حافظه گردیده که بایستی آن را زیارت کرد.[۴۵]

همینطور ملاحظه کنید: مسجد رد الشمس
مسجد ذوقبلتین
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: مسجد ذوقبلتین
مسجدی میباشد که فرمان تغییر تحول قبله از مسجدالاقصی به کعبه در آن بر رسول اکرم نازل شد.[۴۶] این مسجد در شمال غربی مدینه، حدود ۳ کیلومتری مسجد النبی جای دارد.[۴۷] این مسجد که در سال ۲ هجری قمری سازه گردیده بود، در حین قرن‌ها به دفعات آیتم تجدید بنا قرار گرفته میباشد.[۴۸]

مساجد سبعه(هفت گانه)
در شمال غربی مدینه و در دامنه کوه سَلْع هفت مسجد که در مجاورت هم قرار دارا هستند را مساجد سبعه گویند که عبارت‌اند از: مسجد علی، مسجد سلمان، مسجد فاطمه، مسجد ابوذر، مسجد ذوقبلتین، مسجد ابوبکر و مسجد قدمت.[۴۹]

نمایی از مسجد غمامه
در مدینه مساجد دیگری وجود داراست که اسامی بعضا از آنان عبارت میباشد از:

مسجد فتح
مسجد غمامه
مسجد الاجابه (مباهله)
مسجد معرس
مسجد ثنیة الوداع
مسجد سقیا
مسجد و مشربه‌ أم ابراهیم.[۵۰]
اماکن
گورستان بقیع
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: بقیع

نمایی از آرامستان بقیع
بقیع ، قدیم‌ترین و شناخته‌ترین گورستان در اسلام میباشد. این آرامستان در حیطه شرقی مدینه جای دارد.

مزار چهار بدن از پیشوایان معصوم، حضرت امام حسن مجتبی، امام علی بن حسین، امام باقر و امام درست گو علیهم السلام و نیز فاطمه بنت اسد و به قولی مرقد حضرت زهرا(س) در‌این گورستان میباشد. همینطور قبر عباس عموی پیغمبر، ام البنین، ابراهیم و رقیه و ام کلثوم از فرزندان نبی، صفیه از همسران نبی و اکثری از بزرگان و صحابه و تابعین و صلحا و اخیار و شهدای اسلام در‌این آرامستان جای‌دارد.

فرستاده برای آرمیدگان درین آرامستان احترام خاص قائل بود. نبی فرمود: اینجانب امر یافته‌ام تا برای دفن شدگان در بقیع طلب آمرزش کنم؛

رسول هرگاه از کنار گورستان بقیع می‌سپری شد، می‌فرمود: «السَّلامُ عَلَیکمْ مِنْ دِهمدمِ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَ إِنَّا إِنْ شَاءَ الله بِنادرْ لاحِقُونَ».[۵۱]

کوه اُحد
نوشته ی علمیٔ اساسی: کوه احد

نمایی از کوه احد
از کوه‌های دارای شهرت و اصلی مدینه، کوه اُحُد میباشد که در شمال شرقی شهر و پنج کیلومتری مسجدالنبی جای دارد..[۵۲] زیرا این کوه از در میان کوه‌های پیرامون مدینه، صرفا کوهِ غیر وابسته و غیروابسته میباشد، آن را «اُحُد» نامیده‌اند.[۵۳] این کوه با هفت کیلومتر ارتفاع (از شرق به غرب) وقتگیر‌ترین کوه در شبه جزیره میباشد که قله‌های بزرگی داشته و پهنا آن نیز بین ۱تا ۳ کیلومتر میباشد..[۵۴]

غزوه اُحد در روز شنبه، ۷ شوال، سال ۳ هجری قمری در کنار کوه احد رویداد.در کنار این کوه آرامستان کوچکی واقع میباشد که شهدای مبارزه احد در آن دفن گردیده‌اند[۵۵]و مرقد حمزه عموی نبی(ص) در‌این آرامستان واقع میباشد.

