اثار
برخی از پژوهشگران، بخش اعظمی از اتفاق ها تاریخی بعد از رحلت پیامبرالله را سود حادثه سقیفه میدانند. برخی از این اتفاق ها عبارتند از: هجوم به منزل فاطمه(س): سازه به نقل ازها علاقه مندان خلافت ابوبکر، بعداز ماجرای سقیفه و پرهیز بعضی از صحابه مثلا امام علیّ(ع) از بیعت با ابوبکر برای بیعت به چنگ آوردن از حضرت علیّ(ع) به منزل حضرت فاطمه(س) هجوم بردند.[۶۵] به اعتقاد و باور شیعه ها، حضرت فاطمه(س) در تاثیر جراحاتی که بر وی درین قصه وارداتی بود به شهیدشدن مسجد امین مشهد رسید.[۶۶]
مصادره فدک: برخی ارزیابیگران تاریخ، معتقدند به دست آوردن فدک از فاطمه(س) بعد از سقیفه در جهت جنگ اقتصادی با اهلبیت(ع) بوده میباشد. این مبادرت، هم مبناهای حکومت ابوبکر را سفت می کرد و هم بازدارنده قوم فرستاده الله(ص) از جنگ و مخالفت می شد.[۶۷]
همیاری منافقان با سقیفه: به گفته آیتالله جوادی آملی با رحلت نبی مکر منافقان مدینه به پایان رسید وی در آنالیز این مقاله گفته میباشد منافقان یک روزه که از فی مابین نرفتند و مانند سلمان و ابوذر هم مؤمن نشدند بلکه با سقیفه و هم محلی آن ساختند از اینرو بعد از تشکیل سقیفه منافقی در مدینه عدم وجود.[۶۸]
رخداد کربلا: به اعتقادوباور بعضی تغییرو تحولِ مسیر جانشینی فرستاده(ص) در سقیفه موجب شد گزینش خلیفه از هیچ رسمی تاسی نکند. از اینرو خلیفه مسلمانها روزی در بحث انصار و تعدادی نفر از قریش، روزی با وصیت خلیفه اولیه، روزی با شورای ششنفره و روزی هم معاویه برای یزید بیعت گرفت. یزید نیز دلیل رخداد کربلا شوید.[۶۹]سید محمدحسین تهرانی فقید شیعه (درگذشت ۱۴۱۶ق) بعداز نقل اشعار حاکم ابیدیده نشده بن ابیقریعة درباره علی(ع) در توضیح بیت «|و اَریتکم ان الحسین اصیب فی یوم السقیفة» گفته میباشد که در حالتی که خلافت علی(ع) را غصب نمیکردند تیر حرمله به گلوی علیاصغر نمیرسید.[۷۰] همینطور محمدحسین غروی اصفهانی، (۱۲۹۶-۱۳۶۱ق)، از عالمان شیعه نیز در شعری این مضمون را ذکر نموده است:
فما رَماه اِذْ رَماهُ حَحافظه موقتَلة
و انَما رَماهُ مَن مَهَّدَ له
سَهمٌ اَتی مِن جانب السقیفة
و قَوسُه عَلی یدِ الخلیفة
و ما أصاب سَهْمُهُ نَحرَ الصّبی
بَل کَبدَ الدینِ و مُهجة النَبی[۷۱]
|ترجمه: حرمله خلا که تیر انداخت، بلکه کسی تیر را رها کرد که قضیهساز آن بود، تیری از سوی سقیفه آمد که کمان آن به دست خلیفه بود و تیر وی خیر بر گلوی نوپا، بلکه بر قلب آئین و جان فرستاده گردهمایی.
نَیِّر تبریزی هم در اشعار خویش بهاین نکته اشاره نموده است.
کانکه طرح بیعت شورا فکند
خویش همانجا طرح عاشورا فکند
چرخ در یثرب رها کرد از کمان
تیر کاندر نینوا شد بر آرم[۷۲]
سقیفه و اصل اجماع
نوشتهعلمیٔ مهم: اجماع
یکیاز منابع استنباط احکام، نزد اهلسنت، اجماع میباشد، که در ماجرای سقیفه نیز تحت عنوان یکیاز انگیزههای مشروعیت گزینش ابوبکر به آن استناد میگردد.[۷۳]
به باور برخی پژوهشگران شیعه، اهل سنت برای مشروعیت بخشیدن به حاکمیت و خلافت ابوبکر به اجماع امت، تمسک و استناد کردند.[۷۴] آنها هم در امامت عامه و هم امامت خاصه، گفت و گو اجماع را که درستبودن توافق عموم را ثابت مینماید، با غرض رویارویی با نظریه شیعه و نفی نیاز به وجود امام معصوم، ابتکار کردهاند.[۷۵] به حیث این دانشمندان طرح درنگ اجماع عکسالعملی در قبال روایت سقیفه و خلافت ابوبکر و توجیهی برای آن میباشد و پیشرفت آن به بقیه معارف مانند امامت عامه و مسائل و فروع فقاهتی، همت برای صحه گذاشتن بر این اعتقادوباور میباشد.[۷۶]
تکنگاریها
حادثه سقیفه در منابع تاریخی اسلامی مذکور میباشد، کتابهایی زیرا تاریخ طبری، تاریخ یعقوبی و مانند آن بدین حادثه اشاره کرده و جزئیات آن را بیان کردهاند. در عین درحال حاضر تکنگاریهایی نیز به صورت منحصر به فرد بهاین جریان هم پا با پژوهش و آنالیز آن پرداختهاند که بعضی از آن ها عبارتند از:
السقیفة: نوشته ابیبا تقوا السلیل بن احمد بن عیسی (حیات نزدیک به قرن سوم هجری)
السقیفة و بیعة ابیدیده نشده: نوشته محمد بن قدمت واقدی (۱۳۰-۲۰۷ق).
السقیفة : نوشته ابیمخنف لوط بن یحیی بن سعید (درگذشت ۱۵۷ق).
سقیفه و اختلاف در گزینش خلیفه: نوشته سحاب بن محمد فرصت تفرشی. چاپ سال ۱۳۳۴ش در طهران.
السقیفة: نوشته ابیعیسی الوَراق محمد بن هارون.[۷۷]
السقیفه: محمدرضا مظفر.
جانشینی محمد: ویلفرد مادلونگ.
سقیفه: تحقیق طریق صورتگیری حکومت بعد از رحلت رسول، تالیف کننده: مرتضی عسکری.
السقیفة و الخلافة: عبدالفتاح عبدالمقصود.
السقیفة و فدک: تاثیر احمد بن عبدالعزیز جوهری بصری (درگذشت: ۳۲۳ق)
مؤتمر السقیفة، دراسة موضوعیة لاَخطر حادث فی تأریخ الإسلام السیاسی: باقر شریف قرشی.
مؤتمر السقیفة نظرة جدیدة فی التاریخ الاسلامی: سید محمد تیجانی سماوی.
ناگفتههایی از سقیفه (رویکردها، اثار و برخوردها): نجمالدین طبسی.
در آیینه شعر
اعتراض به تعیین ابوبکر به جانشینی رسول و در نظرنگرفتن حق اهلبیت(ع) درین دستور، قضیه اشعار شعرای عرب و عجمگویش گردیدهاست.[۷۸] در بعضا از این اشعار به صورت بدون واسطه به حادثه سقیفه اشاره شدهاست مانند این یکسری بیت از شعری سروده حکم کننده ابیدیده نشده بن ابیقریعه
يا اینجانب يسائل دائبا عن كل معضلة سخيفة
لا تكشفنَّ مُغطأ فلربما كشفت جيفة
ولَرُبَّ مخبوء بدا كالطبل اینجانب پایین القطيفة
ان الجواب لحاضر لكنني اخفيه خيفة
لولا اعتداء رعية القى سياستها الخليفة
وسيوف اعداءٍ قیمت هاماتِنا اَبدا نقيّة
لَنشرتُ اینجانب اسرار آل
محمّدٍ جُمَلاً طریفة
تُغنیکم عمّا رواه
صاحب و مالکٌ و ابوحنیفة
وأریتُنادر أن الحسین
أُصیب فی یوم السقیفة
ولأیِّ درحال حاضرٍ لُحِّدت
باللیل فاطمة الشریفة.[۷۹]
ترجمه: ای هر که با جِدیت و تَعَب بهطور استمرار از هر موضوع ایراد و بغرنج واهی و سست سوال می کنی! و البتّه سرپوشِ این شیء مستور و پوشیده گردیده را بر ندار، چون چه بسا سرپوش از روی مُرداری گندیده برداری! و چه بسا چیز پوشیده گردیده و مستور، همچون طبل لبریز بانگ از ذیل قطیفه و روپوش آشکار میگردد. حقّاً پاسخ تو آن طور که میخواهی بفهمی در نزد اینجانب حاضر میباشد ولیکن اینجانب از دهشت و خوف از ذکر آن را پنهان میدارم. در حالتی که گزند و تجاوز به رعیتی که سیاست کارها آنهارا خلیفه در مشت گرفته میباشد نمیبود؛ و در صورتی شمشیرهای معاندان که مَغْز و مُخّ سرهای مارا خارج می کشید و ظواهر می کرد، نمیبود؛ هر آینه اینجانب از اسرار آل محمد مطالب کم و قصههای ناشنودنی را ذکر میکردم که از آنچه صاحب و ابوحنیفه گفتهاند و قصه کردهاند شمارا بینیاز مینمود! و اینجانب به شما نماد میدادم (و همچون آفتاب پرنور میساختم) که حسین در روز سقیفه در پایین شمشیرها قطعه قطعه شد.[۸۰]
پانویس
یاقوت حموی، معجم البلدان، دار صادر، ج۳، ص۲۲۹-۲۲۸.
رجبی دوانی، بررسی اتفاق سقیفه بنیساعده با شیوه به نهجالبلاغه، ۱۳۹۳ش، ص۸۰.
مادلونگ، جانشینی محمد، ۱۳۷۷ش، ص۴۷.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، دار صادر، ج۲، ص۳۲۷.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، دار صادر، ج۲، ص۳۲۵.
طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۰۶.
طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۰۶.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۷.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲.
اثار
برخی از پژوهشگران، بخش اعظمی از اتفاق ها تاریخی بعد از رحلت پیامبرالله را سود حادثه سقیفه میدانند. برخی از این اتفاق ها عبارتند از: هجوم به منزل فاطمه(س): سازه به نقل ازها علاقه مندان خلافت ابوبکر، بعداز ماجرای سقیفه و پرهیز بعضی از صحابه مثلا امام علیّ(ع) از بیعت با ابوبکر برای بیعت به چنگ آوردن از حضرت علیّ(ع) به منزل حضرت فاطمه(س) هجوم بردند.[۶۵] به اعتقاد و باور شیعه ها، حضرت فاطمه(س) در تاثیر جراحاتی که بر وی درین قصه وارداتی بود به شهیدشدن مسجد امین مشهد رسید.[۶۶]
مصادره فدک: برخی ارزیابیگران تاریخ، معتقدند به دست آوردن فدک از فاطمه(س) بعد از سقیفه در جهت جنگ اقتصادی با اهلبیت(ع) بوده میباشد. این مبادرت، هم مبناهای حکومت ابوبکر را سفت می کرد و هم بازدارنده قوم فرستاده الله(ص) از جنگ و مخالفت می شد.[۶۷]
همیاری منافقان با سقیفه: به گفته آیتالله جوادی آملی با رحلت نبی مکر منافقان مدینه به پایان رسید وی در آنالیز این مقاله گفته میباشد منافقان یک روزه که از فی مابین نرفتند و مانند سلمان و ابوذر هم مؤمن نشدند بلکه با سقیفه و هم محلی آن ساختند از اینرو بعد از تشکیل سقیفه منافقی در مدینه عدم وجود.[۶۸]
رخداد کربلا: به اعتقادوباور بعضی تغییرو تحولِ مسیر جانشینی فرستاده(ص) در سقیفه موجب شد گزینش خلیفه از هیچ رسمی تاسی نکند. از اینرو خلیفه مسلمانها روزی در بحث انصار و تعدادی نفر از قریش، روزی با وصیت خلیفه اولیه، روزی با شورای ششنفره و روزی هم معاویه برای یزید بیعت گرفت. یزید نیز دلیل رخداد کربلا شوید.[۶۹]سید محمدحسین تهرانی فقید شیعه (درگذشت ۱۴۱۶ق) بعداز نقل اشعار حاکم ابیدیده نشده بن ابیقریعة درباره علی(ع) در توضیح بیت «|و اَریتکم ان الحسین اصیب فی یوم السقیفة» گفته میباشد که در حالتی که خلافت علی(ع) را غصب نمیکردند تیر حرمله به گلوی علیاصغر نمیرسید.[۷۰] همینطور محمدحسین غروی اصفهانی، (۱۲۹۶-۱۳۶۱ق)، از عالمان شیعه نیز در شعری این مضمون را ذکر نموده است:
فما رَماه اِذْ رَماهُ حَحافظه موقتَلة
و انَما رَماهُ مَن مَهَّدَ له
سَهمٌ اَتی مِن جانب السقیفة
و قَوسُه عَلی یدِ الخلیفة
و ما أصاب سَهْمُهُ نَحرَ الصّبی
بَل کَبدَ الدینِ و مُهجة النَبی[۷۱]
|ترجمه: حرمله خلا که تیر انداخت، بلکه کسی تیر را رها کرد که قضیهساز آن بود، تیری از سوی سقیفه آمد که کمان آن به دست خلیفه بود و تیر وی خیر بر گلوی نوپا، بلکه بر قلب آئین و جان فرستاده گردهمایی.
نَیِّر تبریزی هم در اشعار خویش بهاین نکته اشاره نموده است.
کانکه طرح بیعت شورا فکند
خویش همانجا طرح عاشورا فکند
چرخ در یثرب رها کرد از کمان
تیر کاندر نینوا شد بر آرم[۷۲]
سقیفه و اصل اجماع
نوشتهعلمیٔ مهم: اجماع
یکیاز منابع استنباط احکام، نزد اهلسنت، اجماع میباشد، که در ماجرای سقیفه نیز تحت عنوان یکیاز انگیزههای مشروعیت گزینش ابوبکر به آن استناد میگردد.[۷۳]
به باور برخی پژوهشگران شیعه، اهل سنت برای مشروعیت بخشیدن به حاکمیت و خلافت ابوبکر به اجماع امت، تمسک و استناد کردند.[۷۴] آنها هم در امامت عامه و هم امامت خاصه، گفت و گو اجماع را که درستبودن توافق عموم را ثابت مینماید، با غرض رویارویی با نظریه شیعه و نفی نیاز به وجود امام معصوم، ابتکار کردهاند.[۷۵] به حیث این دانشمندان طرح درنگ اجماع عکسالعملی در قبال روایت سقیفه و خلافت ابوبکر و توجیهی برای آن میباشد و پیشرفت آن به بقیه معارف مانند امامت عامه و مسائل و فروع فقاهتی، همت برای صحه گذاشتن بر این اعتقادوباور میباشد.[۷۶]
تکنگاریها
حادثه سقیفه در منابع تاریخی اسلامی مذکور میباشد، کتابهایی زیرا تاریخ طبری، تاریخ یعقوبی و مانند آن بدین حادثه اشاره کرده و جزئیات آن را بیان کردهاند. در عین درحال حاضر تکنگاریهایی نیز به صورت منحصر به فرد بهاین جریان هم پا با پژوهش و آنالیز آن پرداختهاند که بعضی از آن ها عبارتند از:
السقیفة: نوشته ابیبا تقوا السلیل بن احمد بن عیسی (حیات نزدیک به قرن سوم هجری)
السقیفة و بیعة ابیدیده نشده: نوشته محمد بن قدمت واقدی (۱۳۰-۲۰۷ق).
السقیفة : نوشته ابیمخنف لوط بن یحیی بن سعید (درگذشت ۱۵۷ق).
سقیفه و اختلاف در گزینش خلیفه: نوشته سحاب بن محمد فرصت تفرشی. چاپ سال ۱۳۳۴ش در طهران.
السقیفة: نوشته ابیعیسی الوَراق محمد بن هارون.[۷۷]
السقیفه: محمدرضا مظفر.
جانشینی محمد: ویلفرد مادلونگ.
سقیفه: تحقیق طریق صورتگیری حکومت بعد از رحلت رسول، تالیف کننده: مرتضی عسکری.
السقیفة و الخلافة: عبدالفتاح عبدالمقصود.
السقیفة و فدک: تاثیر احمد بن عبدالعزیز جوهری بصری (درگذشت: ۳۲۳ق)
مؤتمر السقیفة، دراسة موضوعیة لاَخطر حادث فی تأریخ الإسلام السیاسی: باقر شریف قرشی.
مؤتمر السقیفة نظرة جدیدة فی التاریخ الاسلامی: سید محمد تیجانی سماوی.
ناگفتههایی از سقیفه (رویکردها، اثار و برخوردها): نجمالدین طبسی.
در آیینه شعر
اعتراض به تعیین ابوبکر به جانشینی رسول و در نظرنگرفتن حق اهلبیت(ع) درین دستور، قضیه اشعار شعرای عرب و عجمگویش گردیدهاست.[۷۸] در بعضا از این اشعار به صورت بدون واسطه به حادثه سقیفه اشاره شدهاست مانند این یکسری بیت از شعری سروده حکم کننده ابیدیده نشده بن ابیقریعه
يا اینجانب يسائل دائبا عن كل معضلة سخيفة
لا تكشفنَّ مُغطأ فلربما كشفت جيفة
ولَرُبَّ مخبوء بدا كالطبل اینجانب پایین القطيفة
ان الجواب لحاضر لكنني اخفيه خيفة
لولا اعتداء رعية القى سياستها الخليفة
وسيوف اعداءٍ قیمت هاماتِنا اَبدا نقيّة
لَنشرتُ اینجانب اسرار آل
محمّدٍ جُمَلاً طریفة
تُغنیکم عمّا رواه
صاحب و مالکٌ و ابوحنیفة
وأریتُنادر أن الحسین
أُصیب فی یوم السقیفة
ولأیِّ درحال حاضرٍ لُحِّدت
باللیل فاطمة الشریفة.[۷۹]
ترجمه: ای هر که با جِدیت و تَعَب بهطور استمرار از هر موضوع ایراد و بغرنج واهی و سست سوال می کنی! و البتّه سرپوشِ این شیء مستور و پوشیده گردیده را بر ندار، چون چه بسا سرپوش از روی مُرداری گندیده برداری! و چه بسا چیز پوشیده گردیده و مستور، همچون طبل لبریز بانگ از ذیل قطیفه و روپوش آشکار میگردد. حقّاً پاسخ تو آن طور که میخواهی بفهمی در نزد اینجانب حاضر میباشد ولیکن اینجانب از دهشت و خوف از ذکر آن را پنهان میدارم. در حالتی که گزند و تجاوز به رعیتی که سیاست کارها آنهارا خلیفه در مشت گرفته میباشد نمیبود؛ و در صورتی شمشیرهای معاندان که مَغْز و مُخّ سرهای مارا خارج می کشید و ظواهر می کرد، نمیبود؛ هر آینه اینجانب از اسرار آل محمد مطالب کم و قصههای ناشنودنی را ذکر میکردم که از آنچه صاحب و ابوحنیفه گفتهاند و قصه کردهاند شمارا بینیاز مینمود! و اینجانب به شما نماد میدادم (و همچون آفتاب پرنور میساختم) که حسین در روز سقیفه در پایین شمشیرها قطعه قطعه شد.[۸۰]
پانویس
یاقوت حموی، معجم البلدان، دار صادر، ج۳، ص۲۲۹-۲۲۸.
رجبی دوانی، بررسی اتفاق سقیفه بنیساعده با شیوه به نهجالبلاغه، ۱۳۹۳ش، ص۸۰.
مادلونگ، جانشینی محمد، ۱۳۷۷ش، ص۴۷.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، دار صادر، ج۲، ص۳۲۷.
ابناثیر، الکامل فی التاریخ، دار صادر، ج۲، ص۳۲۵.
طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۰۶.
طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۰۶.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۷.
ابنقتیبه، الإمامة و السیاسة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲.
مسجد سجاد مشهد – محور فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی