مجله خبری مساجد

علویان طبرستان اول حکومت شیعی که در سال ۲۵۰ هجری قمری به وسیله زیدیان در بخشها شمالی کشور ایران ساخته شده است. داعی کلان اولیه قاضی علوی در شمال جمهوری اسلامی ایران بود و بعد از وی ناصر اطروش از مهم ترین حاکمان علوی در طبرستان به شمار می‎رود. علویان تا قبل از قرن ۴ هجری قمری برای محافظت توان خویش با دولت طاهریان و سامانیان جنگ می‎کردند و گاه باخت خورده ولی بعد از مدتی بخش ها از دست داده خویش را پس می‌گرفتند. ولی آنها از قرن چهارم به سپس با حکومت آل بویه مصادف گردیده و قدرت خویش را از دست دادند از این رو علویان طبرستان تا قرن دهم، یعنی عصر زوال، نتوانست به‌تیتر دولتی غیروابسته حکومت نماید. پیدایش حکومت علویان طبرستان، سبب ساز به اسلام آوردن ساکنان بخش ها شمالی کشور‌ایران مسجد سجاد مشهد شد.

مورد‌های پیدایش حکومت علویان
بعضی از گزارش‌ها تاریخ ورود علویان به کشور‌ایران را اوائل قرن ۲ هجری بیان کرده‌اند. بر طبق این گزارش‌ها هنگامی که یحیی بن زید با حدود هفتاد نفر از یارانش در سبزوار علیه امویان قیام کرد و در سال ۱۲۵ق و به نقلی سال ۱۲۶ق کشته شد عموم آن حیطه در سوگ کشته شدن او اسم فرزندان خویش را یحیی رزرو مسجد سجاد مشهد گذاشتند.[۱]

بعداز او نیز یحیی بن عبدالله بن حسن اخوی نفس زکیه به‌تیتر او‌لین علوی میباشد که بعداز کمپانی در قیام شهید فخ در ۱۶۹ق در حجاز و ناکامی آن، به یاور حجاج اهل ایران به کشور ایران آمد، به طور مخفیانه در دیلم اقامت کرد و مردمان آن دیار را به امامت خویش دعوت کرد و توانست یارانی را بدور خویش توده نماید.[۲] ولی قیام وی به جهت ترساندن و تطمیع شدن یارانش به وسیله ادب بن یحیی برمکی فرمانده لشکر اعزامی از سوی هارون الرشید به باخت سبب شد و یحیی بدون چاره به مصالحه با او گردیده و به بغداد رجوع و برگشت و بعداز چندی به امر هارون الرشید به زندان افکنده شد و در سال ۱۷۶ق در همانجا از عالم آدرس مسجد سجاد مشهد رفت.[۳]

اگرچه زیدیه با این قیام‌ها نتوانست تا قرن سوم هجری مقام ثبت گردیده‌ای در کشور ایران پیدا نماید؛ البته حداقل با این اقدامات موضوع‌های پیدایش زیدیه در کشور ایران تعیین شده و مورد‎‌ساز ثبت و توسعه این فرقه در قرن سوم هجری و بعد شماره تلفن مسجد سجاد مشهد شد.[۴] گاه‌شمار حکومت‌های کشور ایران بعداز اسلام . حکومت‌های کشور ایران بعداز اسلام
اسم حکومت نهاد‌گذار عصرٔ حکومت
خلفای راشدین ابوبکر ۱۶ - ۴۰
بنی‌امیه معاویه ۴۱ - ۱۳۰
بنی‌عباس سفاح ۱۳۱ - ۲۰۵
طاهریان طاهر ذوالیمینین ۲۰۵ - ۲۵۹ق
صفاریان یعقوب لیث ۲۴۷ - ۲۸۷ق
علویان طبرستان داعی گسترده ۲۵۰ - ۳۱۶ق
سامانیان نصر اولیه ۲۶۱ - ۳۸۹ق
زیاریان مرداویج پسر زیار ۳۱۵ - ۴۶۲ق
آل بویه عمادالدوله علی ۳۲۰ - ۴۴۰ق
غزنویان فرمانروا محمود ۳۸۸ - ۵۵۵ق
سلجوقیان طغرل بیک ۴۲۹ - ۵۹۰
خوارزمشاهیان انوشتکین غرجه ۴۷۰ - ۶۱۷ق
ایلخانان هولاکو خان ۶۵۴ - ۷۳۶ق
تیموریان تیمور گورکانی ۷۷۱ - ۹۰۳ق
صفویان فرمان روا اسماعیل اولیه ۹۰۷ - ۱۱۳۳ق
افغانان محمود افغان ۱۱۳۳ - ۱۱۴۲
افشار نادرشاه ۱۱۴۸ - ۱۱۶۱ق
زند کریم ومهربان خان زند ۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق
قاجار آقامحمدخان ۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ق
پهلوی رضا فرمانروا ۱۳۴۵ق (۱۳۰۴ش)- ۱۳۵۷ش
جمهوری اسلامی امام خمینی ۱۳۵۷ش- ...
نبو

تأسیس حکومت علویان در طبرستان
با دعوت عموم طبرستان از حسن بن زید ملقب به داعی بزرگ او در سال ۲۵۰ق از ری به آنجا رفته و از عموم بیعت گرفت و بعداز باخت دلیل طاهریان وارد آمل شد. حکومت بیست ساله داعی پهناور مدام با مبارزه و فرار همپا بود ولی وی توانست در طومار‌هایی به عموم بخشها گوناگون شمال کشور ایران شمار متعددی را که تا آن عصر اسلام را نپذیرفته بودند، به اسلام شیعی دعوت کند. در طومار‌های وی همواره بر شعائر شیعی، تفضیل امام علی (ع) بر دیگر صحابه، انتقاد شدید جبرگرایی، تشبیه و تجسیم تأکید گردیده‌است.[۵]

بعداز اینکه داعی وسیع در سال۲۷۰ق از جهان رفت برادرش محمد بن زید با اسم داعی صغیر فرمانروای طبرستان شد[۶] و وی نیز بعد از حدود هفده سال حکومت در ۲۸۷ق در تضارب با سپاه سامانیان کشته، راز او به بخارا و مرو منتقل و بدنش را در گرگان دفن کردند. مدفن او به گور داعی دارای شهرت میباشد. بعداز این باخت، طبرستان به قلمرو سامانیان درآمد.

دولت علویان در عصر ناصر اطروش
نوشته ی علمیٔ اساسی: ناصر اطروش
بعداز حدود سیزده سال از سیطره سامانیان بر این بخشها حسن بن علی بن حسن ملقب به ناصر اطروش و ناصر بزرگ توانست بعداز چند دفعه پیکار و گریزو فرار طبرستان را از تصرف سامانیان بیرون ساخته و در ۳۰۱ق وارد آمل خواهد شد.[۷]

ناصر اطروش تحت عنوان یکی‌از امامان زیدی میباشد که در عصر معاش خویش کتاب‎های متعددی را تألیف نموده است. وی برخلاف دیگر امامان زیدی بیشتر از آنکه متأثر از پندار‌های معتزلی باشد به امامیه تمایل اعطا کرد. وی در اواخر معاش خویش مکتب‎ای علمی را سازه بنیان و به یاددادن و تربیت شاگردان پرداخت. پیدایش مدرسه ناصریه تحت عنوان یکی‌از شاخه‌های زیدیه، نتیجه ها تفکر و تفکرات وی میباشد.[۸]

علویان طبرستان در عصر آل‌بویه
بعد از ناصر اطروش و حکومت ۱۲ ساله حسن بن قاسم پسر عموی ناصر حکومت علویان در جمهوری اسلامی ایران منحل گردیده و سلسله شیعی آل بویه صورت گرفت. در عصر حکومت آل‌بویه امامان زیدی به طور مقطعی حکومت‌های محلی تشکیل دادند. از مهمترین ائمه زیدیه درین زمان می‌قدرت به احمد بن حسین بن هارون ملقب به ابوالحسین هارونی(م۴۱۱ق) و برادرش ابوطالب یحیی ین حسین هارونی(م۴۲۴) اشاره نمود.[۹] آنها برخلاف ناصر اطروش رغبت اعتزالی داشتند و نقش مهمی در اشاعه فقه هادویه (منسوب هادی الی الحق رهبر زیدیه یمن) در قبال فقه ناصریه(منسوب به ناصر اطروش) داشتند به گونه ای که ابوطالب هارونی ۱۶ کتاب در گستردن و تعبیروتفسیر فقه هادی الی الحق نگاشت.[۱۰]

زیدیه از قرن چهارم به آنگاه در بیشتر مفاد از تامین آل بویه بهره مند بوده و گزینه احترام و تکریم آن‌ها قرار گرفتند. به ادعای بعضی مورخان امامان زیدی در سایه حضور دولت آل بویه به نقط ی اوج توان خویش رسیدند به نحوی که طبرستان، دیلم، گیلان و گرگان را در دست گرفتند.[۱۱] یک کدام از مهمترین شغل‌های زیدیه در‌این عصر منازعات علمی درونی بوده میباشد.

سلسله آل‌کیا
بعد از قرن ششم هجری تا قرن هشتم گزارشی از قیام زیدیان در شمال جمهوری اسلامی ایران نیست تا اینکه در سال ۷۷۶ق سلسله آل کیا که مبنی بر بعضا گزارش‌های تاریخی از زیدیه به شمار می‌رفتند در گیلان بوسیله سید علی بن سید امیر کیا نهاد گذارده شد.[۱۲]

اضمحلال دولت علویان طبرستان و جایگزینی صفویه
با ظهور صفویه جنگی فی مابین فرمان روا طهماسب با خان احمد گیلانی واپسین شخص از قوم کیا درگرفت که به باخت این سلسله باعث شد. بعضا مورخین داعیه می‌نمایند خان احمد گیلانی در ۹۶۰ق مذهب زیدی را کنار گذاشت و دنبال آن عده‌های عموم از مذهب زیدی به امامیه درآمدند.[۱۳]

علویان طبرستان اول حکومت شیعی که در سال ۲۵۰ هجری قمری به وسیله زیدیان در بخشها شمالی کشور ایران ساخته شده است. داعی کلان اولیه قاضی علوی در شمال جمهوری اسلامی ایران بود و بعد از وی ناصر اطروش از مهم ترین حاکمان علوی در طبرستان به شمار می‎رود. علویان تا قبل از قرن ۴ هجری قمری برای محافظت توان خویش با دولت طاهریان و سامانیان جنگ می‎کردند و گاه باخت خورده ولی بعد از مدتی بخش ها از دست داده خویش را پس می‌گرفتند. ولی آنها از قرن چهارم به سپس با حکومت آل بویه مصادف گردیده و قدرت خویش را از دست دادند از این رو علویان طبرستان تا قرن دهم، یعنی عصر زوال، نتوانست به‌تیتر دولتی غیروابسته حکومت نماید. پیدایش حکومت علویان طبرستان، سبب ساز به اسلام آوردن ساکنان بخش ها شمالی کشور‌ایران مسجد سجاد مشهد شد.

مورد‌های پیدایش حکومت علویان
بعضی از گزارش‌ها تاریخ ورود علویان به کشور‌ایران را اوائل قرن ۲ هجری بیان کرده‌اند. بر طبق این گزارش‌ها هنگامی که یحیی بن زید با حدود هفتاد نفر از یارانش در سبزوار علیه امویان قیام کرد و در سال ۱۲۵ق و به نقلی سال ۱۲۶ق کشته شد عموم آن حیطه در سوگ کشته شدن او اسم فرزندان خویش را یحیی رزرو مسجد سجاد مشهد گذاشتند.[۱]

بعداز او نیز یحیی بن عبدالله بن حسن اخوی نفس زکیه به‌تیتر او‌لین علوی میباشد که بعداز کمپانی در قیام شهید فخ در ۱۶۹ق در حجاز و ناکامی آن، به یاور حجاج اهل ایران به کشور ایران آمد، به طور مخفیانه در دیلم اقامت کرد و مردمان آن دیار را به امامت خویش دعوت کرد و توانست یارانی را بدور خویش توده نماید.[۲] ولی قیام وی به جهت ترساندن و تطمیع شدن یارانش به وسیله ادب بن یحیی برمکی فرمانده لشکر اعزامی از سوی هارون الرشید به باخت سبب شد و یحیی بدون چاره به مصالحه با او گردیده و به بغداد رجوع و برگشت و بعداز چندی به امر هارون الرشید به زندان افکنده شد و در سال ۱۷۶ق در همانجا از عالم آدرس مسجد سجاد مشهد رفت.[۳]

اگرچه زیدیه با این قیام‌ها نتوانست تا قرن سوم هجری مقام ثبت گردیده‌ای در کشور ایران پیدا نماید؛ البته حداقل با این اقدامات موضوع‌های پیدایش زیدیه در کشور ایران تعیین شده و مورد‎‌ساز ثبت و توسعه این فرقه در قرن سوم هجری و بعد شماره تلفن مسجد سجاد مشهد شد.[۴] گاه‌شمار حکومت‌های کشور ایران بعداز اسلام . حکومت‌های کشور ایران بعداز اسلام
اسم حکومت نهاد‌گذار عصرٔ حکومت
خلفای راشدین ابوبکر ۱۶ - ۴۰
بنی‌امیه معاویه ۴۱ - ۱۳۰
بنی‌عباس سفاح ۱۳۱ - ۲۰۵
طاهریان طاهر ذوالیمینین ۲۰۵ - ۲۵۹ق
صفاریان یعقوب لیث ۲۴۷ - ۲۸۷ق
علویان طبرستان داعی گسترده ۲۵۰ - ۳۱۶ق
سامانیان نصر اولیه ۲۶۱ - ۳۸۹ق
زیاریان مرداویج پسر زیار ۳۱۵ - ۴۶۲ق
آل بویه عمادالدوله علی ۳۲۰ - ۴۴۰ق
غزنویان فرمانروا محمود ۳۸۸ - ۵۵۵ق
سلجوقیان طغرل بیک ۴۲۹ - ۵۹۰
خوارزمشاهیان انوشتکین غرجه ۴۷۰ - ۶۱۷ق
ایلخانان هولاکو خان ۶۵۴ - ۷۳۶ق
تیموریان تیمور گورکانی ۷۷۱ - ۹۰۳ق
صفویان فرمان روا اسماعیل اولیه ۹۰۷ - ۱۱۳۳ق
افغانان محمود افغان ۱۱۳۳ - ۱۱۴۲
افشار نادرشاه ۱۱۴۸ - ۱۱۶۱ق
زند کریم ومهربان خان زند ۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق
قاجار آقامحمدخان ۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ق
پهلوی رضا فرمانروا ۱۳۴۵ق (۱۳۰۴ش)- ۱۳۵۷ش
جمهوری اسلامی امام خمینی ۱۳۵۷ش- ...
نبو

تأسیس حکومت علویان در طبرستان
با دعوت عموم طبرستان از حسن بن زید ملقب به داعی بزرگ او در سال ۲۵۰ق از ری به آنجا رفته و از عموم بیعت گرفت و بعداز باخت دلیل طاهریان وارد آمل شد. حکومت بیست ساله داعی پهناور مدام با مبارزه و فرار همپا بود ولی وی توانست در طومار‌هایی به عموم بخشها گوناگون شمال کشور ایران شمار متعددی را که تا آن عصر اسلام را نپذیرفته بودند، به اسلام شیعی دعوت کند. در طومار‌های وی همواره بر شعائر شیعی، تفضیل امام علی (ع) بر دیگر صحابه، انتقاد شدید جبرگرایی، تشبیه و تجسیم تأکید گردیده‌است.[۵]

بعداز اینکه داعی وسیع در سال۲۷۰ق از جهان رفت برادرش محمد بن زید با اسم داعی صغیر فرمانروای طبرستان شد[۶] و وی نیز بعد از حدود هفده سال حکومت در ۲۸۷ق در تضارب با سپاه سامانیان کشته، راز او به بخارا و مرو منتقل و بدنش را در گرگان دفن کردند. مدفن او به گور داعی دارای شهرت میباشد. بعداز این باخت، طبرستان به قلمرو سامانیان درآمد.

دولت علویان در عصر ناصر اطروش
نوشته ی علمیٔ اساسی: ناصر اطروش
بعداز حدود سیزده سال از سیطره سامانیان بر این بخشها حسن بن علی بن حسن ملقب به ناصر اطروش و ناصر بزرگ توانست بعداز چند دفعه پیکار و گریزو فرار طبرستان را از تصرف سامانیان بیرون ساخته و در ۳۰۱ق وارد آمل خواهد شد.[۷]

ناصر اطروش تحت عنوان یکی‌از امامان زیدی میباشد که در عصر معاش خویش کتاب‎های متعددی را تألیف نموده است. وی برخلاف دیگر امامان زیدی بیشتر از آنکه متأثر از پندار‌های معتزلی باشد به امامیه تمایل اعطا کرد. وی در اواخر معاش خویش مکتب‎ای علمی را سازه بنیان و به یاددادن و تربیت شاگردان پرداخت. پیدایش مدرسه ناصریه تحت عنوان یکی‌از شاخه‌های زیدیه، نتیجه ها تفکر و تفکرات وی میباشد.[۸]

علویان طبرستان در عصر آل‌بویه
بعد از ناصر اطروش و حکومت ۱۲ ساله حسن بن قاسم پسر عموی ناصر حکومت علویان در جمهوری اسلامی ایران منحل گردیده و سلسله شیعی آل بویه صورت گرفت. در عصر حکومت آل‌بویه امامان زیدی به طور مقطعی حکومت‌های محلی تشکیل دادند. از مهمترین ائمه زیدیه درین زمان می‌قدرت به احمد بن حسین بن هارون ملقب به ابوالحسین هارونی(م۴۱۱ق) و برادرش ابوطالب یحیی ین حسین هارونی(م۴۲۴) اشاره نمود.[۹] آنها برخلاف ناصر اطروش رغبت اعتزالی داشتند و نقش مهمی در اشاعه فقه هادویه (منسوب هادی الی الحق رهبر زیدیه یمن) در قبال فقه ناصریه(منسوب به ناصر اطروش) داشتند به گونه ای که ابوطالب هارونی ۱۶ کتاب در گستردن و تعبیروتفسیر فقه هادی الی الحق نگاشت.[۱۰]

زیدیه از قرن چهارم به آنگاه در بیشتر مفاد از تامین آل بویه بهره مند بوده و گزینه احترام و تکریم آن‌ها قرار گرفتند. به ادعای بعضی مورخان امامان زیدی در سایه حضور دولت آل بویه به نقط ی اوج توان خویش رسیدند به نحوی که طبرستان، دیلم، گیلان و گرگان را در دست گرفتند.[۱۱] یک کدام از مهمترین شغل‌های زیدیه در‌این عصر منازعات علمی درونی بوده میباشد.

سلسله آل‌کیا
بعد از قرن ششم هجری تا قرن هشتم گزارشی از قیام زیدیان در شمال جمهوری اسلامی ایران نیست تا اینکه در سال ۷۷۶ق سلسله آل کیا که مبنی بر بعضا گزارش‌های تاریخی از زیدیه به شمار می‌رفتند در گیلان بوسیله سید علی بن سید امیر کیا نهاد گذارده شد.[۱۲]

اضمحلال دولت علویان طبرستان و جایگزینی صفویه
با ظهور صفویه جنگی فی مابین فرمان روا طهماسب با خان احمد گیلانی واپسین شخص از قوم کیا درگرفت که به باخت این سلسله باعث شد. بعضا مورخین داعیه می‌نمایند خان احمد گیلانی در ۹۶۰ق مذهب زیدی را کنار گذاشت و دنبال آن عده‌های عموم از مذهب زیدی به امامیه درآمدند.[۱۳]