حرف اسلامی شاخهای از علم ها اسلامی میباشد که درباره اصول عقاید اسلامی مشاجره و از آن حمایت مینماید. همینطور حرف اسلامی متکفل جواب به سوالاتی میباشد که درباره علل احکام فقهی، گروه تعالیم فقهی و فعل پروردگار در تشریع احکام مطرح میگردد. متکلم برای ثابت مسائل خویش و قانعکردن کاربر، از طریقهای گوناگون همانند عامل، تمثیل و جدل به کار گیری مینماید. از این دانش با اسمهایی زیرا دانش اصول آئین، دانش اصول عقاید و فقه اکبر نیز حافظه مسجد امین مشهد گردیده است.
درباره تاریخ پیدایش این دانش بیان شده گفت و گوهای کلامی از به عبارتی شروع اسلام مطرح و اول موضوع آن، جبر و سپردن بوده میباشد. مباحثی همانند صفات خدا مخصوصا توحید و عدل الهی، حُسن و قُبح افعال، قضا و قَدَر، نبوت، معاد و امامت از مباحث اصلی در دانش سخناند.
اختلاف بر رمز مباحث کلامی سبب پیدایش فرقههای کلامی بخش اعظمی در اسلام گردیدهاست. مهمترین فرقههایی که برای شیعه نام برده، امامیه، زیدیه، اسماعیلیه و کیسانیه میباشند و فرقههای کلامی اهل سنت را مُرجئه، اهل حدیث، اشاعره، ماتُریدیه و وهابیت برشمردهاند. روضه خوان اثرگذار (درگذشت۴۱۳ق)، خواجه نصیر الدین طوسی(درگذشت ۶۷۲ق) و علامه حلی(درگذشت ۷۲۶ق) را از متکلمان پررنگ امامیه، حاکم عبدالجبار معتزلی، ابوالحسن اشعری، ابوحامد غزالی و فخر رازی را از متکلمان دارای شهرت اهلسنت دانستهاند. کتابهای تصحیح الاعتقاد، تجرید الاعتقاد و کشف المراد، از کتابهای اساسی کلامی شیعه و تفصیل الاصول الخمسه، تفصیل المقاصد و گستردن المواقف از اثر ها کلامی اهلسنت شمرده میباشد.
سخن تازه علمی میباشد که درباره یکی ازبودن یا این که مختلفبودن آن با صحبت (قدیم) اختلاف حیث وجود دارااست. بعضی از مباحث صحبت تازه از این قرار میباشد: تعریفوتمجید، منشأ، قلمرو و لهجه آیین، نیاز انسان به آیین، عقل و آیین، عقل و ایمان، دانش و آئین، تجارب فقهی و تکثرگرایی شرعی.
تمجید و اسمها
دانش سخن یک کدام از علم ها اسلامی میباشد که درباره عقاید اسلامی[یادداشت ۱] دعوا مینماید؛[۱] اینسیرتکامل که آنهارا توضیح می دهد، برای آنان ادله مینماید و از آن ها نگهبانی مینماید.[۲] اما تمجیدهای دیگری هم از این دانش ارائه شدهاست که هر کدام خصوصیتای از این دانش را ذکر مینمایند؛[۳] مانند اینکه دانش صحبت، حرفه ای نظری میباشد که به یاری آن میقدرت عقاید فقهی را با دلیل ثابت کرد؛[۴] یا این که علمی میباشد که درباره ذات و صفات و افعال معبود دعوا مینماید.[۵] زمخشری دانش حرف را فقه اکبر معرفی نموده است.[۶] سود کاشانی در کتاب مفاتیح الشرایع فراگرفتن دانش حرف را از طاعات قلبی مستحب دانسته که سوداش جواب اعلام کردن به اهل بدعت میباشد.[۷]
اسمها و انگیزه اسمگذاری
مشهورترین اسم برای این دانش، «حرف» میباشد و دانشمندِ این دانش را «مُتَکَلِّم» گویند.[۸] در ارتباط اینکه چرا این دانش را «حرف» نامیدهاند، انگیزههای مختلفی گفته شده میباشد [یادداشت ۲] که بهترینشان[۹] را این دانستهاند که دانش حرف توان مناظره و جدال را در فرد تقویت مینماید و مناظره چیزی غیر از تکلّم و مصاحبه وجود ندارد.[۱۰] در قبل، دانش صحبت را با اسمهای دیگری هم میشناختند: دانش اصول آیین، دانش اصول عقاید، فقه اکبر، دانش توحید، دانش الذات و الصفات.[۱۱]
مسئله، هدف ها و نحوه
مسئله
متکلمان درباره مورد دانش صحبت، همرأی نیستند. بعضی معتقدند این دانش مورد مشخصی ندارد؛[۱۲] ولی آنها که معتقدند دانش سخن قضیه داراست، هرمورد موضوعی برای این دانش ذکر کردهاند. مهمترین آن ها این مفاد میباشد:[۱۳] مو جود بما هو جانور،[۱۴] دانسته ها خاص (معرفتهایی که برای ثابت عقاید فقاهتی از آنها به کار گیری میگردد)،[۱۵] وجود آفریدگار و وجود ممکنات، ذات پروردگار و صفات وی،[۱۶] عقاید فقهی.[۱۷] همینطور بیان شده میباشد دگرگونی و تکامل دانش صحبت در طی تاریخ موجب گردیده است زمینه آن در طولهای گوناگون، مختلف باشد.[۱۸]
هدف ها و سودها
متفکران مسلمان اهدافی برای دانش حرف برشمردهاند؛ مثلا:
استنباط و استحصال عقاید اسلامی (آئینشناسی تحقیقی)،[۱۹]
توضیحِ مفاهیم و مسائل اعتقادی اسلامی،[۲۰]
ارائه منظم آموزههای اعتقادی،[۲۱]
ثابت اعتقادات و آموزههای فقاهتی،[۲۲]
حمایت از عقاید فقهی در قبال شُبههها و ایرادها.[۲۳]
شیوه
دانش سخن متناسب با هدف ها، رویکردها، مسائل و مخاطبان مختلفی که دارااست، از طریقهای مختلفی در دلیلهایش به کارگیری مینماید.[۲۴] گفتهاند این دانش برای آشنایی عقاید فقاهتی و ثابت آن ها، مستلزم روشی میباشد که اعتقادآور باشد؛ مثل طرز قیاس (قیاسِ منطقی)؛ ولی برای دیگر اهدافش که ازجمله آن ها هواخواهی از عقاید شرعی میباشد، افزون بر نحوههای باورآور، قادر است از سایر طرزها به کارگیری نماید؛ نحوههایی زیرا تمثیل، خطابه، جدل و گونه های طرزهای عقلی و نقلی و حتی تجربی و تاریخی.[۲۵]
مسجد سجاد مشهد – محور فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی