مجله خبری مساجد

شیراز

شیراز از شهرهای باستانی و ایران بزرگ، راءس استان عجم و محل مقبره فرمانروا‌لامپ، اخوی امام رضا(ع) میباشد. این شهر راءس حکومت سلسله زندیه(۱۱۲۹ – ۱۱۷۴ش/۱۷۵۱ ـ‌ ۱۷۹۴م) بود و اثرها تاریخی فراوانی را از آن زمانه در خویش به یادگار داراست. بقعه سعدی و حافظ دو شعر سرا پر رنگ فارسی‌گویش در‌این شهر واقع مسجد سجاد مشهد میباشد.

وضعیت جغرافیایی
استان عجم در جنوب حوزه‌ مرکزی کشور‌ایران، از شمال با اصفهان و یزد، از مغرب با کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب با هرمزگان و از شرق با کرمان هم محلی میباشد. شهر شیراز، راءس استان عجم به ارتفاع ۴۰ کیلومتر و عرضی گوناگون دربین ۱۵ تا ۳۰ کیلومتر با مساحت ۱۲۶۸ کیلومتر مربع به صورت مستطیل در نصیب مرکزی رزرو مسجد سجاد مشهد عجم جای دارد.[۱] [۲]

تاریخچه
اسم شیراز در کتیبه‌های هخامنشی تخت جمشید خوانده شد‌ه‌است، اشیا وظروف تاریخی و مسکوکاتی که اکنون در موزه مترو پولیتن نیویورک جانور میباشد از عظمت شیراز در عهدوپیمان سلوکی‌ها , اشکانیان و ساسانیان سند میدهد. طبق احادیث اساطیری شیراز در طول فرزند تهمورث دو‌مین شاه پیشدادی تاسیس شده است. بعداز حمله اعراب، صفاریان(۲۴۷ ـ ۳۹۴ق) و آل بویه(۳۲۲ تا ۴۴۸ق) بر آبادانی شیراز اضافه کردند. در سال ۱۰۷۹ق شیراز بر تاثیر روان شدن سیل سهمگین ویران شد و اکثری از اثرها تاریخی آن از فی مابین رفت. همینطور این شهر در حین حمله افغان‌ها(۱۱۳۳ ـ ۱۱۴۲ق) فساد‌های بی‌شماری را متحمل شد. شیراز طی چندین دهه اخیر گسترش آدرس مسجد سجاد مشهد یافته میباشد.[۳]

اماکن زیارتی

مقبره پادشاه‌لامپ
آرامگاه پاد شاه‌لامپ
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: بقعه فرمان روا‌لامپ
پادشاه‌لامپ آرامگاهی میباشد که در آن احمد فرزند امام موسی کاظم(ع) مشهور به فرمان روا لامپ و اخوی امام رضا(ع) دفن گردیده است. وی حدود ۲۰۳ق شاهچراغ به شیراز سفر کرد و در آنجا درگذشت. گفته شد احمد در رویکرد پیوستن به اخوی خویش به سوی خراسان مسافرت نمود اما در رویکرد بوسیله اشخاص مأمون خلیفه عباسی در شهر شیراز کشته شد. این سازه در عصر اتابکان عجم در قرن ۶ قمری ساخته شد.[۴] این آرامگاه که تعالی‌ترین زیارتگاه مذهبی شیراز میباشد، در حین اتابک سعدبن زنگی، امیر مقرب‌الدین مسعود بدرالدین وزیر او بقاع و گنبدی بر فراز قبر او ایجاد کرد و اتابک نیز رواقی بر آن خاطر نشان شماره تلفن مسجد سجاد مشهد کرد.[۵] [۶]

بعد از آن تاشی خاتون مامان فرمان روا اسحاق اینجو در سال ۷۴۵ هجری قمری تعمیرات مهم در آن اعمال اعطا کرد و حرم،ضریح، مکتب خوب و مدفنی در جنوب آن برای خویش تشکیل داد. بنای آرامگاه در ادوار متفاوت آیتم ترمیم و مرمت قرار گرفته میباشد مثلا مجال حکومت فرمان روا اسماعیل صفوی، معدود فرمان روا افشار و فتحعلی فرمانروا قاجار. داخل مقبره با به شغل بردن آینه‌های ریز رنگین، به سبکی هنرمندانه، آینه کاری گردیده و گونه های خط‌های زیبای فارسی و عربی، تزیین کننده نمای گوشه و کنار آینه‌ها و کاشی‌ها میباشد. [۷]

بنای بقعه، مشمول ایوانی در جلو و حرمی پهناور در پشت تراس میباشد که در ۴ جانب بقعه، ۴ سلطان نشین قرار گرفته و مسجدی نیز در پشت بقعه ایجاد شده است. بارگاه آن در فرمان روا نشین تحت گنبد جای‌دارد و از نقره ایجاد شده است.ایوان شاهچراغ دارنده ۲ در اساسی ورودی میباشد که در سمت جنوب و شمال مقبره از ذیل ۲ راز در بلندمرتبه کاشیکاری گردیده پیشین و وارد ایوان عظیم بقاع میشویم.[۸] [۹]

مقبره سید علاءالدین حسین
آرامگاه سید علاء الدین حسین(ع)
آرامگاه سید علاء الدین حسین در شمال پل دیرین دروازه اصفهان و مجاورت رودخانه کم آب جای‌دارد. این سازه یکی‌از حرم‌هایی میباشد که در دوران قبل، در خارج از ساختمان بلند و باروی شهر شیراز قدیم قرار داشته میباشد. بیشتر تاریخ نویسان، آن حضرت را فرزند حمزه فرزند امام موسی کاظم(ع) دانسته‌اند. بیان کننده وی در تاثیر ستم حکومت عباسی به یار شماری از نزدیکان و اعضای خانواده در سال ۲۲۰ هجری قمری به شیراز سفر کرده و با هیزم شکنی و فروش آن، معاش می‌کرد تا اینکه به دست مزدوران عباسی کشته شد.[۱۰]

در طی عضدالدوله دیلمی که عشق متعددی به سادات علوی داشت، موقوفات متعددی به آرامگاه علی بن حمزه تخصیص داده شد. بعد ها در طول صفویه، زندیه و قاجاریه تعمیرات اصلی اجرا گرفت و فعلا به شیوه نیکویی مراقبت میگردد و سازه و محوطه زیبایی داراست.[۱۱]

طریقه اقتصادی و فرهنگی
از دید اقتصادی جامعه روحانیت طرفدار اقتصاد بازار آزاد و واگذاری امور به قسمت سری و عموم میباشد و همواره از دولتی شدن اقتصاد عیب گیری نموده است. همینطور به نصیب سری، شرکت کردن عموم، و کاهش نقش دولت در کارها اقتصادی دقت ویژه‌ای دارااست. پناه از حق شخص برای استخراج فایده، با التزام به احکام دینی، هر یک سری باعث به سرمایه داری خواهد شد و نیز حقیقی و واقعی فهمیدن تفاوت سطح معاش اشخاص جامعه، به جامعه روحانیت جنگ جو منسوب مسجد سجاد مشهد شده میباشد.[۲۰]

در سال‌های اخیر و به خصوص با استارت اصلاحات از ۱۳۷۶ش، جامعه روحانیت همواره نگرانی خویش را از اوضاع فرهنگی سرزمین ابراز داشته و خواهان رسیدگی بیشتر دولت بر تولیدات فرهنگی و مثلا مطبوعات گردیده است. این جامعه در کارها فرهنگی، بر مراقبت قیمت‌های معنوی انقلاب توکل داراست و در سیاست فرنگی، حکومت اسرائیل را نامشروع میداند و حمایت کننده عموم فلسطین میباشد. همینطور معتقد به برقراری رابطه ها فرنگی بر طبق عزت و توان رزرو مسجد سجاد مشهد میباشد.[۲۱]

شیوه‌های تأثیرگذاری
ابزارها و طریق‌های تأثیرگذاری جامعة روحانیت اهل مبارزه بر اذهان همگانی و نقش آن در تحولات سیاسی مرزو بوم عبارت میباشد از:

اداره کارها مساجد
حضور مؤثر در مجالس و مجامع و شوراهای سیاستگذاری و مشورتی و تصمیم‌گیری
مطبوعات
بیانیه‌ها
اطلاعیه‌ها و آدرس مسجد سجاد مشهد روزنامه‌ها.
نشریه
این تشکل نشریه قانونی، که بینش‌ها و موضع ها قانونی آن را رفلکس دهد، ندارد لذا آنچه تحت عنوان موضع ها جامعه در منابع آمده تنهاً برداشتی از موضع‌ها اعضای آن میباشد. روزنامه جامعه روحانیت ماهانه منتشر می‌گردد و صرفا برای دوراندیشی از خبر ها داخلی و فرنگی، برای مدیران ارشد مرز و بوم، جوارح و علاقه مندان و تشکل‌های همسو ارسال شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میگردد.[۲۲]

مقام رسمی

موحدی کرمانی
محل کار مهم جامعه روحانیت اهل نبرد در طهران تحت عنوان مؤسسه فرهنگی جامعه روحانیت مبارز و جنگجو به تصویب رسیده میباشد. یکی‌از دیگر از بحران‌های داخلی جامعه روحانیت جنگجو طهران، مسئله مقام رسمی آن میباشد. تنی چند از اعضای آن با تصویب و قانونی شدن جامعه تحت عنوان دسته یا این که سازمان سیاسی مخالف‌اند و جامعه را بیشتر نهادی شیخ میدانند. در قبال، بعضا دیگر شرایط فعلی جامعة روحانیت را بر خلاف قانونمندی مرزوبوم می دانند و معتقدند می بایست هر چه زودتر اساسنامه جامعه از سوی شورای مرکزی جدیدی ثبت خواهد شد و جامعه به تصویب رسمی رسد.[۲۳] زیرا جامعه خویش را حزب یا این که تشکل سیاسی نمی‌داند، نشریه قانونی ندارد و فقط ترجمان (ارگان) آن مجله رسالت میباشد که برخی اعضای برجستة جامعه، آن را در ۱۳۶۳ش تأسیس کردند.[۲۴]

در سال‌های اخیر جامعه روحانیت مبارز و جنگجو در کنار تشکل‌های همسوی خویش (به عنوان مثال حزب مؤتلفه اسلامی، جامعه اسلامی مهندسین، انصار حزب اللّه، جامعه اسلامی دانشگاهیان، و انجمن‌های اسلامی صنف‌ها بازار طهران) نقش مهمی در تحولات سیاسی کشور ایران داشته[۲۵] و تحت عنوان فراگیرترین تشکل سیاسی، از اولِ انقلاب تا به امروز در حاکمیت مرزوبوم، به صورت بدون واسطه یا این که غیرمستقیم، و در مهمترین تصمیم گیری‌های مرز و بوم دخالت داشته میباشد.[۲۶]

بعد از درگذشت محمدرضا مهدوی کنی در سال ۱۳۹۳ش، محمدعلی موحدی کرمانی تحت عنوان دبیرکل تازه جامعه روحانیت اهل جنگ تعیین شد.[۲۷]

پانویس
هاشمی رفسنجانی، زمانه جنگ، ج۱، ص۱۸۵، ۲۳۵.
رجوع‌نمایید به ناطق نوری، خاطرات، ص۱۱۱ـ۱۱۳؛ راهوار منفرد، احزاب، تشکل‌ها و جبهه‌های سیاسی کشور‌ایران امروز، ص۱۰۸؛ هاشمی رفسنجانی، زمانه نبرد، ج۱، ص۳۲۲؛ عمید زنجانی، روایتی از انقلاب اسلامی کشور ایران ، ص۲۴۰ـ۲۴۲، ۲۵۱ـ۲۵۲؛ مرتجی، جبهه‌های سیاسی در جمهوری اسلامی ایران امروز، ص۱۳ـ ۱۴.
مهدوی کنی، «رای زنی با حضرت آیت‌اللّه محمدرضا مهدوی کنی»، ص۳۷ـ ۳۸؛ رضوی، هاشمی و انقلاب ، ص۱۳۶ـ۱۳۷؛ ظریفی نیا، کالبد شکافی جبهه‌های سیاسی کشور ایران ، ص۸۹.
راهوار منفرد، احزاب، تشکل‌ها و جبهه‌های سیاسی کشور‌ایران امروز، ص۳۱۷ـ ۳۱۸؛ سلیمی بنی، جامعة روحانیت جنگ جو، ص۲۰.
عمید زنجانی، روایتی از انقلاب اسلامی کشور‌ایران ، ص۲۴۵ـ ۲۴۹.
عمید زنجانی، روایتی از انقلاب اسلامی کشور ایران ، ص۲۴۷ـ ۲۴۹؛ سلیمی بنی، جامعه روحانیت اهل مبارزه، ص۲۱.

علم‌های حوزه نجف
فقه و اصول
کلاً، زعامت علمی در دو حوزه فقه و اصول، بعداز روضه خوان انصاری بر اساس اثر ها و آرای خراسانی صورت گرفته و به ویژه نظام مرجعیت شیعه از آن مجال تا بعدازظهر حاضر در چنگ شاگردان این مدرسه جای دارد. از آن پیشین، بعداز استقرار دوباره شیوه اصولی در استنباط، به‌دنبال سعی وحید بهبهانی و ارتقای آن با ظهور روضه خوان انصاری، حوزه نجف کانون مهم نظام تعلیماتی شیعه شد؛ از یک سو درس آموختگان و استادان منطقههای دیگر، مثل اصفهان، طهران، مشهد و بقیه شهرهای جمهوری اسلامی ایران و شهرهای عراق و لبنان و شهرهای شیعه نشین هند، پاکستان و افغانستان، برای کامل شدن مدارج فراتر راهی نجف شدند و از سوی دیگر مجتهدان و علم آموختگان حوزه نجف بعد از رجوع به موطن خویش یا این که اقامت در شهرهای دیگر قابلیت و امکان تقویت بنیه علمی ناحیههای جان دار یا این که برپایی حیطههای دیگر را به دست مسجد امین مشهد آوردند.[۴۲]

کتاب‌های دینی نوشتن گردیده در حوزه نجف

علم فقه نیز در‌این زمان از تاریخ حوزه نجف، رجوع و برگشتِ نحوه‌های اصول استنباط به عرصه مباحث فقاهتی را آزمود.