الرّسالَةُ العَلَویة فی فَضلِ أمیرالمؤمنین(ع) عَلی سائرِ البَرّیة سِاو سیدنا رَسولُ الله(ص) کتابی کلامی به لهجه عربی تاثیر ابوالفتح کراجکی (درگذشت ۴۴۹ق) میباشد که به مورد تفضیل علی بن ابی طالب(ع) پرداخته میباشد. مؤلف درین تاثیر، کتاب را در سه عهد و پیمان آورده و به افضلیت علی(ع) از روش قرآن، خصوصیت‌های امام و پاسخ به تردید ها وارده درباره امام میپردازد. این رساله که از اعتقادات شیعه گفت و گو می‌نماید با تیتر «‌التفضیل‌» نیز آوازه مسجد سجاد مشهد داراست.

درباره مؤلف
نوشته‌علمیٔ اساسی: ابوالفتح کراجکی
روحانی ابوالفتح، محمد بن علی کراجکی طرابلسی در قرن چهارم هجری قمری متولد شد. وی از براق‏‌ترین رخ‌‏های علمی نصفه نخستین قرن پنجم هجری قمری و معاصر با روحانی طوسی و عالم، اصولی، ریاضیدان، ستاره شناس، ادیب و با خبر به علم ها حدیث، فلسفه، سخن، نحو، خوی، تاریخ، رجال، تعبیر و پزشکی بود. او از شخصیت‏‌های بزرگی مانند روضه خوان موءثر و سید مرتضی سود کرده و بیشتراز ۸۰ رزرو مسجد سجاد مشهد تألیف دارااست.

اسم کتاب
این تاثیر با اسم‌های دیگری نیز آوازه دارااست:

التفضیل که در کتاب‌های لؤلؤ البحرین، امل الآمل، ریاض العلماء و روضات الجنات نام برده میباشد.
تفضیل امیر المؤمنین که مجلسی در بحار و آقا تبارک در الذریعه ذکر شده میباشد.
تفضیل علی علی غیره که در الذریعه ذکر شده گردیده است. [۱]
الرسالة العلویة فی ادب أمیر المؤمنین علیه‌السلام علی سائر البریة سوی سیدنا فرستاده اللّه صلّی اللّه آدرس مسجد سجاد مشهد علیه و آله.[۲]
ساختار
نویسنده، مطالب خویش را به طور پیوسته و با کلمه و واژه فصل، مباحث را از همدیگر تفکیک می‌نماید و در هر فصل به ذکر یک کدام از فضائل امام علی(ع) می پردازد که منجر برتری آن حضرت بر بقیه افراد میباشد. این لوازم در واقع احادیثی از فرستاده آفریدگار یا این که منقبت و خصوصیت‌ای میباشد که آن حضرت دارا شماره تلفن مسجد سجاد مشهد بوده میباشد.

مؤلف با توضیحی کوتاه درباره این فضیلت‌ها، به نقل احادیث آن‌ها پرداخته و با بیان سلسله ورقه ها، آن‌ها را آورده میباشد. بعد از آن توضیح می دهد که‌این روایات یا این که گزارش‌ها به چه شکل بر فضل و ادب و برتری علی (ع) بر بقیه افراد دلالت می‌نماید.

از‌آنجا‌که مؤلف، خویش از عالمان و محدثان دیرین میباشد نیازی به عنوان کردن مصادر نبوده و در واقع، احادیث وی منبعی برای کتاب ها آجل مثل بحارالانوار علامه مجلسی میباشد.

خویش مؤلف نیز عملکرد کرده احادیث و روایات را با اَسناد احادیث محدثان غیر شیعه نقل نماید و به احادیث فریقین اعتنا داشته میباشد؛ چنانکه آغاز از آیه ها قرآن برهان آورده و از ادله عقلی نیز سود کرده میباشد.[۳]

محتوا
کتاب با پیشگفتار‌ای از عبدالعزیز کریمی پژوهشگر کتاب استارت گردیده که با اشاره به اینکه، قضیه امامت یک کدام از مهمترین اصول آئین به شمار می‌رود، اینگونه بیان می‌نماید که شایسته ترین شخص امت بعداز پیامبر معبود(ص) و امام علی(ع) میباشد و خصوصیاتی در علی(ع) میباشد که در غیر وی یافت نمیشود و بعضا از این مختصات را اینگونه برمی‌شمرد:

نزول قرآن در زمینه‌ی منزلت و مقام وی (حدود ۳۰۰ آیه)
چگونگی به دنیاآمدن وی
دانش وی(از قبیل فقه، قرآن، تعبیر، شیوایی و شیوایی)
قضاوت حضرت
مکارم و سجایای اخلاقی وی (از قبیل حلم، کرم، سخاوت، شجاعت و فتوت)
سیاست و رهبری جامعه
زهد و تقوا و عبادت وی.
او به دنبال ۲۳ تاثیر که در‌ شأن حضرت علی(ع) مندرج را می‌شمرد.[۴]

پژوهشگر به دنبال به ذکر معاش‌طومار مؤلف، آن‌گاه به ذکر اسامی چهارگانه کتاب که نویسنده، آن را به چه نامی اسم‌گذاری نموده است پرداخته و در غایت اسم «الرسالة العلویة» را آیتم تأیید خویش می داند. آنگاه به اصل کتاب پرداخته که مشتمل سه پیمان با پایین گروه‌ای از چند فصول میباشد:

عهد نخستین: فی آلاثار
در‌این قول به ثابت برتری حضرت علی(ع) از روش آیه‌ها قرآن میپردازد و با استناد به آیه مباهله و مراد از لفظ «انفسنا» که حضرت علی(ع) میباشد، افضلیت حضرت را اثبات کرده و در پی بوسیله بعضی از احادیث از قبیل حدیث مؤاخات و حدیث طیر و... و بعضی احادیث دیگر، افضلیت حضرت علی بر سائر عموم را ثابت می‌نماید و گاهی در تحت این احادیث روایاتی نیز از اهل سنت که برای ثابت مدعا خویش ذکر می‌نمایند را بیان کرده و آن را رد می‌نماید.

کراجکی همینطور به نقل روایاتی میپردازد که ابن شاذان از شیوه های اهل تسنن در مضمون افضلیت حضرت آورده و به‌این وسیله به ثابت مدعی میپردازد.

عهدوپیمان دوم: فی الاعتبار
در‌این نصیب خصوصیت‌هایی از حضرت می‌شمرد که دلالت بر افضلیت وی می‌نماید مانند: سوابق حضرت در اسلام، لیلة المبیت، مقامات حضرت در جهاد، منزلت حضرت در نزاع‌های احد، خندق و احزاب.

به دنبال، اجماع سید مرتضی را بر اساس اینکه علی(ع) افضل امت بعداز نبی(ص) میباشد، ذکر می‌نماید.

عهد سوم: در پاسخ بعضا از تردید ها وارد بر افضلیت امام علی(ع) بر تک تک خوی غیر از رسول خاتم.[۵]
اولیه مقاله در فصل در آغاز کتاب دلیل بر برتری امیرالمؤمنین(ع) بر دیگرافراد به آیه مباهله از قرآن میباشد که بیان‌کننده اتحاد نفس امیرالمؤمنین با رسول میباشد و همین مضمون در احادیث زیادی از فرستاده الله(ص) درباره امام علی نیز وجود دارااست. تحت عنوان مثال حرف نبی درباره امام علی(ع) برای فرستادنش به سوی عموم طائف (لأبعثنّ إليهم رجلا هو اینجانبّي كنفسي)، وچون امیرالمؤمنین قائم جایگاهِ نفس فرستاده الله میباشد در فیض وی نیز بر هر که که پیامبر الله بر وی برتری دارااست؛ برتری داراست واین مقاله اثبات میباشد که فرستاده(ص) بر کل خوی خداوند برتری داراست.[۶] واپسین فصل کتاب تخصیص به شبهه‌ای درباره برتری امیرالمؤمنین بر دیگر انبیاء دارااست به‌این شکل که به آنها وحی می‌گردیده و به امام علی(ع) وحی نمی‌گردیده است. جواب شبهه این میباشد که وحی گاهی به معنای الهام میباشد و این ادله برتری وجود ندارد ( و کل پیامبران سود‌مند ازوحی نبوده‌اند بلکه گاهی به آنان الهام می گردیده یا این که در خواب مطلبی را اخذ می کرده اند)چنان‌چه چنانچه به یک نفر از اهل سنت بگویند مامان موسی به این دلیل‌که به اووحی(الهام) گردیده بلندتر از عایشه میباشد وی نمی پذیرد؛ همانطور نیز اگربه یک نفر شیعه بگویند مامان موسی بدین برهان بلندتر از حضرت فاطمه(س) میباشد وی نمی‌پذیرد. [۷]

چاپ
کتاب بوسیله انتشارات ادله ما در یک جلد و ۱۶۸ ورقه و با استیناف مخلوق العزیز کریمی، در سال ۱۳۸۵ش در قم منتشر گردیده‌است. این چاپ در نقطه پايان نیز فهرست آیه‌ها، روایات، اعلام، طوایف و قبایل، اماکن، اتفاق ها و روزها، کتاب ها وارده در متن، مصادر تفحص و فهرست محتویات را بیان می‌نماید.[۸]

حَیَّ عَلیٰ خَیرِ العَمل از فرازهای اذان و اقامه، به‌معنای «بشتاب به‌سوی شایسته ترین کار». سازه بر احادیث، این عبارت در حین فرستاده(ص) جزو اذان و اقامه بوده میباشد، البته خلیفه دوم برای تشویق عموم به جهاد، آن را از اذان مسجد سجاد مشهد حذف کرد.

شیعه ها حی علیٰ نه العمل را در اذان و اقامه میگویند؛ البته اهل‌سنت آن را در اذان به عمل نمی‌مارک. از این رو حی علی نه العمل به نشان شیعه تبدیل گردیده است. در مقابل، الصلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّوم (نماز از خواب خوب میباشد) یا این که تثویب نشان اهل‌سنت میباشد. الصلاة نه اینجانب النوم در حین خلیفه دوم به اذان اضافه گردیده است که از حیث شیعه ها بدعت به رزرو مسجد سجاد مشهد حساب میآید.

مقام و التفات
«حَیَّ عَلیٰ خَیرِ العَمل» به‌معنای «بشتابید به‌سوی شایسته ترین فعالیت»، از فرازهای اذان و اقامه میباشد. این پاراگراف از اختلافات شیعه و سنی در اذان و اقامه میباشد.[۱] گاهی از آن و نیز فرازهای «حَیَّ عَلَی الصّلاة» و «حی علَی الْفَلاح»، با تیتر «حَیْعَلَه» خاطر آدرس مسجد سجاد مشهد می شود.[۲]

آیا حی علی نه العمل جزو اذان میباشد؟
فقیهان شیعه حی علیٰ نه العمل را از جزو اذان و اقامه می دانند که بعد از فراز حَیَّ عَلَی الفَلاح (بشتابید به سوی رستگاری) گفته می گردد؛[۳] البته فقیهان اهل‌سنت حی علی نه العمل را جزو اذان نمی‌دانند و به مکان آن اعلام کردن الصلاة نه اینجانب النوم در اذان صبح را مستحب میدانند.[۴] از حیث آنها اعلام کردن حی علی نه العمل در شماره تلفن مسجد سجاد مشهد اذان مکروه میباشد.[۵]

مبتنی بر احادیث، در حین فرستاده(ص)، حی علیٰ نه العمل جزو اذان بوده میباشد.[۶] همینطور گزارش‌هایی وجود دارااست که بعضا صحابه مانند عبدالله بن قدمت،[۷] بلال حبشی[۸] و ابومحذوره[۹] در اذان حی علی نه العمل می‌گفته‌اند.

حذف از اذان
در حکومت قدمت بن خطاب به‌فرمان وی، حی علیٰ نه العمل از اذان حذف شد.[۱۰] به‌گفته روضه خوان صدوق،به نقل ازابن‌عباس مقصود خلیفه دوم این بود که عموم با استناد به اینکه نماز شایسته ترین فعالیت میباشد، از جهاد رویگردان نشوند.[۱۱] در روایتی از امام کاظم(ع) انگیزه حقیقی و واقعی ومخفی(باطنی) این عمل، دوری از میل عموم به‌سوی ولایت (شایسته ترین فعالیت) دانسته گردیده است هرچند در ظواهر انگیزه آن دوری از رویگردانی عموم از جهاد معرفی گردیده است.[۱۲] بر اساس روایتی از معانی‌الاخبار، امام راست گو(ع) در جواب به سؤالی درباره «حی علیٰ خیرالعمل»، شایسته ترین فعالیت را ولایت دانسته میباشد.[۱۳]

علامت اذان شیعه
حی علیٰ نه العمل از نمادهای شیعه بوده میباشد.[۱۴] از این رو در حکومت‌های شیعه، اعلام کردن آن در اذان رایج بود؛ ولی حاکمان اهل‌سنت آن را از اذان حذف می‌کردند.

در سال ۱۶۹ق وقتی که در قیام حسین بن علی (شهید فخ) مدینه را تصرف کردند، مؤذن را بدون چاره کردند که در اذان صبح حی علیٰ خیرالعمل را بگوید. قاضی مدینه با شنیدن این گزاره گریزو فرار کرد.[۱۵]
در زمان ناصر اطروش (درگذشتۀ ۳۰۴ق)، شعار شیعه، اعلام کردن «حی علی نه العمل» در اذان و سپید بودن درفش‌هایشان بوده میباشد.[۱۶]
در حکومت فاطمیان (۲۹۷ق -۵۶۷ق) در مصر اذان با حی علیٰ خیرالعمل گفته می شد.[۱۷] در سال ۳۵۹ق برای اولیه توشه در مسجد ابن‌طوطون اذان با حی علی نه العمل گفته شد.[۱۸]ولی صلاح‌الدین ایوبی بعد از استیلای بر مصر آن را از اذان حذف کرد.[۱۹]
در حکومت آل‌بویه (حکومت ۳۲۲-۴۴۸ق) در اذان حی علی نه العمل گفته می شد. وقتی که سلجوقیان حکومت را در اختیار گرفتند، آن را از اذان حذف کردند.[۲۰]
در سال ۴۴۱ق در محله کَرْخ بغداد زد خورد فرقه‌ای صورت اعطا کرد. شیعه‌ها در اذان حی علیٰ نه العمل می‌گفتند.[۲۱] در سال ۴۴۸ق به امر قاضی وقت، «حی علیٰ خیرالعمل» را از اذان آنجا حذف کردند و الصلاة نه اینجانب النوم را به آن اضافه کردند.[۲۲]
بعد از میل اولجایتو (۶۸۰-۷۱۶ق) به مذهب تشیع، به‌امر وی در اذان حی علیٰ خیرالعمل گفتند.[۲۳]
تثویب علامت اذان اهل‌سنت
در مقابلِ حی علی نه العمل، عبارت الصلاة نه اینجانب النوم یا این که «تثویب» نشان اذان اهل‌سنت میباشد.[۲۴] از نگاه امامیه و زیدیه، تثویب (افزودن الصلاة نه اینجانب النوم در اذان) بدعت میباشد؛[۲۵] چرا‌که قسم و فعل صحابه حجت وجود ندارد و تنها قسم، فعل و تقریر معصوم حجت میباشد.[۲۶]

غرض از نه العمل
در بعضی احادیث نه العمل به نماز تعبیر گردیده است؛[۲۷] البته براساس بعضا دیگر از روایات، خواسته از نه العمل، ولایت [۲۸] یا این که خوبی به فاطمه(س) و فرزندان وی[۲۹] نقل شده میباشد.

تک‌نگاری

کتاب الاذان بحی علی نه العمل تاثیر محمد بن علی علوی از علمای زیدیه
درباره حی علی نه العمل اثراتی مندرج میباشد؛ برای مثال:

«الاذان بحیّ علیٰ نه العمل» تاثیر محمد بن علی بن حسن علوی (۳۶۷-۴۴۵ق) از علمای زیدیه: درین کتاب روایاتی درباره اینکه عبارت حی علی نه العمل جزو اذان بوده، جمع شد‌ه‌است. زیدیه همانند امامیه حی علی نه العمل را جزو اذان میدانند.[۳۰]این کتاب با استیناف محمد یحیی تندرست عَزّان، محقق زیدی میباشد و به وسیله انتشارات راءس بدر العلمی و الثقافی در سال ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م در صنعا به چاپ رسیده میباشد.
«حی علیٰ نه العمل در میان الشریعة و الابتداع» نوشته محمد تندرست عزان میباشد. این کتاب در هشتاد برگه در سال ۱۴۱۹ق در یمن منتشر گردیده است.[۳۱]
«جزئیة حی علیٰ نه العمل فی الاذان» تاثیر عبدالامیر سلطانی انتشارات مجمع جهانی اهل بیت(ع).
«الاَذان بين الاَصالة والتحريف حيّ علیٰ خير العمل الشَرعية الشعارية» نوشته سیدعلی شهرستانی.
«حی علی نه العمل، مسائل شرعیة در میان السنة و البدعیة»، نوشته سید محمدمهدی خرسان.[۳۲]
جستارهای متعلق
شهید شدن ثالثه
پانویس
عاملی، «حی علی نه العمل فی الأذان»، ص۵۲.
انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۲۱۹.
سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۷.
نگاه فرمائید به جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۸۳.
نگاه نمائید به نووی، المجموع گستردن المهذب، دارالفکر، ج۳، ص۱۹۸.
نگاه نمایید به بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
صاحب و مالک بن انس، الموطأ، المکتبة العلمیة، ج۱، ص۵۵؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
عزان، حی علی خیرالعمل، ۱۴۱۹ق، ص۲۱.
تفتازانی، تفصیل‌المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۸۳.
صدوق، علل‌الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۲، ص۳۶۸.
صدوق، علل‌الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۲، ص۳۶۸.
صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۹۹ق، ص۴۱.

شغل‌ها و باورها
رابطه با اهل سنت
شهید نخستین که مقطع متعددی در دمشق که مرکزی سنی‌نشین بود، زیست. وی گفته میباشد مجلس اینجانب در دمشق از محققان اهل سنت به موجب قربت و ارتباط‌ای که با آنان داشتم خالی عدم مسجد سجاد مشهد وجود.[۳۰]

رابطه با سربداران خراسان
خواجه علی واپسین قاضی سربداران که به اشاعه تشیع امامی در خراسان پرداخت و در دفتر ها و سکه‌ها از اسامی دوازده امام به کارگیری می کرد، طومار‌ای به شهید اولیه نوشت و اورا به خراسان دعوت کرد؛ البته او که نمی‌توانست به خراسان برود کتاب لمعه دمشقیه را به اسم خواجه علی مؤید تحت عنوان راهبرد فقاهتی و حکومتی سربداران نوشت و آن را به خراسان ارسال کرد تا مبنی بر آن کار نمایند.[۳۱] به نوشته شهید ثانی این واقعه چهار سال پیش از شهید شدن شهید اولیه رزرو مسجد سجاد مشهد بوده میباشد.[۳۲]

شهید اولیه و مورد حکومت
شهید نخستین اعتقاد دارد زیرا منافع بشر‌ها باهم در ناهم خوانی میباشد لذا بایستی هم حاسِم (=ضابطه) باشد و آن شریعت میباشد و هم سائِس (=قاضی) که آن هم امام معصوم یا این که نائب آدرس مسجد سجاد مشهد اوست.[۳۳]

او گزینش حکم کننده و مشروعیت اورا الهی می داند و اذعان می‌نماید مورد گزینش اما و رهبر با کارها دیگر بسیار مختلف میباشد و ما به جهت اینکه نص پروردگار ناظر به شخص خاصی از اشخاص جامعه میباشد، اطاعت از اورا بر خویش واجب دانسته و اورا رهبر مشروع جامعه میدانیم. پس کسی که به غیر از این شیوه، به سر گروهی جامعه رسد، اورا غیر مشروع شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میدانیم.[۳۴]

در‌حالتی که حکومتی مناسب بود عموم بایستی آن را گرامی داشته و از دستورها رهبر و قاضی آن تبعیت نمایند. از این رو حتی قبول ولایت از جانب حکم دهنده عادل و مناسب خیر فقط روا که مستحب میباشد و گاه واجب نیز می گردد؛ برای مثالً در‌صورتی‌که حکم کننده عادل، فرد را مکلف به قبول ولایت نماید یا این که شخص پارسا دیگری برای تایید ولایت مو جود نباشد.[۳۵]

او حکومت‌های مناسب را حکومت فرستاده(ص)، حکومت امام(ع) و حکومت نایب الامام معرفی می‌نماید. او برای نایب امام قوانینی بیان می‌نماید: اولیه: ایمان یعنی شیعه بودن؛ دوم: دانش به احکام و بضاعت و توان تطبیق فروع بر اصول و استنباط فروع از باطن اصول[۳۶]؛ سوم: عدل و داد که با وجود آن فرد حائز زهد و مُرُوَّت بوده، از انحراف در تعالیم الهی و ناسازگاری با عرف همگانی جامعه، محفوظ می ماند.[۳۷] پس رهبر کسی میباشد که دارنده عدل و داد و کمال و آمادگی فتوا است.[۳۸]

شهید نخستین اعتقاد دارد در بعد از ظهر غایب بودن، به غیر از نائب خاص، نواب عام قاضی می‌باشند. در لحاظ او فقید جامع‌الشرایط در بعدازظهر غایب بودن، حکمش همچون حکم نائبی میباشد که بالخصوص از سوی امام معصوم منصوب گردیده‌است.[۳۹]

کتاب‌شناسی
تیم مقاله ها کنگره در بین‌المللی شهیدین که در نُه جلد منتشر گردیده‌است. این کنگره از سوی دفتر کار تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹ در کشور ایران و لبنان برگزار گردیده‌است.[۴۰]
موسوعة الشهید الاول، تیم‌ای ۲۰ جلدی که مشمول معاش‌طومار و تفحص تمامی اثرها شهید نخستین میباشد. این موسوعه را پژوهشگاه علم ها و فرهنگ و تمدن اسلامی در سال ۱۴۳۰ق منتشر نموده است. جلد در آغاز این موسسه با اسم الشهید الاول حیاته و آثاره به‌طور تفصیلی به نقل از معاش، مقام و اثر ها شهید اولیه پرداخته میباشد.[۴۱]
پانویس
مختاری، «الروضة البهیة فی تفصیل اللمعة الدمشقیة».
حر عاملی، امل الآمل، ۱۱۰۴ق، ج ۱، ص۱۸۳.
نجفی، جواهر الکلام، ج۱۰، ص۳۲۲.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۷، ص۴.
تفرشی، عیب گیری الرجال، ج۴، ۱۳۷۷ش، ص ۳۲۹.
امینی، شهیدان خط مش فضیلت، ۱۳۶۳ش، ص۱۵۴.
شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۳۰۸.
شهید اولیه، الالفیه و النفلیه، ۱۴۰۸ق، ص۲۳.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۲۷۳.
حر عاملی، امل الآمل، ۱۱۰۴ق، ج۱، ص۱۳۴ و ۱۷۹.
حر عاملی، امل الآمل، ۱۱۰۴ق، ج۱، ص۱۹۳.
شهید اولیه، الدروس الشرعیه، جامعه مدرسین، ج۱، ص۱۴۰.