مجله خبری مساجد

جبرئیل یا این که جبرائیل، یک کدام از چهار فرشته پایگاهّب الهی و حمل کننده وحی میباشد. واژه و کلمه جبرئیل در سه آیه از قرآن و در احادیث زیادی آمده میباشد. منابع اسلامی، ضمن حمل وحی، کارهایی زیرا امداد پیامبران، عذاب کردن کافران و تسلی‌بخشی مؤمنان را به جبرئیل نسبت مسجد سجاد مشهد داده‌اند.

در فلسفه و عرفان نیز از واقعیت و رده جبرئیل مشاجره گردیده‌است و فیلسوفان و حکیمان مسلمان با تعابیری زیرا «عقل فَعّال» از وی خاطر کرده‌اند. در متن ها شرعی یهودیت و مسیحیت نیز اسم این فرشته رزرو مسجد سجاد مشهد نام برده میباشد.

معنای لغوی در گویش‌های متعدد
واژۀ جبرئیل اساسا عِبری میباشد و ظاهراً به طور سُریانی‌اش به عربی رویه یافته میباشد.[۱] نویسندگان و پژوهشگران گویش عربی بر غیرعربی بودن آن تصریح کرده‌اند.[۲] ابوحیان غرناطی[۳] سیزده شکل متفاوت آن، نظیر جِبْریل، جَبْریل، جَبَرئیل، جَبَرئِل، جَبرائل، جَبرائیل، را آورده میباشد.[۴] همینطور دانی [۵] شکل‌های خواندن[یادداشت ۱]این واژه در قرآن را برشمرده[۶] که «جِبْرِیل» مشهورترین و فصیح‌ترین آنان به لهجۀ اهل حجاز و سازه بر تلاوت حفص، ابوعمرو، نافع و ابن عامر میباشد.[۷] برخی واژه و کلمه‌شناسان عرب با اشاره به معانی متعدد «جَبْر»، مثلا شاه، عبد، شجاع، مرد،[۸] و ایل تحت عنوان اسمی از اسامی پروردگار در عبری،[۹] جبرئیل را همانند میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو قسمت دانسته‌اند که بنابراین جبرئیل («جَبْر» + «ایل») به معنای مرد پروردگار یا این که بندۀ پروردگار (عبدالله) میباشد.با اعتنا به معنای «جَبَروت» که در عِبری به معنای نیرومندی و اقتدار میباشد،[۱۰] احتمالاً جبرئیل از «جبروت» مشتق گردیده‌است.[۱۱] باتوجه به اینکه «جَبَر» از گویش عبری به معنای اقتدار داشتن و توانمندی و «جبرئیل» به معنای فرد نیرومند نیز آمده میباشد،[۱۲] این احتمال تقویت می شود. حتی لقب ها «شدیدالقُاو» و «ذومِرَّة» نیز هم اندازه عربی جبرئیل آدرس مسجد سجاد مشهد دانسته گردیده است.[۱۳]

جَبْر در لهجه‌های حَبَشی و سِریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور میباشد و جبرئیل در‌این لهجه‌ها مرد آفریدگار و قهرمان آفریدگار مضمون‌ می‌گردد.[۱۴] بعضا ایل را به معنای عبد و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبدالله، عبدالرحمان و عبدالقُدُّوس شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میدانند.[۱۵]

در قرآن
اسم جبرئیل در قرآن سه توشه در آیه ها مدنی آمده میباشد.[۱۶] در آیهٔ ...فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَیٰ قَلْبِک بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِّمَا بَینَ یدَیهِ وَهُدًی وَبُشْرَیٰ لِلْمُؤْمِنِینَ.چرا كه وی، به دستور معبود، قرآن را بر قلبت نازل كرده میباشد، در حالى كه مؤيد [كتاب‌هاى آسمانى‌] پيش از آن، و هدايت و بشارتى براى مؤمنان میباشد.»[بقره–۹۷] به وظیفه مهم جبرئیل، یعنی پیام‌آوری وحی، تصریح گردیده‌است، هرچند دربارهٔ چگونگی جابجایی و نزول وحی سخنی به در میان نیامده میباشد.[۱۷]

در قرآن تعابیر دیگری نیز میباشد که مفسران[۱۸] آنها‌را ناظر به جبرئیل دانسته‌اند، مثلا:

«الروح الامین»[۱۹] که حاکی از امانتداری وی در رساندن وحی میباشد.
«فرستادهٍ کریم و مهربان»[۲۰] که بر خصلت‌های نیک او دلالت دارااست.
«شدیدالقوی» و «ذومِرّة» و «ذی قوة»[۲۱] که گویا توانمندی و اقتدار بر جاری ساختن امرها الهی میباشد.
«مَکین» و «مُطاع»[۲۲] که از مقام و جایگاه ویژهٔ وی نزد معبود و دیگر ملائکه حکایت می‌نماید.
«روح القُدُس»[۲۳]
در سوره بقره آیه ۹۸ به کافر بودن معاندِ جبرئیل بلکه به شرک معاندان کل ملائکه الهی تصریح شد‌ه‌است. مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ ترجمه: هر كه معاند پروردگار، و ملائکه و فرستادگان وی، و جبرئيل و ميكائيل میباشد [بداند كه‌] خداوند يقينا معاند كافران میباشد. یهودیان براین یقین بودند که جبرئیل همواره برای پیکار و شدت و خون ریزی نازل می گردد، البته میکائیل همواره برای رفع دغدغه‌ها و آوردن خوشی‌ها نازل می شود به همین جهت در گفت‌و‌گو‌ای که با رسول(ص) داشتند تصریح کردند که درصورتی که فرشته‌ای که وحی را بر وی نازل می نماید میکائیل بود به وی ایمان می آوردند و زیرا جبرئیل میباشد با وی معاند می‌باشند و به نبی هم ایمان نمی‌آورند. [۲۴]

به دنیاآمدن حضرت عیسی
جبرئیل مژدهٔ به دنیاآمدن عیسی را به حضرت مریم داده[۲۵] و به طور بشر نزد وی متمثل گردیده[۲۶] و روحِ اِلهی را در رحم وی دمید[۲۷] و سرنوشت معبود بوسیله جبرئیل به حضرت عیسی(ع) کمک رسانده و نیرو بخشیده میباشد.[۲۸]

مفسران در میانجی گری جبرئیل برای به دنیاآمدن عیسی(ع) شک وتردید نکرده و تفسیر «روح» در آیه ها خاطر گردیده را همه ناظر به جبرئیل دانسته‌اند.[۲۹]

عبدالله بن عباس، مجموع بن عباس، عمیر بن الحارث، انس بن صاحب و مالک، عبداللّه بن الحارث بن نوفل، [۴۰] قابوس بن ابی المخارق، کریب، شدّاد ابوعمار، هند بنت حارث خثعمیه، و شرحبیل از وی ماجرا نقل کرده‌اند.[۴۱] رجالیان شیعه به تاسی از روضه خوان طوسی صرفا به اسم وی به‌تیتر اصحاب رسول اشاره کرده و در زمینه ی وثاقت وی اظهار نظری نکرده‌اند؛ ولی مامقانی اورا در بیان حدیث، حَسَن معرفی مسجد امین مشهد نموده است.[۴۲]

گزارش واپسین نماز فرستاده(ص) و تلاوت سوره مرسلات در نماز[۴۳] و توصیه به فرزندش به تلاوت آن سوره در نماز،[۴۴] سؤال از نبی(ص) در اواخر قدمت آن حضرت درباره ی آخر و عاقبت نزدیکان نبی و اشاره وی به مظلوم واقع شدن آن ها مثلا احادیث اورده شده در منابع متعدد میباشد؛[۴۵] از لبابه اورده شده هنگامی‌که امام حسین(ع) در دامنش بود، فرستاده وارد منزل شد و با دیدن امام حسین(ع) چشمانش مملو‌از اشک شد. زمانی برهان آن را از فرستاده(ص) پرسیدم، فرمود: جبرئیل به اینجانب خبر بخشید امت اینجانب فرزندم حسین را به شهیدشدن می رسانند.[۲۳] گزارشی نیز از اخلاق رسول(ص) راجع به جامه متنجس به بول کودک خردسال برای مثال احادیث فقاهتی اورده شده از وی در منابع اهل‌سنت میباشد.[۴۶]

خویشان
لبابه از طایفه بنی‌زهره[۴۷]، همسر عباس بن عبدالمطلب[۴۸] و از اصحاب[۳] و راویان حدیث رسول(ص)[۷] بود. لقب وی ام‌الفضل بود[۴۹] و به همین اسم آوازه داشت.[۵۰] اسم مادرش هند یا این که خوله دختر عوف بن زهیر[۵۱] و یا این که هند دختر عمرو[۵۲] دانسته‌اند.

اورده شده میباشد که وی در سال ۳۲ق، [۵۳] پیش از شوهرش عباس و در حین خلافت عثمان بن عفان از جهان رفت.[۵۴] این در حالی میباشد که گزارش‌هایی از زنده بودن وی در سال ۳۶ق و هم زمان با رخداد جمل وجود داراست.[۵۵]

فامیل سرشناس
اورده شده‌ ام‌الفضل یک اخوی و شش خواهر بابا و مادری داشت[۵۶] که میمونه همسر رسول اسلام(ص)[۵۷] و لبابه صغری مامان خالد بن ولید[۵۸] مثلا آن‌ها بودند؛ چنان‌که به داشتن نُه خواهر مادری برای مثال اسماء بنت عمیس[۵۹] همسر امام علی(ع)[۶۰] و سلمی بنت عمیس[۶۱] همسر حمزة بن عبدالمطلب[۶۲] نیز اشاره گردیده‌است که مامان کلیه آن ها هند بنت عوف الکنانیه بود.[۶۳]

فرزندان
ام فضل و ادب هفت فرزند برای عباس به جهان آورد[۶۴] شش پسر به اسم‌های ادب، عبدالله، محل عبادت، عبیدالله، قثم و عبدالرحمن[۶۵] و دختری به اسم ام حبیب[۶۶]. داعیه گردیده او مامان بیشتر فرزندان عباس[۶۷] و حتی آحاد بنی‌عباس[۶۸] بود. بعضا از پژوهشگران در مدح وی آورده‌اند که برای عباس شش مرد به عالم آورد که هیچ زنی مانند آن ها نیاورده میباشد.[۶۹]

پانویس
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۷؛ حسینی، التذکرة بمعرفة رجال الکتب العشرة، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۲۳۵۴؛ مامقانی، تنقیح المقال، بی‌تا، ج۳، ص۷۳.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۱۶؛ ابن‌حجر العسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۲۹۹، ۴۴۹؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۳۷، ص۴۷۳؛ اعلمی حائری، تراجم أعلام النساء، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۹۶.
نووی، تهذیب الأسماء و اللغات، ۱۴۳۰ق، ص۴۹۵.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۱۷؛ ابن‌اثیر، أسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۵۳؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۸۷.
بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۱.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۱۷.
روضه خوان طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۵۲؛ الرجال ؛ تقی الدین حلی، الرجال، ۱۳۴۲ش، ق۱، ص۴۱۰؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۷۷؛ حسینی، التذکرة بمعرفة رجال الکتب العشرة، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۲۳۵۴.
راس رئیس حیطههای علمیه خواهران، بانوان عالمه و اثرها آن ها، ۱۳۷۹

نُشوز، تخلف از وظایف فقاهتی، نسبت به همسر. به‌فتوای فقیهان، تمکین‌نکردن از مرد و ترش‌روییِ فارغ از برهان، از علامت‌های نشوزِ زنان و نپرداختن نَفَقه و آزار دادن زن از نشان‌های نشوزِ مردان میباشد. در کتاب‌های فقاهتی، بیشتر، درباره نشوز زنان دعوا مسجد سجاد مشهد شد‌ه‌است.

در شکل نشوز زن، پرداخت نفقه بر شوهر واجب وجود ندارد. سازه بر لحاظ فقیهان، شوهر بایستی آغاز زن ناشزه را موعظه نماید و در‌صورتی‌که سودمند واقع نشد، بسترش را از وی جداگانه نماید و در حالتی‌که گشوده تاثیر نکرد، او‌را تنبیه بدنی نماید. در‌صورتی‌که نشوز از طرف مرد باشد، زن می بایست آغاز اورا اندرز نماید و حقوقش را بخواهد و در صورتیکه تأثیر نداشت، به قاضی شرع رجوع و برگشت رزرو مسجد سجاد مشهد نماید.

تعریف‌و‌تمجید شرعی و منزلت در فقه
نشوز اصطلاحی در فقه میباشد، به‌معنای قانون شکنی از اجرا وظایف فقاهتی، نسبت به همسر.[۱] تمکین‌نکردن زن از مرد[۲] و پرداخت‌نکردن نفقه از سوی مرد از مثال‌ها آدرس مسجد سجاد مشهد ی نشوزند.[۳]

به زنی که از ایفا وظایف زناشویی نسبت به شوهرش، پرهیز نماید «ناشزة» و به مردی که از ایفای وظایف زناشویی نسبت به همسر خود، پرهیز نماید «ناشز» شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گفته می گردد.[۴]

از نشوز و احکام آن، راجع به نکاحِ کتاب‌های فقاهتی مشاجره میگردد.[۵] اما در کتاب ها دینی، بیشتر، از احکام نشوز زن کلام رفته میباشد.[۶]

آرم‌های نشوز زن
برخی از چیزهایی که فقیهان نشان‌های نشوز زن دانسته‌اند، به‌تفصیل تحت میباشد:

تمکین‌نکردن؛ یعنی برآورده‌نکردن مراد‌های مشروع جنسی شوهر[۷]
ابراز بی‌علاقگی به شوهر و ترش‌رویی با وی[۸]
رعایت‌نکردن نظافت و آراستگی ظاهری، به‌حدی که با استمتاع از زن ناسازگاری باشد[۹]
خروج از خانه فارغ از اذن و اگاهی شوهر.[۱۰]
آرم‌های نشوز مرد
فقیهان مفاد تحت را از نماد‌های نشوز مرد شمرده‌اند:

دوری از پرداخت نفقه[۱۱]
زدن و آزردن همسر فارغ از‌عامل.[۱۲]
رعایت‌نکردن حق قَسْم (تقسیم شب‌ها فی مابین همسران)، در شرایطی‌که مرد تعدادی همسر دارااست.[۱۳]
وظایف زن و شوهر در قبال نشوز دیگری
به‌فتوای فقیهان، در شکل ناشزه بودن زن، شوهر آغاز می بایست اورا پند نماید و در حالتی‌که سودمند واقع نشد، در بستر به وی پشت نماید و یا این که بسترش را از وی جداگانه نماید و در‌حالتی که همچنان بهره‌ای نداشت او‌را تنبیه بدنی نماید.[۱۴] در شرایطی‌که نشوز از طرف مرد باشد، زن می‌بایست شوهرش را راهنمایی کرده و حقوق و دستمزد خویش را مطالبه نماید و اگر که تاثیر نداشت، به حکم دهنده شرع رجوع و برگشت نماید.[۱۵]

احکام دیگرِ نشوز
بعضا دیگر از احکام نشوز عبارت‌اند از:

در شکل ناشزه‌بودن زن، پرداخت نَفَقه بر شوهر واجب وجود ندارد.[۱۶]
در شکل نشوز مرد، زن حق ندارد وظایف زناشویی‌اش را نسبت به وی رخنه‌ نماید[۱۷] یا این که اورا تنبیه بدنی نماید.[۱۸]
تنبیه بدنی زن نباید هنگفت باشد و موجب شکستگی، زخم و کبودی تن گردد.[۱۹]
جلوگیری زن از ایفا کارهایی که بر وی واجب وجود ندارد، مانند پخت‌وپز، دوزندگی و نظافت منزل، از نشان‌های نشوز وجود ندارد.[۲۰]
خروج زن از خانه سوای اجازه شوهر، برای استحصال معارف اعتقادی و احکام دینی به‌مقدار مایحتاج،[۲۱] یا این که برای درمان بیماری، در حالتی که که قابلیت معالجه در خانه وجود ندارد[۲۲] یا این که برای گریزو فرار از ضررهای جانی، مالی و آبرویی نشوز محسوب نمیشود.[۲۳]
جستارهای متعلق
آیه ها نشوز
تنبیه بدنی زنان
پانویس
شهیدثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷؛ پژوهشگر حلی، مختصرالنافع، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۱.
شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷.
خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ج۲، ص۲۸۹.
مکارم شیرازی، احکام خانواده، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۹.
شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۳۸۶ق، ج۵، ص۴۲۷.
برای مثال نگاه فرمائید به نجفی،جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۰-۲۰۹.
فاضل هندی، کشف‌اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۵۲۴؛ صافی گلپایگانی، هدایةالعباد، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۷۴.
شهید اولیه، اللمعة الدمشقیة، دارالفکر، ص۱۷۴.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۵؛ امام خینی، تحریرالوسیله، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۰۵.
فاضل هندی، کشف‌اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۵۲۴.
نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۲۰۷.

عقاید احسایی
وصف کلی
وصف کلی تامل احسایی را می‌قدرت در‌این خلاصه کرد که او علم ها و حقایق را به همه نزد پیامبران و امامان می داند و از بینش وی حکمت - که دانش به حقایق اشیا میباشد- با داخل شریعت و نیز با ظواهر آن از هر جهت سازش دارااست. وی اعتقاد دارد که عقل بعد می تواند به درک کارها نایل خواهد شد که از انوار اهل بیت روشنی گیرد و این شرط در آشنایی‎‌های نظری و عملی یکسان وجود دارااست. صراحت دارد که تانی در اصول و معارف واجب میباشد، البته ازآنجاکه واقعیت با اهل بیت ملازمت دارااست، صحت احکام عقل در گرو نوری میباشد که از وی مسجد امین مشهد می گیرد.[۲۴]

او از یکسو موضع اهل ظواهر را در اکتفا به ظواهر شریعت نمی‌پذیرد و از سوی دیگر پرداختن به داخل شریعت و از پایبندی به ظواهر آن بازماندن را مردود می‌شمارد.[۲۵]

در اثرها او معارضه‌هایی طاقت فرسا با ابن عربی آمده میباشد.[۲۶] و به ملاصدرا و سود کاشانی مشکل می گیرد.[۲۷]

احسایی می گوید تمسکش به اهل بیت در اخذ حقایق سبب ساز گردیده است که در بعضی مسائل با بخش اعظمی از آراء حکما مبانی فلسفی را تا آنجا پذیرفته میباشد که از لحاظ وی با درون تعالیم شریعت در تعارض نباشد.

معاد و اطوار جسم
همینطور مشاهده کنید: معاد جسمانی
مشهور‌ترین عقیده احسایی در ارتباط چگونگی معاد جسمانی میباشد. وی ظواهر شریعت را که می گوید معاد جسمانی با همین کالبد طبیعی میباشد، نمی‌پذیرد و آن را ناساگار با تغییر‌و تحول و تباهی در کالبد ظاهری می داند. منش حلی که احسایی ارائه میدهد، جداسازی جسم و جسد میباشد. بر این پایه میگوید آدمی دو جسم و دو جسد دارااست.[۲۸]

جسد اولیه کالبد ظاهری ماست که از ارکان وقتی ساخته شده میباشد. این جسد در قبر زوال می یابد.[۲۹]
جسد دوم جسد هورقلیایی میباشد که مثل جسد نخستین فناپذیر وجود ندارد و در قیامت برانگیخته می‌گردد. این جسد مرکب از عنصرها مثالی و لطیف زمین هورقلیا میباشد که عناصری رفیعتر از موادتشکیل دهنده دنیاست.[۳۰]به آنگاه جسد دوم قبل از مرگ در داخل جسد اولیه مخفی میباشد و بعد از زوال آن در خاک، خلوص یافته و در قبر برجا می ماند، البته به سبب ساز لطافتش قابل رؤیت وجود ندارد. [۳۱]
مرگ آدمی مفارقت از این دو جسد میباشد.

جسم نخستین حمل کننده روح در دانا برزخ میباشد و مفارقت روح از دو جسد با جسم نخستین شکل می گیرد. جسم نخستین جسمی لطیف و اثیری که شکل دهنده اثرها و قوای روح در حیات برزخی بشر میباشد. [۳۲]
جسم دوم جسم مهم و حقیقی و واقعی بشر میباشد و در همگی این نشآت نام‌و‌نشان فرد را اثبات می دارد. این جسم مرکب از هیولا و نمونه و حمل کننده طبیعت مجرد و نفس و عقل میباشد و بشر حقیقی و واقعی هموست[۳۳]. احسایی در جایی ازاین جسم به «‌نفس‌» نیز تفسیر نموده است. [۳۴]
با دمیدن نفخه در آغاز جسم اولیه از روح غیروابسته میشود و از در میان می‌رود و آنچه بعد از نفخه دوم، حشر می یابد، جسم دوم به یار و همدم جسد دوم میباشد. [۳۵] سیری که احسایی برای جسم آدمی وصف می‌نماید، سیری میباشد دو سویه: جسم حقیقی وواقعی همچنانکه در هبوط از فقیه غیب به جهان ناگزیر به شائبه جسم نخستین و جسد اولیه آمیخته گردیده‌است، گشوده در مهاجرت اخروی خود از آن دو عاری می شود. [۳۶]

احسایی شبهه انکار معاد جسمانی را در عقیده خویش، به‌این سیرتکامل جواب می دهد که غرض از جسم دوم که معاد خواهد داشت، در واقع همین پیکر محسوس میباشد، البته با ساختی خلوص یافته که خلاف جسد مادی تباهی در آن منش ندارد. [۳۷]

وی حکم تباهی کالبد در قبر دربارۀ نبی(ص) و امامان(ع) را نیز راستگو میداند. ولی این کالبد از جسم مهم وی که در نهایت لطافت میباشد، جداست و امری میباشد عارضی که دیدار و استفادۀ خوی را از وی قابلیت پذیر ساخته میباشد. پس در صورتی‌که در روایات از بقای اجساد امامان(ع) در قبر کلام رفته میباشد، غرض جسدی میباشد فارغ از شکل عنصری، یعنی به عبارتی جسد هورقلیایی که‌این جسد فقط برای امامان دیگر قابل مشاهده میباشد. [۳۸]

عهد و پیمان به جسد هورقلیایی که در تامل احسایی تبیین کننده معاد جسمانی میباشد، در نظام اعتقادی شیخیه مبنای تبیین مسأله معراج رسول(ع) و غایب بودن امام مجال(ع) نیز قرار گرفته میباشد.

مقام امام در آفرینش
احسایی در اثر ها خویش سهم شایانی به مباحث امامت داده میباشد که مثال آن را در تفصیل مبسوطی که بر زیارت جامعه کبیره نوشته میباشد، می‌قدرت مشاهده کرد. شاخص تامل او در این مورد، دقت خاصی میباشد که به جنبه‌های تکوینی جایگاهِ امام نماد میدهد. برای مثال در بازگوکردن این نظریه که رسول و امامان برگزیدگان مخلوقات معبود و واسطه نتیجه اویند، آن‌ها‌را علل اربعه کائنات -یعنی انگیزه‌های فاعلی، دنیوی، صوری و غایی - معرفی می‌نماید. در فلسفه ارسطویی و حکمت اسلامی، هرمورد از این اقسام چهارگانه گویایی جنبه‌ای از نیازمندی پدیده به انگیزه میباشد. احسایی به استناد مضمون ها حدیثی، کمال هر مورد از چهار جنبه علیت را در وجود رسول و امامان علامت میدهد و سود میگیرد که علل اربعه کائنات، ایشانند.[۳۹]

سید ابوالقاسم موسوی خویی (۱۲۷۸ش-۱۳۷۱ش) از مراجع پیروی شیعه، رجالی و تالیف کننده تیم ۲۳ جلدی معجم رجال الحدیث و همینطور مالک تاثیر تفسیری البیان فی تعبیر و تفسیر القرآن بود. میرزای نائینی و متفحص اصفهانی دو بدن از پر رنگ‌ترین استادان وی در فقه و اصول فقه بوده‌اند. استارت قانونی مرجعیت خویی بعداز درگذشت سید حسین طباطبایی بروجردی دانسته گردیده و درگذشت سید محسن طباطبائی حکیم، استارت مرجعیت او مخصوصاً در عراق خوانده گردیده است. خویی، در طی هفتاد سال درس دادن، یک زمان بی نقص درس بیرون فقه و شش عصر درس بیرون اصول فقه را درس دادن کرده و یک زمان کوتاه هم به درس دادن تعبیر و تفسیر قرآن پرداخت. عالمانی برای مثال محمد اسحاق فیاض، سید محمدباقر صدر، میرزا جواد تبریزی، سید علی سیستانی، حسین وحید خراسانی، سید موسی شبیری زنجانی، سید موسی صدر و سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از شاگردان خویی معرفی مسجد سجاد مشهد گردیده‌اند.

آیت‌الله خویی در فقه و اصول فقه، ایده ها و آرای قابل توجهی داشته که گاه با ایده ها پر اسم و رسم فقیهان شیعه متعدد میباشد. برخی منابع، فتاوای مختلف او‌را تا ۳۰۰ گزینه دانسته‌اند. مخالفت با موظف بودن کافران به اعمال فروع آئین، عدم تایید نسبی بودن شروع ماه قمری و مخالفت با اعتبار آوازه فتوایی و اجماع، بعضی از نظرها مختلف وی در فقه و اصول فقه میباشد. خویی در زمانه مرجعیت خویش، اقداماتی در راستای تبلیغ آئین، اشاعه تشیع و امداد رساندن به نیازمندان نموده است؛ مثلا ساختن کتابخانه، مکتب، مسجد، حسینیه و درمان گاه در کشورهای کشور ایران، عراق، مالزی، انگلستان، امریکا، رزرو مسجد سجاد مشهد هندوستان.

خویی در دهه ۱۳۴۰ش، موضع‌ها و بیانیه‌هایی علیه دولت پهلوی داشته میباشد؛ اعتراض به حادثه فیضیه در سال ۱۳۴۲ش از این پاراگراف‌اند. او بعداز آغاز انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ در کشور ایران و دیدار فرح دیبا، همسر محمدرضا پهلوی با وی و شک و تردید و شبهه‌های اتفاق افتاده بعداز این دیدار، در مواقعی به عنوان مثال کلیه‌پرسی انتخاب نظام جمهوری اسلامی و همینطور نبرد عراق علیه کشور‌ایران، به دفاع از انقلاب و ایران پرداخت. وی در جریان انتفاضه شعبانیه شیعه ها عراق و انتخاب شورای رهبری برای اداره بخشها ذیل رئیس شیعه ها، ذیل فشار حکومت صدام حسین قرار گرفت و تا نقطه پايان قدمت در حصر خانگی آدرس مسجد سجاد مشهد بود.

معاش
گاهشمار معاش سید ابوالقاسم خویی
۱۲۷۸ش ولادت در اخلاق و رفتار
۱۲۸۹ش سفر به عراق برای علم آموزی
۱۳۴۱ش ارسال تلگراف به محمدرضا پهلوی و نامشروع پی بردن لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی
۱۳۵۰ش اخراج اکثری از شاگردان خویی از عراق به وسیله دولت عراق
۱۳۶۹ش دفاع از انتفاضه شعبانیه عراق و دستگیری و زور ملاقات با صدام
۱۳۷۱ش درگذشت و دفن شماره تلفن مسجد سجاد مشهد در نجف
نبو

نماز سیدعلی سیستانی بر لاشه خویی
سیدابوالقاسم موسوی خویی در ۱۵ رجب ۱۳۱۷ق بر پایه ی با ۲۸ آبان ۱۲۷۸ش در شهر خلق از توابع آذربایجان غربی متولد شد.[۱] پدرش سید علی‌اکبر خوئی، از شاگردان عبدالله مامقانی بود که به جهت عدم موافقت با مشروطه غیرمشروعه،[۲] در سال ۱۳۲۸ق از کشور‌ایران به نجف سفر کرد.[۳] خویی، ۸ صفر ۱۴۱۳ق بر پایه ی با ۱۷ مرداد ۱۳۷۱ش، در ۹۶ سالگی (۹۳ سالگی مطابق تاریخ خورشیدی) به انگیزه بیماری قلبی در کوفه درگذشت و در کنار مسجد الخضراء در صحن بقعه امام علی دفن شد.[۴]

همسر و فرزندان
خویی دو توشه وصلت کرد. فرزندان او، سه پسر و سه دختر از همسر اولیه، و چهار پسر و دو دختر از همسر دوم می‌باشند.[۵] برخی از فرزندان شناخته‌گردیده خویی عبارتند از:

سید جمال‌الدین خویی، فرزند ارشد خویی که بیشتر قدمت خویش را صرف کارها مرجعیت پدرش در نجف کرد. برخی از اثرها وی عبارتند از تفصیل کفایة الاصول، گفت و گو فی الفلسفة و دانش الکلام، توضیح المراد فی تفصیل تجرید الاعتقاد، تفصیل دیوان مُتَنبّی، و دیوان اشعار به فارسی.[۶]
سید محمدتقی خویی، بعداز تأسیس مؤسسه خیریه امام خویی ۱۳۶۸ش دبیرکل آن شد. بعد از انتفاضه شعبانیه در ۱۳۶۹ش، وی عضو هیئت منتخب پدرش برای اداره بخش ها آزادشده بود؛ البته پیرو سرکوب این قیام و قتل‌عام شیعه ها، به یاور پدرش در حصر خانگی قرار گرفت و سرنوشت در ۳۰ تیر ۱۳۷۳ش در اتفاق رانندگی درگذشت. بعضا این اتفاق را نتایج نرم افزار‌ریزی دولت صدام دانسته‌اند.[۷] ضمن تقریرات درس فقه پدرش، الالتزامات التبعیة فی العقود از اثرها اوست.[۸]

آرامگاه آیت‌الله خویی در بقعه امام علی(ع)
داده ها دقیقی دربارهٔ دختران خویی در مشت وجود ندارد، البته بعضی از دامادهای او عبارتند از سید نصرالله مستنبط، سید مرتضی حکمی، سید جلال الدین فقید ایمانی، جعفر غروی نائینی، و سید محمود میلانی.[۹]

زیست علمی
ابوالقاسم خویی سال ۱۳۳۰ق در ۱۳ سالگی، یاور با برادرش عبدالله خویی به بابا خویش در نجف پیوست.[۱۰] وی شش سال به علم آموزی مقدمات و سطح های خوب حوزه پرداخت و آن‌گاه ۱۴ سال در درس استادان علم ها متعدد به عنوان مثال فقه و اصول کمپانی کرد. از این در میان، چنان‌که خویش وی در معاش‌طومار خودنوشت آورده، بیشترین استعمال را از محمدحسین نائینی و محمدحسین غروی اصفهانی داشته میباشد.[۱۱]

اساتید و اذن اجتهاد

بعد از انقلاب

اقتصاد اسلامی به خودکار نوری همدانی
حسین نوری همدانی در سال ۱۳۵۸ش و ۱۳۵۹ش از طرف امام خمینی برای مطالعه به کارها دانشجوها به اروپا پیامبر شد.[۲۱] او در‌این مقطع برای معرفی انقلاب اسلامی به کشورهای گوناگونی برای مثال انگلیس، فرانسه، آلمان و یونان مسافرت داشت. همینطور به سرزمین‌های پاکستان و هند نیز برای تبلیغ اسلام رفته میباشد.[۲۲] نوری همدانی در سال ۱۳۹۶ش به لبنان رفت و محترم‌های علمی و سیاسی لبنان مثلا سید حسن نصرالله دیدار مسجد امین مشهد داشته میباشد.[۲۳]

آیت‌الله نوری همدانی از سال ۱۳۵۸ تا نصفه سال ۱۳۶۳شمسی امام آدینه همدان،[۲۴] و نیز جزو نمایندگان اولی عصر مجلس خبرگان رهبری در جمهوری اسلامی ایران بود.[۲۵] تأسیس مکتب علمیه مهدی موعود(عج) در قم نیز از عمل‌های اوست.[۲۶]

علم بعد از ظهر اطراف به مداد نوری همدانی
درباره مبارزات سیاسی نوری همدانی کتابی تحت عنوان «آیت‌الله العظمی حسین نوری همدانی به داستان اوراق ساواک» بوسیله راس نظارت اوراق تاریخی وزارت داده ها جمهوری اسلامی ایران منتشر گردیده است.[۲۷]

تألیفات و درس دادن
حسین نوری همدانی در موضوعات متفاوت برای مثال فقه، اصول، اعتقادات و مسائل اجتماعی، تألیفات فراوانی داراست[۲۸] که به برخی از آن‌ها اشاره میگردد:

رساله توضیح‌المسائل: این کتاب کل فتوا‌های نوری همدانی درباره موضوعاتی زیرا تاسی، عصمت و طهارت، نماز، روزه و حج میباشد.[۲۹]

معجم الرواة الثقات و ترتیب الطبقات: کتابی درباره دانش رجال که در آن راویان ثقه، طبقه راویان و تعداد داستان آن ها گفته شده میباشد.[۳۰]

الخمس فی ضوء مدرسة أهل البیت علیهم السلام: درباره خمس، احکام خمس و مورد ها مصرف آن توضیح داده شد‌ه‌است.[۳۱]

اسلام مُجسم: درباره دانش و نحوه‌های استحصال آن بوده و سرگذشت بعضا از علمای بلندمرتبه شیعه به عنوان مثال سید محمد مجاهد، سید محمدباقر شَفتی، میرزای شیرازی، سید جمال‌الدین اسدآبادی و علامه امینی ذکر می‌نماید.[۳۲] این کتاب به اسم علمای والا اسلام نیز آوازه یافته میباشد.[۳۳]

جهاد: کتابی دربردارنده فضیلت، اثار شکاف، شیوه‌های جهاد که در آن به جهاد از لحاظ احادیث و قرآن نیز پرداخته شد‌ه‌است.[۳۴]

آدم و عالم: قضیه این کتاب خداشناسی با اعتنا به شگفتی‌های دنیا آفرینش میباشد.[۳۵]

علم بعدازظهر اطراف: دربردارنده مباحثی زیرا دانش نجوم و حالت ستارگان میباشد.[۳۶]

ربا: درین کتاب به مسائل متاع ربوی و همینطور شیوه‌های محافظت قیمت پول اشاره شد‌ه‌است.[۳۷]

التعلیقات علی کتاب العروة الوثقی: دربردارنده بعضا نظرها فردی آیت‌الله نوری همدانی درباره متن کتاب العروة الوثقی میباشد.[۳۸]

او همینطور درباره موضوعات دیگری زیرا رده بانوان در اسلام، اقتصاد اسلامی، شایستگی رزمی، خمس، خلق و عرفان به کتابت در آورده[۳۹] و دو جلد از تعبیروتفسیر مجمع البیان را به فارسی ترجمه نموده است.[۴۰]

درس دادن
نوری همدانی بعداز ورود به قم در سال ۱۳۲۳ش، درس دادن را در موضوعات متعدد فقه، اصول، کردار و احکام استارت کرد.[۴۱] او فعلا دروس بیرون فقه و اصول را در قم درس دادن می‌نماید.[۴۲] یکی موضوعات درس بیرون وی، ابتکار فقاهتی و بانکداری میباشد که به مسائلی زیرا موقعیت بانکداری اسلامی، پرداخت فایده خزانه‌ها، نماینده قانونی بودن خزانه از طرف عموم و بانکداری غیر ربوی پرداخته میباشد.[۴۳]

او همینطور دیگر مسائل فقاهتی به عنوان مثال دستور به دارای شهرت و نهی از منکر، بیع، جهاد، ارث و صوم را نیز درس دادن نموده است.[۴۴]

بزرگداشت
در بیست و سومی زمان همایش کتاب سال حوزه که در سال ۱۴۰۰ش در قم برگزار شد حسین نوری همدانی تحت عنوان شخصیت پر رنگ علمی حوزه معرفی شد و به پاس سرویس ها علمی، فرهنگی، درس دادن و تألیفات آیتم تقدیر درین زمان از همایش قرار گرفته میباشد.[۴۵]

عقیده‌های فقاهتی و اجتماعی
آیت‌الله نوری همدانی، فتواها و موضع‌گیری‌های مختلفی داشته میباشد:

کنز محصول: نوری همدانی در درس بیرون فقه خویش، راکد و اثبات نگه‌داشتن گنج(کنز جنس) را حرام دانسته و به نظریه وی همان گونه که خون در تن در جریان میباشد، سرمایه مسلمانها نیز بایستی در گردش باشد.[۴۶]

جریمه دیرکرد: طبق نظریه نوری همدانی اخذ جریمه دیرکرد وام به وسیله خزانه‌ها ربا و حرام میباشد.[۴۷]

ممنوع بودن توهین به مقدسات اهل سنت: به نظریه آیت‌الله نوری همدانی توهین به مقدسات اهل سنت روا وجود ندارد.[۴۸]

تقابل با داعش: در ادامه حمله داعش به عراق، نوری همدانی با صدور بیانیه‌ای، پناه از اسلام و مسلمان ها را بر کلیه عموم واجب دانست.[۴۹]

مخالفت با طرح در دست گرفتن جمعیت: نوری همدانی با اجرای طرح در دست گرفتن جمعیت در جمهوری اسلامی ایران مخالفت کرد.[۵۰] به نظریه او، رویش جمعیت میهن در شکل رئیس درست سبب ساز پرورش اقتصاد گردیده و سبب به فقر جامعه نمی شود.[۵۱] در کشور‌ایران به جهت پرورش جمعیت و عدم تجهیزات اقتصادی، طرح در اختیار گرفتن جمعیت برای خودداری از زیاد شدن جمعیت جاری ساختن میشد.[۵۲]

نصیب نشریه‌ها و مجلات
در‌این نصیب، مجلات و مجله‌های متفاوت محافظت می شوند که اکثرا به بعداز سال ۴۸ خورشیدی مربوط می شود. خبر نامه صوراسرافیل پنجشنبه ۲۲ جمادی الاولی ۱۳۲۵ق بر پایه ی با ۱۲۷۶ش کهن‌ترین ورژن جانور درین قسمت مسجد سجاد مشهد میباشد.[۱۰]

تعداد کتاب‌ها
کتابخانه با گروه‌ای از ۲۳۳۴۰ جلد کتاب چاپی و حدود ۲۴۰۰ ورژن خطی به طور رسمیً بهره برداری و آیتم بهره برداری و به کارگیری مردم قرار گرفت. با دقت به نصیب‌های گوناگون کتابخانه، در حال حاضر تعداد کتاب‌های چاپی کتابخانه بالغ بر ۱۳۸۷۰۰ جلد و آنچه از مخطوطات فهرست گردیده با ضمائم آنها حدود ۱۲۰۰۰ ورژن شمارش رزرو مسجد سجاد مشهد شد‌ه‌است.[۱۱]

فضای مخزن کتاب ها
فضای مخازن کتاب ها چاپی و گنجینه مخطوطات کتابخانه ظرفیت بیشتراز دویست هزار جلد کتاب دارااست. هم‌فعلا گروه‌های کبیر منابع علمی در مسئله‌های گوناگون علم ها انسانی و اسلامی و کتاب‌های چاپی فهرست گردیده این کتابخانه از حیث حسن ترتیب و مقام‌بندی و تنوع مورد، چشمگیر و از لحاظ سهولت به کارگیری در زمینه ی کتابداری و فایده‌گیری از کتاب آوازه دارااست. کتابهای فهرست گردیده قسمت همگانی کتابخانه، تا خرداد ۱۳۹۳ش در چهارصد و بیست و هفت قفسه فلزی تهیه و تنظیم و رمز گذاری مهیا بهره برداری گردیده‌است، مضافاً عصر‌های بدون نقص مجلات علمی، تاریخی دربردارنده مقالاتی از شخصیت‌های دارای شهرت در موضوعات تاریخ، ادبیات، تعبیروتفسیر، فقه، اصول، حدیث، طب و نجوم و... در نصیب همگانی کتابخانه آدرس مسجد سجاد مشهد حفظ میشود.[۱۲]

بعضا خصوصیت‌ها
سابق‌ترین کتاب چاپی: النجاة و القانون فی الطب، تاثیر ابن سینا که در سال ۱۵۹۳م در حافظه موقت ایتالیا چاپ گردیده است.
اصلی ترین کتاب: کتاب مواقع النجوم یا این که شجره علمای حدیث و اذن با بعدها ۵۰ در ۶۸ سانتی‌متر.
کوچکترین کتاب: صحبت الله مجید با چاپ و خط یک در دو شماره تلفن مسجد سجاد مشهد سانتی متر.[۱۳]
اشتباه در ساخت بندانگشتی:
فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی
چاپ فهرست نسخه ها خطی کتابخانه
کتاب «فهرست نسخه ها خطی کتابخانه حضرت آیت الله گلپایگانی (قم)» با کتابت علی صدرایی خویی و ابوالفضل حافظیان بابلی، به همت و دستکاری مصطفی درایتی، از سوی کتابخانه، موزه و راءس اوراق مجلس شورای اسلامی و مؤسسه فرهنگی - پژوهشی الجواد (مشهد)، منتشر گردیده‌است.[۱۴]

لینک به خارج
وب سایت کتابخانه
فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت‌الله گلپایگانی
پانویس
«درباره کتابخانه»، وب سایت کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی.
صدرایی خویی، حافظیان بابلی، فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت‌الله گلپایگانی، ۱۳۸۸ش، ص۱۱؛ «درباره کتابخانه»، وبسایت کتابخانه آیت الله العظمی گلپایگانی..
عرب‌زاده، معرفی برخی نفایس خطی کتابخانه آیت‌الله‌العظمی گلپایگانی، ۱۳۸۶ش.
صدرایی خویی، حافظیان بابلی، فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت‌الله گلپایگانی، ۱۳۸۸ش، ص۱۱.
صدرایی خویی، حافظیان بابلی، فهرست ورژن‌های خطی کتابخانه همگانی آیت الله گلپایگانی، ۱۳۸۸ش، ص۱۱.

اولی نبرد با عثمانی‌ها
نگهبانی‌های پادشاه اسماعیل از کودتا‌ها در قلمرو عثمانی، به پاد شاه سلیم، جانشین بایزید عذر اعطا کرد تا با صفویان به نزاع برخیزد.[۲۳] به درخواست وی شمس الدین احمد درباره مذهب شیعه رساله خصمانه‌ای نوشت[۲۴] و مفتی استانبول نیز فتوای قتل شیعه ها را صادر کرد.[۲۵] اسماعیل از حیث سلیم خیر صرفا معاند مذهبی بود، بلکه به منجر دفاع از علویان عثمانی، معاند مملکت وی نیز به اکانت می‌آمد، و به انگیزه دفاع از سلطنت احمد اخوی سلیم، مخالف فرد وی هم تلقی می شد.[۲۶] از سوی دیگر، شاه عثمانی هزار بدن از شیعه ها را در مرزو بوم‌های عثمانی مسجد امین مشهد کشت.[۲۷]

مبارزه چالدران
نزاع فرمان روا سلیم و پاد شاه اسماعیل در دوم رجب ۹۲۰ق در دشت چالدران درگرفت و یک روز بیشتر ارتفاع نکشید و به موفقیت دولت عثمانی انجامید. برخی منابع، از دلاوری و جنگاوری سلطان اسماعیل و سپاهیانش در‌این پیکار و حیرت معاند از آن خاطر کرده‌اند.[۲۸]

فرمان روا اسماعیل بعد به درگزین گریخت و پادشاه سلیم پیروزمندانه وارد تبریز شد، البته نتوانست در آنجا بماند و بعد از ۸ روز تبریز را به سوی استانبول رخنه‌ کرد[۲۹] و تمامی هنرمندانی را که سلطان اسماعیل از هرات به پایتخت آورده بود، هم پا گروهی از صنعتگران و اعیان تبریز از جمهوری اسلامی ایران به عثمانی پیروزی.[۳۰]

بعد از خروج سلیم از تبریز، پاد شاه اسماعیل به پایتخت مراجعت کرد.[۳۱] وی همواره به جبران ناکامی مبارزه چالدران می‌اندیشید و برای مثال تدبیرهایش آن بود که در ۹۲۱ق /۱۵۱۵م سفرای پادشاهان مجارستان و آلمان را به حضور عهده دار شد و دول اروپایی را به اتحاد بر ضد عثمانی فراخواند.[۳۲]

بعد از باخت در چالدران
بعد از این ناکامی، پاد شاه اسماعیل به سوگواری پرداخت، خرقۀ سیاه می پوشید و درفش‌ها را به رنگ مشکی درآورد که بر روی آن ها کلمۀ «القصاص» نوشته شد. او دیگر مانند قبلی دقت خویش را مصروف کارها دولت نمی کرد.[۳۳]

سلطان اسماعیل برای صوفیان قزلباش که اکثراً جزء غلات شیعه بودند، خدای زنده و مظهر کمال و توان بود که مدام موفق می گردد، اما باخت چالدران به افسانۀ ناکامی ناپذیری و عقیدۀ خرافی الوهیت او نقطه پايان اعطا کرد.[۳۴]

درگذشت
آخر و عاقبت "فرمانروا اسماعیل" بعد از حدود ۲۳ سال پادشاهی، در سن ۳۸ سالگی در دو شنبه ۱۹ رجب سال ۹۳۰ق درگذشت و جسد او‌را دربقعه روضه خوان صفی‌الدین اردبیلی به خاک سپردند. او هنگام مرگ خیر فرزند از خویش به جا گذاشت؛ که چهار پسر به اسم‌های: "تهماسب میرزا"، "القاسب میرزا"، "سام میرزا" و "بهرام میرزا" از آن پاراگراف‌اند.[۳۵]

حرم-پادشاه-اسماعیل در اردبیل

بناها و اثر ها
پاد شاه اسماعیل به رسوم و دین‌های مذهبی و ملی بسیار عشق و علاقه داشت[۳۶] و به تولید آبادانی و بناهای خاطر بود شوق آرم می‌بخشید.[۳۷] مهم ترین اثراتی که از او به یادگار باقیمانده، اینهاست: بازار به دور میدان قدیم اصفهان[۳۸] مکتب هارونیه و مقبره امام زاده هارون در اصفهان[۳۹] این دو سازه کاملاً باقی‌مانده میباشد؛ بناهای خاطر بود در اوجان عجم و شیراز[۴۰] و سرنوشت آبادانی‌ها و ساختمانهای زیادی که در خلق و خوی و تبریز بنیاد کرد.[۴۱]

سرودن شعر
پادشاه اسماعیل به فارسی و ترکی شعر می‌سرود و خطایی تخلص می کرد.[۴۲]

انتهاُ الزَّمان اصطلاحی شرعی به معنای زمان نهایی عالم که در کلیه ادیان الهی به آن اشاره شد‌ه‌است. در باورهای رایج، آخرالزمان با حادثه ها تعجب آور شناخته میشود. مهم ترین خصوصیت این روزگار افول آئین‌داری عموم و بعداز آن ظهور یک منجی میباشد. تاریخ ظریف ظهور منجی آخرالزمان نامعلوم میباشد و فقط می‌اقتدار آن را به قسمت آخرین زمان که به قیامت متّصل می‌شود تعریف‌و‌تمجید مسجد سجاد مشهد نمود.

معنا‌شناسی
اصطلاح آخرالزمان در قرآن نیامده میباشد، اما آیاتی درباره آجل دولت ها انسانی در قرآن چشم می گردد که بر حکومت توحید و عدل در آتی معاش آدم و خلافت و وراثت صالحان بر زمین و موفقیت حق بر فسخ دلالت رزرو مسجد سجاد مشهد می‌نماید.[۱]

آخرالزمان در احادیث اسلامی در دو مضمون‌ به عمل رفته میباشد؛ بازه زمانی‌فرصت دربین شروع نبوت فرستاده اکرم(ص) تا وقوع قیامت،[۲] و دیگری زمان ظهور امام دوازدهم(عج).[۳] بنابر بعضا احادیث، رسول اکرم(ص)، نبی آخرالزمان دانسته شد‌ه‌است.[۴] همینطور در بخش اعظمی از احادیث اسلامی[۵] اصطلاح آخرالزمان به معنای وقتی دانسته گردیده که در آن منجی (مهدی موعود(عج)) ظهور می‌نماید.[۶] در احادیث اسلامی و شیعی، خصوصیت‌هایی برای انتها الزمان آورده شده میباشد؛ به عنوان مثال امتحان‌های دشوار و فتنه‌های آخرالزمان،[۷] ظهور منجی و جدال در میان حق و فسخ،[۸] و همینطور غلبه حق بر فسخ و بعد آدرس مسجد سجاد مشهد از ظهر طلایی عالم.[۹]

گزینش فرصت
در احادیث اسلامی، خیر‌صرفا به تاریخ ظریف این مدت وقتی اشاره‌ای نشده، بلکه انتخاب تاریخ ظریف آن تکذیب شد‌ه‌است.[۱۰] بنابر احادیث، وقت ظهور منجی را کسی جز خداوند نمی‌داند و از مصادیق دانش غیب به شمار می آید. امام رضا(ع) از فرستاده(ص) نقل می‌نماید که مجال قیام موعود، مانند قیامت میباشد که کسی جز خدا آن را نمی‌داند و به صورت ناگهانی رخداد شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میفتد.[۱۱]

آیه ها
در احادیث اسلامی برای زمانه آخرالزمان، نشان‌هایی آمده میباشد که به آرم‌های آخرالزمان مشهور میباشد و از این نظر ظهور موعود به قیامت تشبیه گردیده‌است، چون همچنان که قیامت علائمی دارااست (اشراط الساعة)، ظهور موعود نیز دارنده آرم‌هایی میباشد که پیش از آن فیس میدهند.[۱۲] در برخی از کتاب‌ها این آیه‌ها از آن رو که رویدادهای اساسی بعد از ظهر ظهور میباشند، به علائم ظهور مشهور گردیده‌اند.[۱۳] برخی از این آیه‌ها عبارتند از:

خروج سفیانی[۱۴]
ظهور سید حسنی، اختلاف بنی عباس در مُلک و سر گروهی[۱۵]
کسوف خورشید در نصفه رمضان و خسوف ماه در نقطه پایان آن[۱۶]
طلوع خورشید از مغرب[۱۷]
خودکشی زکیه[۱۸]
فساد مسجد کوفه، خروج یمانی، حلال شمرده شدن خون و کالا عموم[۱۹]
خروج دجّال[۲۰] که در احادیث اسلامی آمده میباشد که او چهل روز در زمین اندیشه می‌نماید[۲۱] و اکثری از اشخاص سست ایمان به وی می‌گرایند و این به انگیزه شغل های خارق العاده‌ای میباشد که اجرا می دهد.[۲۲]
پدید داخل شدن مبارزه‌ها و کشتارها و از بین رفتن علامت‌های حق[۲۳]
ظهور فسادهای بلندمرتبه در جهان[۲۴]
ناقص شدن عقول عموم[۲۵]
زیاد شدن سروصدا و سست شدن ایمان عموم[۲۶]
قرار تصاحب کردن اشخاص نالایق در رئیس جامعه، اطاعت مرد از همسر خود، بلندمرتبه شمردن فرآورده عالم، عدم امنیت[۲۷]
ظهور فتنه‌های گوناگون میان عرب[۲۸]
از در میان رفتن حجب و حیا در زنان و خردسالان[۲۹]
اشاعه ربا[۳۰]
وقوع قتلهای وسیع در عالم و ظهور فتنه‌ها[۳۱]
بی‌نیاز شدن مرد از زن و زن از مرد[۳۲]
نوشیدن شراب و پوشیدن جامه‌های حریر[۳۳]

اسماعیلیه از فرقه‌های شیعه که پس از امام راست گو(ع) به امامت فرزندش اسماعیل یا این که نواده‌اش محمد بن اسماعیل اعتقادوباور پیدا کردند. اسماعیلیه به اسم‌های مختلفی زیرا باطنیه و تعلیمیه نیز خوانده شد‌ه‌است. این مذهب به جهت باور به طلاق بین ظواهر و درونِ آحادِ آیه ها قرآن و کلیه تعالیم شرعی زیرمجموعه مذهبها باطنی اسلامی قرار گرفته مسجد سجاد مشهد میباشد.

اسماعیلیان در عصر‌هایی توانستند به حکومت دست پیدا نمایند؛ حکومت فاطمیان در مصر و حکومت اسماعیلیان نزاری در کشور ایران مثلا این حکومت‌ها میباشند. امروزه، اسماعیلیانی که‌ عمدتاً به‌ شاخه نزاری این‌ فرقه‌ وابستگی‌ دارا‌هستند، در بیش‌ از ۲۵ مرز و بوم در مجموعه کشورها‌های گوناگون رزرو مسجد سجاد مشهد متفرق‌اند.

اورده شده که ابوالخطاب محمد بن ابی‌زینب یا این که مقلاص بن ابی‌الخطاب در منابع اسماعیلیه به‌تیتر فردی حافظه گردیده که در ثبت امامت اسماعیل نقش داشته میباشد. گستردن عقاید ابوالخطاب در ام‌الکتاب نام برده، که به‌تیتر کتاب سِرّی آدرس مسجد سجاد مشهد اسماعیلیان میباشد.

مقام و التفات
اسماعیلیه، از فرقه‌های اساسی مذهب شیعه که اورده شده بعداز شیعه امامیه، بیشترین تعداد رهروان را دارااست و خویش در زمان تاریخ به شاخه‌های متعدد تقسیم گردیده و در بیش تر از ۲۵ سرزمین، در آسیا، افریقا، اروپا و امریکای شمالی پهناور گردیده‌اند.[۱] بیان شده که بیشتر اسماعیلیان در هند، پاکستان و شرق افریقا شماره تلفن مسجد سجاد مشهد بومی‌اند.[۲]

اسماعیلیان در عصر‌هایی به اقتدار سیاسی دست یافتند: به عنوان مثال در عصر حکومت فاطمیان در افریقا (۲۹۷-۵۶۷ق) که بعد از ظهر طلایی فکری و ادبی اسماعیلیان خوانده شد‌ه‌است.[۳] از دید دانشمندان، در‌این زمان مبلغان (در ادبیات اسماعیلیان: داعیان) و متکلمان اسماعیلی به تألیف کتاب‌های فراوانی در علم ها متعدد اسلامی پرداختند.[۴] به لحاظ برخی دانشمندان، اسماعیلیان در‌این عصر زیر رئیس فاطمیان زد خورد پردامنه‌ سیاسی و عقیدیی با عباسیان و حکومت‌های سُنّی پایین سیطره معنوی عباسیان در کشور ایران و بعضی دیگر از نواحی دنیا اسلام به رویکرد انداختند و حتی توانستند به بازه زمانی 1 سال بغداد را تصرف نمایند.[۵]

با بروز اختلاف در بین فاطمیان بر رمز توان سیاسی و معنوی بعداز مرگ هشتمین امام فاطمی المستنصر بالله، در سال ۴۸۷ق، اسماعیلیان فعال در کشور‌ایران به رهبری حسن صباح از دولت فاطمیان ذیل خلافت مستعلی غیروابسته شدند و حکومتی محصور در کشور ایران به رویه انداختند که تا مجال براندازی آن ها به وسیله هلاکو ایلخان مغول، در سال ۶۵۴ق، منشأ تأثیرات سیاسی و عقیدتی مختلفی در کشور‌ایران شدند.[۶]

اسماعیلیه در بخش ها و منابع گوناگون به اسم‌های متفاوت شناخته می گردند: به عنوان مثال باطنیه، به اعتبار اعتقاد و باور آنها بر معانی باطنی متن‌ها شرعی؛[۷] تعلیمیه،[۸] به‌خیال و خاطر باور اسماعیلیان بر اینکه معارف فقهی بایستی به دست امام معصوم و داعیان او یاد دادن خواهد شد؛[۹] سَبْعیّه، به اعتبار اینکه یک کدام از عمده‌ترین دسته‌های هفت‌امامی شیعه‌ها بودند؛[۱۰] حشیشیه، به جهت ادعای معاندان اسماعیلیه که آنها حشیش استفاده می‌کردند.[۱۱] مَلاحِده[۱۲] به معنى از راه و روش حق برگشته، بى‌دين و كافر که از سوی دشمنانشان بدین اسم خوانده می‌شدند؛[۱۳] و قَرامِطه به‌اعتبار تاسی برخی از آنها از حمدان قرمط[۱۴]

منشأ پیدایش
دسته چیره شیعه ها معتقد بودند که بعداز امام راست گو(ع)، فرزند بزرگتر او یعنی اسماعیل امام گردد، ولی اسماعیل در طی حیات پدرش از جهان رفت و مرگ اسماعیل پیش از به امامت وصال، سبب ساز به وجود داخل شدن تشتت و اختلاف در انتخاب امام آینده شد. برخی از این رو که اعتقادوباور داشتند این سنت نباید تغییر تحول نماید گفتند اسماعیل هنوز زنده میباشد و روزی تحت عنوان قائم(عج) ظهور خواهد کرد. بعضی هم از این بابت که معتقد بودند امامت به استثنای حسن و حسین(ع) از روش برادری منتقل نمیشود، به جابجایی امامت از اسماعیل به فرزندش محمد روی آوردند. بعضا هم قائل به بداء گردیده، به امامت موسی بن جعفر(ع) معتقد شدند. سلسله امامان شیعه اثنی عشری از روش مجموعه اخیر ادامه می یابد.[۱۵]