مجله خبری مساجد

زیدیه در شمال کشور ایران از پیدایش تا توسعه
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: علویان (طبرستان)
برخی از گزارش‌ها تاریخ ورود زیدیه به کشور ایران را اوائل قرن دوم بیان کرده‎اند. مبنی بر این گزارش‎ها هنگامی که یحیی بن زید با حدود هفتاد نفر از یارانش در سبزوار علیه امویان قیام کرد و در جوزجان در ۱۲۶ق کشته شد عموم آن دیار در سوگ کشته شدن او اسم فرزندان خویش را یحیی مسجد سجاد مشهد گذاشتند.[۷۰]

بعداز یحیی بن زید، یحیی بن عبدالله بن حسن، اخوی نفس زکیه تحت عنوان او‌لین علوی بعداز کمپانی در قیام شهید فخ در ۱۶۹ق در حجاز و ناکامی آن، به همپا حجاج به دیلم رفته و مخفیانه سکونت کرد و مردمان آن دیار را به امامت خویش دعوت کرد.[۷۱] و توانست یارانی را بدور خویش توده نماید. قیام وی به جهت ترساندن و تطمیع یارانش بوسیله فضل و ادب بن یحیی برمکی، فرمانده لشکر اعزامی از سوی هارون‎ عباسی به ناکامی سبب ساز شد و یحیی بدون چاره به مصالحه با او گردیده و به بغداد رجوع و برگشت و بعداز چندی به فرمان هارون الرشید به زندان افکنده شد و در ۱۷۶ق در همانجا از جهان رزرو مسجد سجاد مشهد رفت.[۷۲]

ویلفرد مادلونگ، شیعه‌شناس غربی، اعتقاد دارد اگرچه زیدیه با این قیام‎ها نتوانست تا قرن سوم هجری قمری منزلت ثبت گردیده‎‌ای در کشور‌ایران پیدا نماید، ولی پیدایش زیدیه در جمهوری اسلامی ایران تعیین شده و مورد‌‎ساز ثبت و توسعه و گسترش این فرقه در قرن سوم هجری و بعد آدرس مسجد سجاد مشهد شد.[۷۳]

حکومت داعی گسترده
نوشته ی علمیٔ مهم: حسن بن زید بن محمد
با دعوت عموم طبرستان از حسن بن زید ملقب به داعی وسیع او در سال ۲۵۰ق از ری به آنجا رفته و از عموم بیعت گرفت و بعداز باخت استدلال طاهریان وارد آمل شد. حکومت بیست ساله داعی عظیم مدام با نبرد و گریزو فرار همدم بود ولی وی توانست در طومار‎هایی به عموم بخش ها گوناگون شمال کشور ایران شمار متعددی را که تا آن عصر اسلام را نپذیرفته بودند، به اسلام شیعی دعوت کند. در طومار‎های وی همواره بر شعائر شیعی، تفضیل امام علی (ع) بر دیگر صحابه، انتقاد شدید جبرگرایی، تشبیه و تجسیم تأکید شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.[۷۴]

بعد از اینکه داعی عظیم در سال ۲۷۰ق از جهان رفت برادرش محمد بن زید با اسم داعی صغیر فرمانروای طبرستان شد[۷۵] و وی نیز بعداز حدود هفده سال حکومت در ۲۸۷ق در تضارب با سپاه سامانیان کشته، راز او به بخارا و مرو منتقل و بدنش را در گرگان دفن کردند. مدفن او به گورداعی دارای شهرت میباشد. پس از این ناکامی طبرستان به قلمرو سامانیان در آمد.

حکومت ناصر اطروش
نوشته‌علمیٔ اساسی: حسن اطروش
بعداز حدود سیزده سال از سیطره سامانیان بر این بخش ها حسن بن علی بن حسن ملقب به ناصر اطروش و ناصر عظیم توانست بعد از چند دفعه نزاع و فرارو گریز طبرستان را از تصرف سامانیان بیرون ساخته و در ۳۰۱ق وارد آمل خواهد شد.[۷۶]

ناصر اطروش تحت عنوان یکی امامان زیدی میباشد که در عصر معاش خویش کتاب‎های متعددی را تألیف نموده است. وی برخلاف دیگر امامان زیدی بیشتر از آنکه متأثر از فکر‎های معتزلی باشد به امامیه تمایل بخشید. وی در اواخر معاش خویش مکتب‎ای علمی را سازه بنیان و به یاددادن و تربیت شاگردان پرداخت. پیدایش مدرسه ناصریه تحت عنوان یک کدام از شاخه‎های زیدیه، نتیجه ها تامل و تفکرات وی میباشد.[۷۷]

بعداز ناصر اطروش و حکومت ۱۲ ساله حسن بن قاسم پسر عموی ناصر حکومت علویان در کشور ایران منحل گردیده و سلسله شیعی آل بویه صورت گرفت. در زمان حکومت آل‎بویه امامان زیدی به طور مقطعی حکومت‎های محلی تشکیل دادند. از اصلی‎ترین ائمه زیدیه در‌این عصر می‎قدرت به احمد بن حسین بن هارون ملقب به ابوالحسین هارونی(م۴۱۱ق) و برادرش ابوطالب یحیی ین حسین هارونی(م۴۲۴) اشاره نمود.[۷۸]آن ها برخلاف ناصر اطروش تمایل اعتزالی داشتند و نقش مهمی در رواج فقه هادویه (منسوب هادی الی الحق رهبر زیدیه یمن) در قبال فقه ناصریه(منسوب به ناصر اطروش) داشتند به گونه ای که ابوطالب هارونی ۱۶ کتاب در تفصیل و تعبیر و تفسیر فقه هادی الی الحق نگاشت.[۷۹]

دولت زیدیه از قرن چهارم تا ظهور صفویه
زیدیه از قرن چهارم به آن گاه در بیشتر مفاد از جانبداری آل بویه بهره مند بوده و آیتم احترام و تکریم آن‌ها قرار ‎گرفتند. به ادعای بعضی مورخان امامان زیدی در سایه حضور دولت آل بویه به نقطع ی عطف قدرت خویش رسیدند به گونه ای که طبرستان، دیلم، گیلان و گرگان را در دست گرفتند.[۸۰] یکی اساسی‎ترین شغل‎های زیدیه درین عصر منازعات علمی درونی بوده میباشد.

بعداز قرن ششم هجری تا قرن هشتم گزارشی از قیام زیدیان در شمال کشور‌ایران نیست تا اینکه در سال ۷۷۶ق، همزمان با حکومت تیمور گورکانی، سلسله آل کیا که بر طبق بعضا گزارش‎های تاریخی از زیدیه به شمار می‎رفتند، در گیلان به وسیله سیدعلی بن سیدامیر کیا نهاد گذاشته شد.[۸۱]

اضمحلال زیدیه و جایگزینی امامیه در کشور ایران
با ظهور صفویه جنگی در میان فرمان روا طهماسب با خان احمد گیلانی واپسین شخص از خویشاوندان کیا درگرفت که به ناکامی این سلسله سبب ساز شد. برخی مورخین داعیه می‎نمایند خان احمد گیلانی در ۹۶۰ق آئین زیدی را کنار گذاشت و دنبال آن جمع‎های عموم از مذهب زیدی به امامیه درآمدند.[۸۲]

زیدیه در شمال کشور ایران از پیدایش تا توسعه
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: علویان (طبرستان)
برخی از گزارش‌ها تاریخ ورود زیدیه به کشور ایران را اوائل قرن دوم بیان کرده‎اند. مبنی بر این گزارش‎ها هنگامی که یحیی بن زید با حدود هفتاد نفر از یارانش در سبزوار علیه امویان قیام کرد و در جوزجان در ۱۲۶ق کشته شد عموم آن دیار در سوگ کشته شدن او اسم فرزندان خویش را یحیی مسجد سجاد مشهد گذاشتند.[۷۰]

بعداز یحیی بن زید، یحیی بن عبدالله بن حسن، اخوی نفس زکیه تحت عنوان او‌لین علوی بعداز کمپانی در قیام شهید فخ در ۱۶۹ق در حجاز و ناکامی آن، به همپا حجاج به دیلم رفته و مخفیانه سکونت کرد و مردمان آن دیار را به امامت خویش دعوت کرد.[۷۱] و توانست یارانی را بدور خویش توده نماید. قیام وی به جهت ترساندن و تطمیع یارانش بوسیله فضل و ادب بن یحیی برمکی، فرمانده لشکر اعزامی از سوی هارون‎ عباسی به ناکامی سبب ساز شد و یحیی بدون چاره به مصالحه با او گردیده و به بغداد رجوع و برگشت و بعداز چندی به فرمان هارون الرشید به زندان افکنده شد و در ۱۷۶ق در همانجا از جهان رزرو مسجد سجاد مشهد رفت.[۷۲]

ویلفرد مادلونگ، شیعه‌شناس غربی، اعتقاد دارد اگرچه زیدیه با این قیام‎ها نتوانست تا قرن سوم هجری قمری منزلت ثبت گردیده‎‌ای در کشور‌ایران پیدا نماید، ولی پیدایش زیدیه در جمهوری اسلامی ایران تعیین شده و مورد‌‎ساز ثبت و توسعه و گسترش این فرقه در قرن سوم هجری و بعد آدرس مسجد سجاد مشهد شد.[۷۳]

حکومت داعی گسترده
نوشته ی علمیٔ مهم: حسن بن زید بن محمد
با دعوت عموم طبرستان از حسن بن زید ملقب به داعی وسیع او در سال ۲۵۰ق از ری به آنجا رفته و از عموم بیعت گرفت و بعداز باخت استدلال طاهریان وارد آمل شد. حکومت بیست ساله داعی عظیم مدام با نبرد و گریزو فرار همدم بود ولی وی توانست در طومار‎هایی به عموم بخش ها گوناگون شمال کشور ایران شمار متعددی را که تا آن عصر اسلام را نپذیرفته بودند، به اسلام شیعی دعوت کند. در طومار‎های وی همواره بر شعائر شیعی، تفضیل امام علی (ع) بر دیگر صحابه، انتقاد شدید جبرگرایی، تشبیه و تجسیم تأکید شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.[۷۴]

بعد از اینکه داعی عظیم در سال ۲۷۰ق از جهان رفت برادرش محمد بن زید با اسم داعی صغیر فرمانروای طبرستان شد[۷۵] و وی نیز بعداز حدود هفده سال حکومت در ۲۸۷ق در تضارب با سپاه سامانیان کشته، راز او به بخارا و مرو منتقل و بدنش را در گرگان دفن کردند. مدفن او به گورداعی دارای شهرت میباشد. پس از این ناکامی طبرستان به قلمرو سامانیان در آمد.

حکومت ناصر اطروش
نوشته‌علمیٔ اساسی: حسن اطروش
بعداز حدود سیزده سال از سیطره سامانیان بر این بخش ها حسن بن علی بن حسن ملقب به ناصر اطروش و ناصر عظیم توانست بعد از چند دفعه نزاع و فرارو گریز طبرستان را از تصرف سامانیان بیرون ساخته و در ۳۰۱ق وارد آمل خواهد شد.[۷۶]

ناصر اطروش تحت عنوان یکی امامان زیدی میباشد که در عصر معاش خویش کتاب‎های متعددی را تألیف نموده است. وی برخلاف دیگر امامان زیدی بیشتر از آنکه متأثر از فکر‎های معتزلی باشد به امامیه تمایل بخشید. وی در اواخر معاش خویش مکتب‎ای علمی را سازه بنیان و به یاددادن و تربیت شاگردان پرداخت. پیدایش مدرسه ناصریه تحت عنوان یک کدام از شاخه‎های زیدیه، نتیجه ها تامل و تفکرات وی میباشد.[۷۷]

بعداز ناصر اطروش و حکومت ۱۲ ساله حسن بن قاسم پسر عموی ناصر حکومت علویان در کشور ایران منحل گردیده و سلسله شیعی آل بویه صورت گرفت. در زمان حکومت آل‎بویه امامان زیدی به طور مقطعی حکومت‎های محلی تشکیل دادند. از اصلی‎ترین ائمه زیدیه در‌این عصر می‎قدرت به احمد بن حسین بن هارون ملقب به ابوالحسین هارونی(م۴۱۱ق) و برادرش ابوطالب یحیی ین حسین هارونی(م۴۲۴) اشاره نمود.[۷۸]آن ها برخلاف ناصر اطروش تمایل اعتزالی داشتند و نقش مهمی در رواج فقه هادویه (منسوب هادی الی الحق رهبر زیدیه یمن) در قبال فقه ناصریه(منسوب به ناصر اطروش) داشتند به گونه ای که ابوطالب هارونی ۱۶ کتاب در تفصیل و تعبیر و تفسیر فقه هادی الی الحق نگاشت.[۷۹]

دولت زیدیه از قرن چهارم تا ظهور صفویه
زیدیه از قرن چهارم به آن گاه در بیشتر مفاد از جانبداری آل بویه بهره مند بوده و آیتم احترام و تکریم آن‌ها قرار ‎گرفتند. به ادعای بعضی مورخان امامان زیدی در سایه حضور دولت آل بویه به نقطع ی عطف قدرت خویش رسیدند به گونه ای که طبرستان، دیلم، گیلان و گرگان را در دست گرفتند.[۸۰] یکی اساسی‎ترین شغل‎های زیدیه درین عصر منازعات علمی درونی بوده میباشد.

بعداز قرن ششم هجری تا قرن هشتم گزارشی از قیام زیدیان در شمال کشور‌ایران نیست تا اینکه در سال ۷۷۶ق، همزمان با حکومت تیمور گورکانی، سلسله آل کیا که بر طبق بعضا گزارش‎های تاریخی از زیدیه به شمار می‎رفتند، در گیلان به وسیله سیدعلی بن سیدامیر کیا نهاد گذاشته شد.[۸۱]

اضمحلال زیدیه و جایگزینی امامیه در کشور ایران
با ظهور صفویه جنگی در میان فرمان روا طهماسب با خان احمد گیلانی واپسین شخص از خویشاوندان کیا درگرفت که به ناکامی این سلسله سبب ساز شد. برخی مورخین داعیه می‎نمایند خان احمد گیلانی در ۹۶۰ق آئین زیدی را کنار گذاشت و دنبال آن جمع‎های عموم از مذهب زیدی به امامیه درآمدند.[۸۲]