مجله خبری مساجد

حَیَّ عَلیٰ خَیرِ العَمل از فرازهای اذان و اقامه، به‌معنای «بشتاب به‌سوی شایسته ترین کار». سازه بر احادیث، این عبارت در حین فرستاده(ص) جزو اذان و اقامه بوده میباشد، البته خلیفه دوم برای تشویق عموم به جهاد، آن را از اذان مسجد سجاد مشهد حذف کرد.

شیعه ها حی علیٰ نه العمل را در اذان و اقامه میگویند؛ البته اهل‌سنت آن را در اذان به عمل نمی‌مارک. از این رو حی علی نه العمل به نشان شیعه تبدیل گردیده است. در مقابل، الصلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّوم (نماز از خواب خوب میباشد) یا این که تثویب نشان اهل‌سنت میباشد. الصلاة نه اینجانب النوم در حین خلیفه دوم به اذان اضافه گردیده است که از حیث شیعه ها بدعت به رزرو مسجد سجاد مشهد حساب میآید.

مقام و التفات
«حَیَّ عَلیٰ خَیرِ العَمل» به‌معنای «بشتابید به‌سوی شایسته ترین فعالیت»، از فرازهای اذان و اقامه میباشد. این پاراگراف از اختلافات شیعه و سنی در اذان و اقامه میباشد.[۱] گاهی از آن و نیز فرازهای «حَیَّ عَلَی الصّلاة» و «حی علَی الْفَلاح»، با تیتر «حَیْعَلَه» خاطر آدرس مسجد سجاد مشهد می شود.[۲]

آیا حی علی نه العمل جزو اذان میباشد؟
فقیهان شیعه حی علیٰ نه العمل را از جزو اذان و اقامه می دانند که بعد از فراز حَیَّ عَلَی الفَلاح (بشتابید به سوی رستگاری) گفته می گردد؛[۳] البته فقیهان اهل‌سنت حی علی نه العمل را جزو اذان نمی‌دانند و به مکان آن اعلام کردن الصلاة نه اینجانب النوم در اذان صبح را مستحب میدانند.[۴] از حیث آنها اعلام کردن حی علی نه العمل در شماره تلفن مسجد سجاد مشهد اذان مکروه میباشد.[۵]

مبتنی بر احادیث، در حین فرستاده(ص)، حی علیٰ نه العمل جزو اذان بوده میباشد.[۶] همینطور گزارش‌هایی وجود دارااست که بعضا صحابه مانند عبدالله بن قدمت،[۷] بلال حبشی[۸] و ابومحذوره[۹] در اذان حی علی نه العمل می‌گفته‌اند.

حذف از اذان
در حکومت قدمت بن خطاب به‌فرمان وی، حی علیٰ نه العمل از اذان حذف شد.[۱۰] به‌گفته روضه خوان صدوق،به نقل ازابن‌عباس مقصود خلیفه دوم این بود که عموم با استناد به اینکه نماز شایسته ترین فعالیت میباشد، از جهاد رویگردان نشوند.[۱۱] در روایتی از امام کاظم(ع) انگیزه حقیقی و واقعی ومخفی(باطنی) این عمل، دوری از میل عموم به‌سوی ولایت (شایسته ترین فعالیت) دانسته گردیده است هرچند در ظواهر انگیزه آن دوری از رویگردانی عموم از جهاد معرفی گردیده است.[۱۲] بر اساس روایتی از معانی‌الاخبار، امام راست گو(ع) در جواب به سؤالی درباره «حی علیٰ خیرالعمل»، شایسته ترین فعالیت را ولایت دانسته میباشد.[۱۳]

علامت اذان شیعه
حی علیٰ نه العمل از نمادهای شیعه بوده میباشد.[۱۴] از این رو در حکومت‌های شیعه، اعلام کردن آن در اذان رایج بود؛ ولی حاکمان اهل‌سنت آن را از اذان حذف می‌کردند.

در سال ۱۶۹ق وقتی که در قیام حسین بن علی (شهید فخ) مدینه را تصرف کردند، مؤذن را بدون چاره کردند که در اذان صبح حی علیٰ خیرالعمل را بگوید. قاضی مدینه با شنیدن این گزاره گریزو فرار کرد.[۱۵]
در زمان ناصر اطروش (درگذشتۀ ۳۰۴ق)، شعار شیعه، اعلام کردن «حی علی نه العمل» در اذان و سپید بودن درفش‌هایشان بوده میباشد.[۱۶]
در حکومت فاطمیان (۲۹۷ق -۵۶۷ق) در مصر اذان با حی علیٰ خیرالعمل گفته می شد.[۱۷] در سال ۳۵۹ق برای اولیه توشه در مسجد ابن‌طوطون اذان با حی علی نه العمل گفته شد.[۱۸]ولی صلاح‌الدین ایوبی بعد از استیلای بر مصر آن را از اذان حذف کرد.[۱۹]
در حکومت آل‌بویه (حکومت ۳۲۲-۴۴۸ق) در اذان حی علی نه العمل گفته می شد. وقتی که سلجوقیان حکومت را در اختیار گرفتند، آن را از اذان حذف کردند.[۲۰]
در سال ۴۴۱ق در محله کَرْخ بغداد زد خورد فرقه‌ای صورت اعطا کرد. شیعه‌ها در اذان حی علیٰ نه العمل می‌گفتند.[۲۱] در سال ۴۴۸ق به امر قاضی وقت، «حی علیٰ خیرالعمل» را از اذان آنجا حذف کردند و الصلاة نه اینجانب النوم را به آن اضافه کردند.[۲۲]
بعد از میل اولجایتو (۶۸۰-۷۱۶ق) به مذهب تشیع، به‌امر وی در اذان حی علیٰ خیرالعمل گفتند.[۲۳]
تثویب علامت اذان اهل‌سنت
در مقابلِ حی علی نه العمل، عبارت الصلاة نه اینجانب النوم یا این که «تثویب» نشان اذان اهل‌سنت میباشد.[۲۴] از نگاه امامیه و زیدیه، تثویب (افزودن الصلاة نه اینجانب النوم در اذان) بدعت میباشد؛[۲۵] چرا‌که قسم و فعل صحابه حجت وجود ندارد و تنها قسم، فعل و تقریر معصوم حجت میباشد.[۲۶]

غرض از نه العمل
در بعضی احادیث نه العمل به نماز تعبیر گردیده است؛[۲۷] البته براساس بعضا دیگر از روایات، خواسته از نه العمل، ولایت [۲۸] یا این که خوبی به فاطمه(س) و فرزندان وی[۲۹] نقل شده میباشد.

تک‌نگاری

کتاب الاذان بحی علی نه العمل تاثیر محمد بن علی علوی از علمای زیدیه
درباره حی علی نه العمل اثراتی مندرج میباشد؛ برای مثال:

«الاذان بحیّ علیٰ نه العمل» تاثیر محمد بن علی بن حسن علوی (۳۶۷-۴۴۵ق) از علمای زیدیه: درین کتاب روایاتی درباره اینکه عبارت حی علی نه العمل جزو اذان بوده، جمع شد‌ه‌است. زیدیه همانند امامیه حی علی نه العمل را جزو اذان میدانند.[۳۰]این کتاب با استیناف محمد یحیی تندرست عَزّان، محقق زیدی میباشد و به وسیله انتشارات راءس بدر العلمی و الثقافی در سال ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م در صنعا به چاپ رسیده میباشد.
«حی علیٰ نه العمل در میان الشریعة و الابتداع» نوشته محمد تندرست عزان میباشد. این کتاب در هشتاد برگه در سال ۱۴۱۹ق در یمن منتشر گردیده است.[۳۱]
«جزئیة حی علیٰ نه العمل فی الاذان» تاثیر عبدالامیر سلطانی انتشارات مجمع جهانی اهل بیت(ع).
«الاَذان بين الاَصالة والتحريف حيّ علیٰ خير العمل الشَرعية الشعارية» نوشته سیدعلی شهرستانی.
«حی علی نه العمل، مسائل شرعیة در میان السنة و البدعیة»، نوشته سید محمدمهدی خرسان.[۳۲]
جستارهای متعلق
شهید شدن ثالثه
پانویس
عاملی، «حی علی نه العمل فی الأذان»، ص۵۲.
انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۲۱۹.
سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۷.
نگاه فرمائید به جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۸۳.
نگاه نمائید به نووی، المجموع گستردن المهذب، دارالفکر، ج۳، ص۱۹۸.
نگاه نمایید به بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
صاحب و مالک بن انس، الموطأ، المکتبة العلمیة، ج۱، ص۵۵؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
عزان، حی علی خیرالعمل، ۱۴۱۹ق، ص۲۱.
تفتازانی، تفصیل‌المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۸۳.
صدوق، علل‌الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۲، ص۳۶۸.
صدوق، علل‌الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۲، ص۳۶۸.
صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۹۹ق، ص۴۱.

حَیَّ عَلیٰ خَیرِ العَمل از فرازهای اذان و اقامه، به‌معنای «بشتاب به‌سوی شایسته ترین کار». سازه بر احادیث، این عبارت در حین فرستاده(ص) جزو اذان و اقامه بوده میباشد، البته خلیفه دوم برای تشویق عموم به جهاد، آن را از اذان مسجد سجاد مشهد حذف کرد.

شیعه ها حی علیٰ نه العمل را در اذان و اقامه میگویند؛ البته اهل‌سنت آن را در اذان به عمل نمی‌مارک. از این رو حی علی نه العمل به نشان شیعه تبدیل گردیده است. در مقابل، الصلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّوم (نماز از خواب خوب میباشد) یا این که تثویب نشان اهل‌سنت میباشد. الصلاة نه اینجانب النوم در حین خلیفه دوم به اذان اضافه گردیده است که از حیث شیعه ها بدعت به رزرو مسجد سجاد مشهد حساب میآید.

مقام و التفات
«حَیَّ عَلیٰ خَیرِ العَمل» به‌معنای «بشتابید به‌سوی شایسته ترین فعالیت»، از فرازهای اذان و اقامه میباشد. این پاراگراف از اختلافات شیعه و سنی در اذان و اقامه میباشد.[۱] گاهی از آن و نیز فرازهای «حَیَّ عَلَی الصّلاة» و «حی علَی الْفَلاح»، با تیتر «حَیْعَلَه» خاطر آدرس مسجد سجاد مشهد می شود.[۲]

آیا حی علی نه العمل جزو اذان میباشد؟
فقیهان شیعه حی علیٰ نه العمل را از جزو اذان و اقامه می دانند که بعد از فراز حَیَّ عَلَی الفَلاح (بشتابید به سوی رستگاری) گفته می گردد؛[۳] البته فقیهان اهل‌سنت حی علی نه العمل را جزو اذان نمی‌دانند و به مکان آن اعلام کردن الصلاة نه اینجانب النوم در اذان صبح را مستحب میدانند.[۴] از حیث آنها اعلام کردن حی علی نه العمل در شماره تلفن مسجد سجاد مشهد اذان مکروه میباشد.[۵]

مبتنی بر احادیث، در حین فرستاده(ص)، حی علیٰ نه العمل جزو اذان بوده میباشد.[۶] همینطور گزارش‌هایی وجود دارااست که بعضا صحابه مانند عبدالله بن قدمت،[۷] بلال حبشی[۸] و ابومحذوره[۹] در اذان حی علی نه العمل می‌گفته‌اند.

حذف از اذان
در حکومت قدمت بن خطاب به‌فرمان وی، حی علیٰ نه العمل از اذان حذف شد.[۱۰] به‌گفته روضه خوان صدوق،به نقل ازابن‌عباس مقصود خلیفه دوم این بود که عموم با استناد به اینکه نماز شایسته ترین فعالیت میباشد، از جهاد رویگردان نشوند.[۱۱] در روایتی از امام کاظم(ع) انگیزه حقیقی و واقعی ومخفی(باطنی) این عمل، دوری از میل عموم به‌سوی ولایت (شایسته ترین فعالیت) دانسته گردیده است هرچند در ظواهر انگیزه آن دوری از رویگردانی عموم از جهاد معرفی گردیده است.[۱۲] بر اساس روایتی از معانی‌الاخبار، امام راست گو(ع) در جواب به سؤالی درباره «حی علیٰ خیرالعمل»، شایسته ترین فعالیت را ولایت دانسته میباشد.[۱۳]

علامت اذان شیعه
حی علیٰ نه العمل از نمادهای شیعه بوده میباشد.[۱۴] از این رو در حکومت‌های شیعه، اعلام کردن آن در اذان رایج بود؛ ولی حاکمان اهل‌سنت آن را از اذان حذف می‌کردند.

در سال ۱۶۹ق وقتی که در قیام حسین بن علی (شهید فخ) مدینه را تصرف کردند، مؤذن را بدون چاره کردند که در اذان صبح حی علیٰ خیرالعمل را بگوید. قاضی مدینه با شنیدن این گزاره گریزو فرار کرد.[۱۵]
در زمان ناصر اطروش (درگذشتۀ ۳۰۴ق)، شعار شیعه، اعلام کردن «حی علی نه العمل» در اذان و سپید بودن درفش‌هایشان بوده میباشد.[۱۶]
در حکومت فاطمیان (۲۹۷ق -۵۶۷ق) در مصر اذان با حی علیٰ خیرالعمل گفته می شد.[۱۷] در سال ۳۵۹ق برای اولیه توشه در مسجد ابن‌طوطون اذان با حی علی نه العمل گفته شد.[۱۸]ولی صلاح‌الدین ایوبی بعد از استیلای بر مصر آن را از اذان حذف کرد.[۱۹]
در حکومت آل‌بویه (حکومت ۳۲۲-۴۴۸ق) در اذان حی علی نه العمل گفته می شد. وقتی که سلجوقیان حکومت را در اختیار گرفتند، آن را از اذان حذف کردند.[۲۰]
در سال ۴۴۱ق در محله کَرْخ بغداد زد خورد فرقه‌ای صورت اعطا کرد. شیعه‌ها در اذان حی علیٰ نه العمل می‌گفتند.[۲۱] در سال ۴۴۸ق به امر قاضی وقت، «حی علیٰ خیرالعمل» را از اذان آنجا حذف کردند و الصلاة نه اینجانب النوم را به آن اضافه کردند.[۲۲]
بعد از میل اولجایتو (۶۸۰-۷۱۶ق) به مذهب تشیع، به‌امر وی در اذان حی علیٰ خیرالعمل گفتند.[۲۳]
تثویب علامت اذان اهل‌سنت
در مقابلِ حی علی نه العمل، عبارت الصلاة نه اینجانب النوم یا این که «تثویب» نشان اذان اهل‌سنت میباشد.[۲۴] از نگاه امامیه و زیدیه، تثویب (افزودن الصلاة نه اینجانب النوم در اذان) بدعت میباشد؛[۲۵] چرا‌که قسم و فعل صحابه حجت وجود ندارد و تنها قسم، فعل و تقریر معصوم حجت میباشد.[۲۶]

غرض از نه العمل
در بعضی احادیث نه العمل به نماز تعبیر گردیده است؛[۲۷] البته براساس بعضا دیگر از روایات، خواسته از نه العمل، ولایت [۲۸] یا این که خوبی به فاطمه(س) و فرزندان وی[۲۹] نقل شده میباشد.

تک‌نگاری

کتاب الاذان بحی علی نه العمل تاثیر محمد بن علی علوی از علمای زیدیه
درباره حی علی نه العمل اثراتی مندرج میباشد؛ برای مثال:

«الاذان بحیّ علیٰ نه العمل» تاثیر محمد بن علی بن حسن علوی (۳۶۷-۴۴۵ق) از علمای زیدیه: درین کتاب روایاتی درباره اینکه عبارت حی علی نه العمل جزو اذان بوده، جمع شد‌ه‌است. زیدیه همانند امامیه حی علی نه العمل را جزو اذان میدانند.[۳۰]این کتاب با استیناف محمد یحیی تندرست عَزّان، محقق زیدی میباشد و به وسیله انتشارات راءس بدر العلمی و الثقافی در سال ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م در صنعا به چاپ رسیده میباشد.
«حی علیٰ نه العمل در میان الشریعة و الابتداع» نوشته محمد تندرست عزان میباشد. این کتاب در هشتاد برگه در سال ۱۴۱۹ق در یمن منتشر گردیده است.[۳۱]
«جزئیة حی علیٰ نه العمل فی الاذان» تاثیر عبدالامیر سلطانی انتشارات مجمع جهانی اهل بیت(ع).
«الاَذان بين الاَصالة والتحريف حيّ علیٰ خير العمل الشَرعية الشعارية» نوشته سیدعلی شهرستانی.
«حی علی نه العمل، مسائل شرعیة در میان السنة و البدعیة»، نوشته سید محمدمهدی خرسان.[۳۲]
جستارهای متعلق
شهید شدن ثالثه
پانویس
عاملی، «حی علی نه العمل فی الأذان»، ص۵۲.
انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسرة، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۲۱۹.
سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۷.
نگاه فرمائید به جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۸۳.
نگاه نمائید به نووی، المجموع گستردن المهذب، دارالفکر، ج۳، ص۱۹۸.
نگاه نمایید به بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
صاحب و مالک بن انس، الموطأ، المکتبة العلمیة، ج۱، ص۵۵؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۶۲۵.
عزان، حی علی خیرالعمل، ۱۴۱۹ق، ص۲۱.
تفتازانی، تفصیل‌المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۲۸۳.
صدوق، علل‌الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۲، ص۳۶۸.
صدوق، علل‌الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج‌۲، ص۳۶۸.
صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۹۹ق، ص۴۱.