مفتاح الکرامة فی تفصیل قواعد العلامة از اثر ها دینی این عصر، تألیف محمد جواد عاملی (متوفی ۱۲۲۶ق) از شاگردان وحید بهبهانی میباشد که مجمع آرای فقهای شیعی به شمار می‌رود و آرای آن ها در هر مورد را به اختصار و با ترتیبی خوش و متنی جاری آورده میباشد.
مستند الشیعة فی احکام الشریعه ملا احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵ق) علم آموخته رینگ‌های درسی علامه بحرالعلوم و کشف کننده الغطاء در نجف، از کتاب ها نادر نظیر فقاهتی میباشد که با احساسّ استدلالی و ذکر جنبه‌های مختلف هر موضوع و آرای گوناگون درباره آن تصنیف شد‌ه‌است.[۴۳]
جواهرالکلام فی گستردن شرائع الاسلام در بین تیم‌های بلندمرتبه دینی این عصر چشمگیر و بی‌نظیر میباشد و آرا و برهان‌های فقهای قبلی را با تتبعی درخور و نقادی علمی فراروی محققان علم فقه قرار می دهد. مؤلف این تاثیر سترگ روحانی محمدحسن نجفی، دارای شهرت به صاحب و مالک جواهر (متوفی ۱۲۶۶ق) از شاگردان سیدمحمدجواد عاملی و روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء میباشد.
کتاب دینی دیگر مالک جواهر، نجاةالعباد فی یوم المعاد رساله عملیه اوست که تا فرصت تألیفِ عروةالوثقی جزء متن‌ها تحقیقی فقیهان به شمار می‌آمد و اینان با تایپ کردن گستردن درصدد توضیح مطالب و مفتوح کردن ابهام‌های آن بودند. [۴۴] اکنون نیز بعضا مراجع استفتائات خویش را در پوسته کناره بر این کتاب عرضه می‌نمایند.
از جدّی‌ترین و ارزشمندترین نوشته‌های دینی این زمان حوزه نجف کتاب مکاسب روحانی مرتضی انصاری میباشد که تاکنون متن درسی سطح ها بهتر، و معیاری میباشد برای سنجش فهم و شعور دینی و اجتهادی طلاب. قضیه کتابْ خرید و فروش و مباحث پیرامونی آن میباشد و با طرز استدلالی وجوه متفاوت هر قضیه رسیدگی گردیده و تالیف کننده کاربرد و تاثیر قواعد اصولی و دینی را در فقه به خیر و خوبی نمایانده میباشد. شروح و حاشیه ها بخش اعظمی که بر این متن دینی درج شده از التفات آن میان پژوهشگران حوزوی حکایت می‌نماید.
دیگر اینکه درین عصر، تایپ کردن تقریر، کناره، گستردن و تعلیقه که خویش مجالی بوده میباشد برای تفحص و ارائه آرای تازه، سرایت فراوان یافته و برای مثال از اکثری از شاگردان بی واسطه و غیرمستقیم روحانی انصاری در حوزه نجف تفصیل و تقریری از دروس و اثر ها وی در چنگ میباشد.[۴۵]
عروةالوثقی مشهورترین تاثیر فتوایی سید محمد کاظم طباطبائی یزدی میباشد که به جامعیت، دیوانه، ترتیب مطلوب، و داشتن فروع بسیار، به ویژه راجع به مسائل مستحدثه تا فرصت مؤلف، ممتاز و معروف میباشد. این کتاب به‌سرعت با استقبال فقها مواجه و جایگزین نجاة العبادِ صاحب و مالک جواهر شد. در عصر‌های اخیر، این رده برای کتاب وسیلة النجاة سید ابوالحسن اصفهانی و بیشتراز آن برای منهاج الصالحین سیدمحسن حکیم پدید آمده میباشد.
دانش رجال
دانش رجال، به‌تیتر یک کدام از شاخه‌های مطالعات حدیثی، نیز در حوزه نجف محل اعتنا بوده میباشد و تعدادی تاثیر جامع و تک‌نگاری رجالی نیز از دستاوردهای این عصر نجف میباشد. برای مثال: رساله عدیمة النظیر فی اوضاع و احوال ابی بصیر تألیف سید مهدی موسوی خوانساری. تنقیح المقال تألیف ملا عبدالله مامقانی و معجم رجال الحدیث تألیف آیت الله خویی.

انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق

إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاق، حدیثی میباشد از نبی اسلام(ص) که در آن، غرض از بعثتش، کامل شدن فضیلت ها اخلاقی گفته شده میباشد. درین حدیث آمده میباشد: «اینجانب از آن جهت برانگیخته شدم که شرافت‌های اخلاقی را بی نقص کنم.» این داستان به «حدیث مکارم‌الاخلاق» آوازه دارااست. با استناد به‌این حدیث، کردار را از مسائل اساسی آیین اسلام دانسته و کامل شدن و یاد دادن مکارم اخلاقی را از هدف ها مهم بعثت رسول(ص) مسجد امین مشهد شمرده‌اند.

کردار

آیه ها اخلاقی
آیه ها افک • آیه اخوت • آیه اطعام • آیه نبأ • آیه نجوا • آیه مشیت • آیه بر • آیه اصلاح ذات در میان • آیه ایثار
روایات اخلاقی
حدیث قرب نوافل • حدیث مکارم خلق و خوی • حدیث معراج • حدیث جنود عقل و جهل
فضیلت ها اخلاقی
تواضع • قناعت • سخاوت • کظم غیظ • اخلاص • خشیت • حلم • تقوا • شجاعت • عفت • انصاف • اصلاح ذات البین • عیب‌پوشی • بلاکشی
رذایل اخلاقی
تکبر • حرص • حسد • لاف • غایب بودن • کلام‌چینی • بهتان • بخل • عاق پدر و مادر • حدیث نفس • عجب • عیب‌جویی • سمعه • جدا رحم • ترویج فحشاء • کفران نعمت
اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفس • نفس لوامه • نفس اماره • نفس مطمئنه • به حساب آوردن • مراقبه • مشارطه • گناه • درس خلق • استدراج
عالمان اخلاق و رفتار
ملامهدی نراقی • ملا احمد نراقی • میرزا جواد ملکی تبریزی • سید علی حکم دهنده • سید رضا بهاءالدینی • سید عبدالحسین دستغیب • عبدالکریم حق‌شناس • عزیزالله خوشوقت • محمدتقی بهجت • علی‌اکبر مشکینی • حسین مظاهری • محمدرضا مهدوی کنی
منابع اخلاقی
قرآن • نهج البلاغه • مصباح الشریعة • مکارم الاخلاق • المحجة البیضاء • رساله لقاءالله (کتاب) • گروه وَرّام • جامع السعادات • معراج السعادة • المراقبات
نبو
این حدیث در منابع شیعه و سنی نقل شد‌ه‌است. روایاتی با همین مضمون، البته با عبارت‌های یه خرده گوناگون هم در منابع حدیثی آمده میباشد. بعضی محققان با اعتنا به کثرت نقل مضمون این حدیث، آن را پی درپی معنوی دانسته‌اند.
می گویند مکارم خوی با دیگر فضیلت ها اخلاقی تفاوت دارا هستند و از آن ها برترند. در روایات، خصلت‌هایی همانند حوصله، شکر، غیرت، قناعت، شجاعت، صله رَحِم، حجب و حیا و خلق و خوی پسندیده از مصادیق مکارم خوی شمرده گردیده است.

مقام
حدیثِ «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْاَخْلَاق‏» به‌این معناست که «اینجانب از آن جهت برانگیخته شدم که شرافت‌های اخلاقی را بدون نقص کنم [و آن‌ها‌را یاددادن دهم]).[۱] این حدیث به حدیث مَکارم‌الاخلاق[۲] یا این که حدیث تَتْمیم[۳] آوازه دارااست و از رسول اسلام(ص) نقل گردیده است.[۴] با استناد بدین حدیث، یکی هدف ها اساسی بعثت رسول(ص) را کامل شدن و آموختن مکارم اخلاقی دانسته[۵] و آن را بیان کنده مداقه مسائل اخلاقی در آیین اسلام قلمداد نموده‌اند.[۶]

برداشت‌های متفاوت از حدیث
برداشت‌های مختلفی از حدیث مکارم الاخلاق شد‌ه‌است:

مرتضی مطهری اسلام‌شناس و مولف شیعه نوشته میباشد از این حدیث فهمیده می‌گردد بعثت رسول ناظر به ساحت روحیه و رفتار و تربیت اشخاص میباشد و جنبه عاطفی و رمانتیک و تحریکی داراست، خیر جنبه‌های علمی، فنی و غیره؛ برخلاف خلق سقراطی که براساس فضیلت و حکم عقل میباشد و صرفا به آن گاه عقلانی حیث داراست. به همین جهت، کم آب و جامد و مستقر میباشد.[۷]

به گفته ابن‌عربی عارف و مفسر اهل‌سنت (۵۶۰-۶۳۸ق‌)، در میان پیامبران، هریک گنجایش بیشتری در تایید فضیلت ها داشته[۸] و نسبت به سایرین متأخر بوده، از تمامی صفات و کمالات پیامبران قبلی بهره مند بوده میباشد. ازاین‌رو فرستاده اسلام(ص) آمادگی آحاد نمودن مکارم اخلاقی را یافته میباشد.[۹]

برخی محققان هم معتقدند خواسته از حدیث مکارم‌الاخلاق، وصال به مکارم اخلاقی تحت عنوان صرفا مقصود بعثت وجود ندارد؛[۱۰] چون برای بعثت فرستاده، اهدافی همانند سیاست و رهبری جامعه و اتمام‌حجت با عموم نیز نقل شده میباشد.[۱۱] با اعتنا به‌این زمینه، در تبیین معنی این ماجرا، احتمالاتی ذکر کرده‌اند؛ به عنوان مثال:

این حدیث کل‌کردن مکارم اخلاق و رفتار را منحصر به فرد به نبی اسلام نموده است؛ یعنی از میان پیامبران، فقط وی برای کل‌کردن مکارم خلق مبعوث گردیده است.[۱۲]
خواسته منحصرکردن مکارم از سایر فضیلت ها اخلاقی میباشد؛ یعنی فرستاده برای مجموع کردن مکارم خلق که والاترین خصوصیت‌های اخلاقی می باشند مبعوث گردیده‌است.[۱۳]
انگیزه و غرض مهم بعثت، به عبارتی کامل شدن مکارم اخلاقی میباشد و این انگیزه، شالوده و پایه بقیه انگیزه‌ها و جنبه‌های شرعی بعثت میباشد.[۱۴]

مصارف صدقه

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَ‌اءِ وَالْمَسَاکینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُاینترنتُهُمْ وَفِی الرِّ‌قَابِ وَالْغَارِ‌مِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَه وَابْنِ السَّبِیلِ ۖ فَرِ‌یضَةً مِّنَ اللهِ ۗ وَاللَه عَلِیمٌ حَبستنی قیفیٌ ﴿۶۰﴾ (ترجمه:صدقات، فقط به تهیدستان و بینوایان و متصدیان [توده و پخش‌] آن، و اشخاصی که دلشان به دست آورده می‌گردد، و در [رویه آزادی‌] بردگان، و وامداران، و در شیوه خداوند، و به در روش باقیمانده، تخصیص دارااست. [این‌] تحت عنوان فریضه از جانب خداست، و پروردگار دانای حکیم میباشد.) مسجد سجاد مشهد [سوره توبه–آیه۶۰]

توبه، آیه ۶۰

پروردگار در نشانه‌ها قرآن مصارف صدقه را هشت گزینه ذکر می‌نماید:[۱۶]

فقرا
مساکین
عاملان و توده‌کنندگانِ زکات. در واقعیت آنچه به آن ها داده می شود، به منزله مزد و اُجرتشان میباشد.
«مُؤلِفَة قلوبُهُم» یعنی اشخاصی که انگیزۀ نیرومندی برای امداد به اسلام ندارند و با تشویق مالی می‌قدرت محبتشان را جلب رزرو مسجد سجاد مشهد کرد.
آزاد ساختن بردگان.
ادای دِین بدهکاران و آن‌ها که فارغ از جُحافظه موقت و تقصیر تحت توشه بدهکاری باقیمانده و از ادای آن عاجز گردیده‌اند.
مصرف در رویکرد خداوند.(فی سبیل الله) مراد از آن، آحاد شیوه‌هایی میباشد که بر پیشرفت و تقویت دین الهی منجر گردد.
یاری به واماندگان در خط مش ( ابنِ سبیل)، یعنی مسافرانی که در منش باقی‌مانده و زاد و بار کافی چهت نیل به مقصد ندارند.[۱۷]
چگونگی صدقه دادن
دو طریق ناپسند از لحاظ قرآن:
پروردگار از دو طریق در صدقه‌دادن نهی نموده آدرس مسجد سجاد مشهد است:.[۱۸]

صدقه برای دورویی و عرض اندام باشد. در اینگونه موردی صدقه از به عبارتی آغاز فسخ می گردد.
صدقه‌ای که بعداً با منت و اذیت، اجر و ارزشش از در میان می‌رود.
فسخ بودن این دو قول صدقه از این رو میباشد که برای رضای آفریدگار جاری ساختن نشده یا این که در صورتی‌که هم برای رضای خداوند بوده، فرد نتوانسته نیت خویش را خالص نگه دارااست و با منت و اذیت آن را فسخ نموده است.[۱۹]

دو شیوه پسندیده از نظر قرآن:
معبود در قرآن دو عهدوپیمان صدقه دادن را مطرح کرده و هر دو را ستوده میباشد:

صدقه نهفته:بشر را از دورویی بدور می‌سازد و آبروی بینوا محفوظ می ماند و حاجتمند شم ذلت و خِفّت نمی‌نماید. از‌آنجا که بنای آئین بر اخلاص میباشد، هرآنچه فعالیت خالص‌خیس باشد، فضیلت بیشتری داراست و به همین جهت خدای سبحان صدقه نهفته را بر صدقه علنی ترجیح داده و می فرماید:«در صورتی‌که مخفیانه صدقه دهید برایتان عالی شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد».[۲۰]
صدقه آشکار: که تشویق و دعوت عملی عموم به شغل نیک و مایه دلگرمی فقرا و مساکین میباشد؛ به دلیل آنکه می بینند در جامعه عده ای میباشند که به حالا آن‌ها تَرَحُّم می‌نمایند؛ همینطور این فعالیت منجر می شود روحیه یأس و ناامیدی از فقرا برود.[۲۱]
مصادیق صدقه
صدقه کادو‌ای میباشد که از طرف اشخاص حقیقی وواقعی یا این که حقوقی به خواسته خیریه و سود‌مند شدن اشخاص دیگر، داده میگردد.صدقه ممکن میباشد به طور‌های وجه عیب گیری، سرویس ها، وسایل مستعمل یا این که به کارگیری نشده‌ای مانند پوشاک، اثاثیه‌بازی، طعام و رسانگر، امداد‌های ضروری به عنوان مثال امداد‌های آدم‌از صمیم قلب، امداد به بسط و نیازهای ضروری تن بشر مانند خون و لینک و پیوند اندام و...باشد.فرستاده خداوند (ص) فرمود: هر معروفی صدقه به شمار می‌آ‌ید و هر آنچه را که مؤمن برای خویش و خانواده و همسرش هزینه نماید و نیز هر آنچه با آن آبروی خویش را مراقبت نماید برایش صدقه نوشته میگردد.[۲۲] در روایتی نبی پروردگار(ص) فرمود: هر مسلمانی هر روز می بایست صدقه‌ای بدهد و زیرا پرسیدند چه کسی اقتدار این شغل را داراست فرمود: برداشتن چيزهاى آسيب رسان از راز رویکرد صدقه میباشد؛ علامت دادن رویه به كسى صدقه میباشد، عيادت از بيمار صدقه میباشد، فرمان به دارای اسم و رسم صدقه میباشد، نهى از منكر صدقه میباشد و درود را پاسخ دادن صدقه میباشد. [۲۳] [یادداشت ۲]

یا این که أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِنادر بِالْمَنِّ وَالْأَذَیٰ کالَّذِی ینفِقُ مَالَهُ رِ‌ئَاءَ النَّاسِ وَلَا یؤْمِنُ بِالله وَالْیوْمِ الْآخِرِ ۖ فَمَثَلُهُ نادرَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَیهِ تُرَ‌ابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَ‌کهُ صَلْدًا ۖ لَّا یقْدِرُ‌ونَ عَلَیٰ شَیءٍ مِّمَّا کسَبُوا ۗ وَاللهُ لَا یهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِ‌ینَ﴿۲۶۴﴾
ای اشخاصی که ایمان آورده‌اید، صدقه‌های خویش را با اینجانبّت و آزار، فسخ مکنید، مانند هر کس مالش را برای خود نمایی به عموم، انفاق می‌نماید و به خداوند و روز بازپسین ایمان ندارد. پس مَثَل وی همانند مَثَل سنگ خارایی میباشد که بر روی آن، خاکی [نشسته‌] میباشد و رگباری به آن رسیده و آن [سنگ‌] را مشقت بار و صاف بر مکان گذارده میباشد. آن‌ها [ریاکاران‌] نیز از آنچه به دست آورده‌اند، فایده‌ای نمی‌مارک، و خدا، تیم کافران را هدایت نمی‌نماید.
آیه ۲۶۴ سوره بقره
(بعضا از آداب صدقه عبارتند از: صدقه دادن از طَیِّبات یعنی اموال منزه و حلال، دوری از صدقه دادن از اموال پست و بی بها، [۲۴] قرائتی در تعبیر آیه ۲۶۷ سوره بقره[یادداشت ۳] گفته که غرض از انفاق، رهايى از بخل میباشد، خیر رهايى از اشياى بى‌قیمت و ناخوشایند و وجدان بشر را بهترين معيار براى آشنایی پسنديده و ناپسند دانسته میباشد یعنی هر آنچه را مى‌پسندد كه به وی انفاق كنند، شايسته میباشد كه انفاق كند و در صورتی‌که آن‌را دوست نمى‌داراست، شايسته‌ى انفاق نيست. [۲۵]

مقدار
در صدقه دادن فرد می بایست میانروی را رعایت نماید؛ یعنی خیر به سیرتکامل‌ای باشد که در صدقه دادن حسودوبخیل باشد و خیر آن سیرتکامل صدقه دهد که برای خویش نقص‌ ساخت نماید.[۲۶][یادداشت ۴] مقدار دست‌کم صدقه به اقتدار فرد بستگی دارااست، حتی‌در برخی احادیث یک جرعه آب هم تحت عنوان صدقه اورده شده میباشد.[۲۷]

بعضا فرمایشات قرآن و احادیث و علما درباره زهد
امام علی(ع):
تقوای الهی داروی بیماری‌های دل‌های شماست و باعث بصیرت قلب‌ها و شفای امراض جسمانی و موجب اصلاح خرابی جان‌ها و پاکیزگی از آلودگی ارواح و جلای نابینایی دیده‌ها و باعث امنیّت در قبال اضطراب‌ها و فروغ و روشنایی تیرگی‌های مسجد امین مشهد شماست.

نهج البلاغه، تصحیح صبحی پارسا، خطبه ۱۹۸، ص۳۱۲.

در آیه ۱۳ سوره حجرات، ملاک بها‌گذاری بشر را رعایت تقوای الهی معرفی نموده است.[۳۳] مبتنی بر آیه ۱۹۷ سوره بقره، شایسته ترین بار معنوی برای آخرت، زهدو تقوا میباشد.[۳۴] در آیه ۲۶ سوره اعراف بعد از بیان خرقه‌های بدن، زهد خرقه روح و لباس‌ای نیکوتر و مایحتاج‌خیس معرفی گردیده‌است.[۳۵]

در خطبه ۱۱۴ نهج البلاغه، از امام علی(ع) اینگونه نقل شد‌ه‌است که تقوای الهی، دوستان آفریدگار را در مدد خویش قرار داده و آنان را از تجاوز به حریم محرمات الهی نگه داشته و هراس خداوند را همراه دل‌های آنان قرار داده میباشد.[۳۶] در خطبه ۱۶، مَثَل زهد را مثل مرکب‌های رهوار و فرمان بردار و رامی دانسته میباشد که مهار آنها در مشت عده ای میباشد که بر آنها سوارند و آنها‌را وارد فردوس میسازند.[۳۷] در خطبه ۱۸۹ گفته میباشد زهد در امروزه عالم برای بشر به منزله یک حصار و سِپَر میباشد و در فردای آخرت، منش پردیس میباشد.[۳۸] در خطبه ۲۲۸، زهد و تقوا را کلید صدق و اندوخته روز قیامت، آزادی از قید بردگی و نجات از هر تیره بختی دانسته میباشد.[۳۹] امام سجاد(ع)، زهد را منجر وصال به عزت انسانی دانسته [۴۰] و علاوه بر بعضی دعاهای صحیفه سجادیه، داشتن تقوای الهی را از درگاه آفریدگار درخواست نموده است.[۴۱]

در روایتی از نبی(ص)، زهدو تقوا عده کلیه خوبی‌ها معرفی شد‌ه‌است.[۴۲] از امام باقر(ع) گفته شده که دوستداشتنی‌ترین بندگان نزد خدا باتقواترین آن‌ها میباشد.[۴۳] همینطور در قصه دیگری از او، شیعه‌ها حقیقی وواقعی عده ای معرفی گردیده‌اند که تقوای الهی پیشه می‌نمایند.[۴۴] برپایه روایتی از امام راستگو(ع)، کار یه خرده که پارسا همدم میباشد، خوب از شغل زیاد فارغ از زهدوتقوا میباشد.[۴۵] در فرازی از دعای ندبه متحد کردن عموم بر پایه معبود و تقوای الهی از خصوصیت‌های حکومت امام فرصت(ع) دانسته شد‌ه‌است.[۴۶] راغب اصفهانی (متوفای ۳۹۶ق)، حکیم و لغت‌شناس، در الذریعه الی مکارم الشریعه، زهد و پاکی نفس را شرط اساسی خلیفةاللهی بشر معرفی نموده است.[۴۷] ابن فهد حلی در کتاب عدة الداعی در ذکر التفات زهد و تقوا گفته میباشد که در حالتی‌که برای آدم در عالَم، خصلتی نیکوتر، سودمندتر و از جهت جایگاه، رفیع‌خیس از زهدوتقوا وجود داشت، به طبعً خدا به‌وسیله وحی به بندگانش خبر می‌اعطا کرد.[۴۸] محمدمهدی نراقی در کتاب جامع السعادات زهد را تبارک‌ترین منجی آدم و از مهم ترین طرق وصال به خوشبختی و مقامات تعالی معرفی نموده است.[۴۹] امام خمینی نیز در تفصیل چهل حدیث وصال به مقامات و حصول کمالات والای انسانی را فارغ از زهدو تقوا، ناممکن دانسته میباشد.[۵۰]

مراتب زهد و تقوا
امام باقر(ع):
به معبود عهد و پیمان شیعه ما وجود ندارد، مگر هر که تقوای الهی پیشه نماید و مطیع وی باشد... تقوای الهی داشته باشید و برای خداوند شغل نمائید. در بین آفریدگار و هیچ مخلوق‌ای خویشاوندی وجود ندارد. بلکه دوستداشتنی‌ترین و ارجمندترین بندگان نزد آفریدگار باتقواترین آنها و کار‌کننده‌ترین آنان به طاعت اوست.

کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۷۴.

بعضی مفسران، با دقت به آیاتی مانند آیه «اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ اَتقـکُم؛ گرامی‌ترین شما نزد آفریدگار، باتقواترین شما میباشد»،[۵۱] گفته‌اند زهدوتقوا مراتب مختلفی دارااست.[۵۲] در روایتی به گزارش امام راستگو(ع) سه درجه برای زهدوتقوا نام برده که عبارت‌اند از:

تقوای عام که شکاف محرمات به منجر واهمه از عذاب دوزخ میباشد؛
تقوای خاص که عبارت میباشد از این که فرد، خیر‌فقط مُحَرَّمات، بلکه شُبَهات (کاری که احتمال حرام بودن داراست) را نیز رخنه‌ نماید؛
تقوای خاص الخاص که در آن، فرد ضمن شبهه ها، (برخی از) کارها حلال را نیز شکاف می‌نماید.[۵۳]
بیضاوی، مفسر قرآن و دانا شافعی قرن هفتم و هشتم هجری، سه رُتبه برای زهد بیان کرده که زیر‌ترین آن، اجتناب از بی دینی، جايگاه بعد از آن اجتناب از گناه و بالاترین سکو آن سرسپردگی در مقابل پروردگار و هجران از هر چیزی میباشد که بشر را از حق گشوده می دارد.[۵۴] علامه مجلسی نیز در کتاب بحار الانوار سه جايگاه برای زهد و تقوا ذکر نموده است که سکو اولیه آن، مراقبت نفس از عذاب ابدی از رویه علم آموزی اعتقادات درست، و رتبه وسط‌اش، اجتناب از هرگونه گناه، اعم از رخنه‌ واجب و اعمال گناه و بالاترین جایگاه آن، خویشتن‌داری در قبال هرچیزی میباشد که قلب آدمی را به خویش درگیر می دارد و از حق گران قدر پشیمان می‌نماید.[۵۵]

امام خمینی در کتاب آداب الصلاة چهار جايگاه برای زهد بیان کرده که عبارت‌اند از:

تقوای ظواهر که حفظ نفس از گناهان ظواهر میباشد. این تقوای عامه میباشد؛
تقوای داخل که خودداری از افراط و تفریط و تجاوز از حد میانروی در رفتار و غریزه ها روحی میباشد. این تقوای اشخاص خاص میباشد؛
تقوای عقل که محافظت و پاک سازی عقل از درگیر شدن به علم ها غیرالهی میباشد. این تقوای اخص خاصیت میباشد؛
تقوای قلب که حفظ قلب از مشاهده غیر حق و گفت‌و‌گو با غیر حق میباشد. این تقوای اولیاست.[۵۶]
تقوای تن و قلب
عالمان اخلاق و رفتار، با دقت به روایاتی که درباره اخلاق و رفتار وارداتی، برای هر عضوی از تن که در معرض گناه میباشد به تناسب آن عضو، تقوایی ذکر کرده‌اند که بعضی از آنها به گستردن تحت میباشد:

تقوای گویش: مواقعی همانند درستی گفتار،[۵۷] اجرا بیان آفریدگار بر لهجه،[۵۸] کلام بیان کردن با نرمی و ملایمت،[۵۹] گفتار پسندیده، در دست گرفتن گویش از دشنام‌گویی و سوراخ سخن‌های بیهوده‌ای که خیری در آن وجود ندارد.[۶۰]
تقوای دیده: فروبستن دیده از هرآنچه آفریدگار حرام نموده است.[۶۱]
تقوای گوش: مواقعی همانند در اختیار گرفتن گوش از شنیدن هرچه آفریدگار حرام نموده است[۶۲] و همینطور گوش اختیار به علم ها موءثر،[۶۳]حکمت‌های اثرگذار شرعی و راهنمایی و اندرزهای اثر گذار و نجات‌نصیب.[۶۴]
تقوای قلب: در آیه ۳۲ سوره حج و آیه ۳ سوره حجرات و همینطور روایاتی از امامان معصوم، قلب آدمی تحت عنوان منزلت زهد و تقوا معرفی شد‌ه‌است.[۶۵] از همین رو برخی عالمان گفته‌اند که زهدو تقوا امری معنوی و درونی میباشد که با روح و نفس انسانی مرتبط میباشد.[۶۶] در عین اکنون بعضی بر این نظرند که تقوای قلب بدین میباشد که قلب بشر خالی از تردید و بی دینی و شرک و نفاق باشد.[۶۷] بعضا تقوای قلب را بالاترین جایگاه زهد و تقوا برشمرده‌اند.[۶۸]
اثرها زهدوتقوا
عالمان مسلمان، با اعتنا به نشانه‌ها قرآن و احادیث امامان معصوم، اثراتی برای زهد و تقوا بیان کرده‌اند. بعضی از این اثرها عبارت‌اند از:

تشخیص حق از فسخ،[۶۹]
قبولی ایفا نزد آفریدگار،[۷۰]
فایده‌مندی از تعالیم الهی،[۷۱]
نجات از مشقت‌ها،[۷۲]
منفعت‌مند شدن از هدایت قرآن،[۷۳]
آمرزش گناهان،[۷۴]
وصال به رستگاری،[۷۵]
وصال به منزلت رفیع،[۷۶]
اصلاح قلب،[۷۷]
پرهیز از افتادن در تردید ها،[۷۸]
منزه‌شدن از آلودگی گناه،[۷۹]
رزق و روزی حلال،[۸۰]
جاودانگی در فردوس.[۸۱]
خطبه متقین
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: خطبه متقین
خطبه متقین از خطبه‌های دارای اسم و رسم نهج البلاغه درباره صفات پرهیزکاران میباشد.[۸۲] امام علی(ع) به درخواست یکی‌از شیعه ها به اسم هَمّام این خطبه را نقص‌ کرد و در آن بیشتراز صد خصوصیت معنوی، فکری، اخلاقی و عملی برای اشخاص صالح برشمرد.[۸۳] اوصافی همانند نیک‌گفتاری، اعتدال، گوش تفویض به علم ها نافع، طاقت در قبال مشقت‌ها، در اختیار گرفتن گویش، بیان خداوند در تمامی اکنون، و تهجُّد و شب‌زنده‌داری برای مثال اوصافی‌اند که درین خطبه به اشخاص صالح منسوب شده میباشد.[۸۴]

کتاب‌شناسی
رساله زهدوتقوا: اثری از مرتضی مطهری. این رساله شامل دو گردهمایی سخنرانی درباره ماهیت زهدوتقوا، التفات و اثر ها آن در قرآن و احادیث میباشد که در سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۱ش، به یار و همدم تعدادی سخنرانی دیگر خلل گردیده و در کتابی با تیتر ده گفتار جمع و کتابت یافته میباشد.[۸۵]
زهدوتقوا، سکوی پرواز: نوشته جلیل جلیلی. این کتاب دربرگیرنده یک پیشگفتار و پنج فصل میباشد. تالیف کننده در پیشگفتار به تعریف و تمجید زهد و کاربرد آن در قرآن پرداخته میباشد. فصل نخستین درباره خاستگاه زهدو تقوا میباشد و فصل‌های دوم، سوم و چهارم به ترتیب درباره تقوای شخصی، تقوای اجتماعی و تقوای سیاسی میباشد. فصل پنجم نیز مشمول مباحثی درباره اثرها زهد در عالم و آخرت میباشد. چاپ اولیه این تاثیر در سال ۱۴۰۰ش، از سوی انتشارات دانش گاه معارف اسلامی اجرا شد.[۸۶]

سکولاریسم
سکولاریسم یا این که طلاق آیین از جهان، عقیده‌ای میباشد که آیین را به معاش شخصی محصور می‌نماید و آن را از ناحیههای اجتماعی مانند سیاست، حکومت و اقتصاد غیروابسته می‌سازد. بر پایه ی سکولاریسم، آیین در کارها سیاسی و اجتماعی مرجعیت ندارد. طلاق آیین از عالم، طلاق آئین از سیاست یا این که حکومت، طلاق بنیان آیین از بنیان حکومت، و حکم دهنده کردن قیمت‌ها و ضوابط اجتماعیِ غیردینی به مکان نظام شرعی از سایر تعاریف سکولاریسم مسجد امین مشهد میباشد.

بخش اعظمی از عالمان شیعه، سکولاریسم در اسلام را مردود شمرده‌اند و معتقدند آموزه‌ها و احکام اسلام، همگی بعدها معاش آدم اعم از شخصی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد. قرآن،‌ احادیث و فقه اسلامی را گواه جامعیت اسلام و بطلان طلاق آیین از عالم برشمرده‌اند. نقل شده لینک و پیوند اسلام و سیاست و طلاق‌ناپذیری آن دو، اعتقاد و باور همگانی مسلمان ها در حین تاریخ اسلام بوده و در دنیا اسلام،‌ هیچ عالمی به سکولاریسم باورمند نبوده میباشد. پر‌نور‌فکرانی همانند جلال آل‌احمد، اقبال لاهوری، علی شریعتی، حامد الگار و عبدالعزیز ساچادینا نیز از معارضان سکولاریسم شمرده گردیده‌اند. به اطمینان آن‌ها، فکر سکولاریسم مخصوص به غرب و عالم مسیحیت و بی‌رابطه با اسلام میباشد. با این اکنون، بعضی از عالمان و توده‌ای از پر‌نور‌فکران مسلمان، از لینک سکولاریسم با اسلام و عقیده سکولاریسم اسلامی صحبت گفته‌اند. مصطفی کمال آتاتُورک، علی عبدالرازق، طه حسین، سید احمدخان هندی، میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا مَلکُم‌خان ناظِم‌الدولة را از شالوده‌گذاران سکولاریسم در دنیا اسلام مذکور‌اند. مهدی تاجر، عبدالکریم سروش، محمد مجتهدشبستری و مصطفی ملکیان نیز چهار نماینده و مدافع سکولاریسم اسلامی در کشور‌ایران معرفی گردیده‌اند. مهدی حائری یزدی،‌ عالم و فیلسوف شیعه، نیز از طرف داران طلاق آیین از حکومت شمرده گردیده است. بعضا، سکولاریسم را به معنای طلاق روحانیت از دولت به عمل برده‌ و عالمانی همانند آخوند خراسانی، عبدالکریم حائری یزدی و آیت‌الله بروجردی را از هواداران آن شمرده‌اند.

گفته میشود صورت‌گیری سکولاریسم در عالم اسلام تحت عنوان یک جریان فکری به اوایل سده بیستم میلادی بازمی‌شود. سقوط دولت عثمانی در ۱۹۲۴م و روی عمل وارد شدن مصطفی کمال آتاتورک در ترکیه را از عامل ها مؤثر در پیدایش سکولاریسم در عالم اسلام برشمرده‌اند.

در عالم اسلام کتاب‌های زیادی پیرامون سکولاریسم به حرفه تحریر درآمده میباشد؛ تیم‌ای از آن ها به انتقاد سکولاریسم و برخی به هواخواهی از آن پرداخته‌اند.

اثرها پررنگ کلامی و متکلمان گران قدر
نوشته‌علمیٔ مهم: فهرست کتاب‌های کلامی شیعی
بعضی از مهم ترین کتاب‌های کلامی امامیه عبارت میباشد از: اوائل‌المقالات، تصحیح‌الاعتقاد، تجرید‌الاعتقاد و کشف‌المراد.[۷۶] نویسندگان این کتاب‌ها که به‌ترتیب روحانی موءثر (۳۳۶یا۳۳۸-۴۱۳ق)، روحانی طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق)، خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ق) و علامه حلی (۶۴۸-۷۲۶ق) میباشند از پررنگ‌ترین متکلمان امامیه شمرده مسجد سجاد مشهد می شوند.[۷۷]

به‌دنبال، توضیحاتی درباره برخی از این کتاب‌ها و دیگر کتاب‌های کلامی امامیه آمده میباشد:

کتابُ‌التّوحید: تیم روایاتی درباره توحید و آشنایی ذات، صفات، اسماء و افعال الهی و دیگر مسائل کلامی میباشد که به‌دست روحانی صدوق تصنیف رزرو مسجد سجاد مشهد گردیده‌است.[۷۸]
الاعتقادات: نوشته روحانی صدوق. مولف در ۴۵ باب و در اولِ هر باب با تیتر «باب الاعتقاد فی...» مهم ترین مسائل اعتقادی شیعه را ذکر نموده است.[۷۹] کتاب تصحیح اعتقادات الامامیه تألیف روحانی اثرگذار به عنوان مثال کتاب‌های کلامی شیعه میباشد که در عیب گیری و نظارت کتاب اعتقادات روضه خوان صدوق به کتابت درآمده آدرس مسجد سجاد مشهد میباشد.[۸۰]
الاِحتجاج علیٰ اَهلِ اللِّجاج: الاحتجاج از کتاب‌های کلامی-روایی شیعه و نوشته احمد بن علی طبرسی، متکلم و عالم قرن ششم هجری، میباشد. این کتاب روایاتی از ائمه معصومین(ع) را دربردارد که محتوای آن دلیل و احتجاج در مقابل معارضان شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.[۸۱]
تجریدالاعتقاد: بعضا از خصوصیت‌های این کتاب خواجه نصیرالدین طوسی عبارت میباشد از: ذکر مسائل کلامی با نحوه برهانی، ابداع در چیدمان و تهیه و تنظیم مسائل کلامی و آمیخته‌شدن مسائل کلامی با فلسفه. این خصوصیت‌ها کتاب را از دیگر اثر ها کلامی قبل از خویش متمایز کرده و بر اثرها کلامی بعد از خویش تأثیر گذارده میباشد.[۸۲] تفصیل‌های متعددی بر کتاب تجریدالاعتقاد درج شده میباشد[۸۳] که از مهمترین گستردن‌ها، کتاب کشف‌المراد نوشته علامه حلی،[۸۴] و شوارق الالهام تألیف عبدالرزاق لاهیجی میباشد.
منشور عقاید امامیه: کتابی به گویش فارسی از جعفر سبحانی میباشد که عقاید شیعه را در پوسته ده قسمت و یکصد و پنجاه اصل اعتقادی‌، به‌اختصار، ذکر نموده است.[۸۵]
الذخیرة فی دانش الکلام، تاثیر سید مرتضی، حزم الاصول فی دانش الکلام تاثیر روضه خوان طوسی، گوهر منظور نوشته عبدالرزاق لاهیجی به گویش فارسی، قواعدالمرام تاثیر ابن‌میثم بحرانی، اللَّوامع الالهیة تألیف فاضل مقداد، عقائد الامامیة نوشته محمدرضا مظفر، شیعه در اسلام نوشته علامه طباطبایی و الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل تاثیر جعفر سبحانی از سایر کتاب‌های حرف امامیه به شمار میروند.

کتاب الاعتقادات، روحانی صدوق

کتاب تجرید الاعتقاد، خواجه نصیرطوسی

کشف المراد، علامه حلی

اللَّوامع الالهیة، فاضل مقداد

شوارق الالهام، عبدالرزاق لاهیجی

منشور عقاید امامیه، جعفر سبحانی
مکاتب کلامی امامیه
در حرف امامیه نحوه‌ها و مکاتب کلامی مختلفی وجود داراست[۸۶] برخی از آن‌ها، به ترتیب هنگامی، به تفصیل ذیل میباشد:

* مدرسه کلامی قم: مدرسه قم، بر اساس حدیث‌گرایی بود و در قرن سوم و چهارم قمری در قم ترویج داشت.[۸۷] طریق حدیث‌گرایی را تفاوت اساسی مدرسه قم با دیگر مکاتب کلامی دانسته‌اند.[۸۸] با اینکه میل اساسی این مدرسه، نقل احادیث و تبیین آن‌ها بود، ولی از‌آن‌جا‌که به تهیه و تنظیم و دکوراسیون احادیث اعتقادی براساس مسائل کلامی پرداخت، به مدرسه کلامی قم معروف شد.[۸۹] نص‌گرایی،[۹۰] نزاع با بزرگ نمایی،[۹۱] مجوز سهو النبی[۹۲] و دارای اعتبار درک کردن خبر واحد حتی‌در اعتقادات[۹۳] از خصوصیت‌های این مدرسه به شمار می آید. روضه خوان صدوق را نماینده اساسی این مدرسه دانسته‌اند.[۹۴]

مدرسه کلامی بغداد: از مکاتب سخن امامیه که مبنی بر عقل‌گرایی بود[۹۵] و در قرنها دوم[۹۶] تا ششم[۹۷] در بغداد ترویج داشت. تمایز اصلی این مدرسه با مکاتب کلامی دیگر همانند مدرسه کلامی قم و کوفه را طرز عقل‌گرایی آن دانسته‌اند. بعضی مدرسه بغداد را به مدرسه بغداد متقدم و متأخر تقسیم کرده‌اند و برآنند روحانی موءثر، اساس‌گذار مدرسه بغداد متقدم و سید مرتضی، مؤسس مدرسه بغداد متأخر بود.[۹۸] مدرسه بغداد متأخر را عقل‌گرایانه‌ترین مدرسه در صحبت امامیه شمرده‌اند.[۹۹] عقل‌گرایی،[۱۰۰] عدم حجیت خبر واحد در اعتقادات،[۱۰۱] رد سهو النبی،[۱۰۲] جانبداری از موضوع امامت و غایب بودن[۱۰۳] از خصوصیت‌های مدرسه بغداد میباشد.
مدرسه کلامی حِلّه: این مدرسه از اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری، در حیطه حله صورت گرفت و به بازه زمانی سه قرن اشاعه داشت.[۱۰۴] سَدیدالدین حِمَّصی رازی را مبنا‌گذار این دانسته‌اند.[۱۰۵] مدرسه حله با ورود خواجه نصیرالدین طوسی به حوزه حله به زمانه نقط ی اوج خویش رسید.[۱۰۶] از حیث بعضا دانشمندان، در مکتب کلامی حله، سه جریان فکری وجود داشت: جریان صحبت عقلی و فلسفی، جریان سخن حدیث‌گرا و جریان عرفانی.[۱۰۷] مثلا خصوصیت‌های این مدرسه، ترویج صحبت فلسفی،‌[۱۰۸] تحکیم و تقویت مباحث امامت،[۱۰۹] بسط حرف تطبیقی[۱۱۰] و تهیه و تنظیم نو و دکوراسیون جدید‌ای از مباحث کلامی[۱۱۱] اورده شده میباشد.

اسرافیل در ادیان و تمدن‌ها
در کتاب تورات از فرشتگانی به اسم «سرافین» حافظه شده است که بر بالای کرسی نشسته و بیان «مقدس، مقدس، مقدس میباشد» را بر لهجه دارا هستند.[۳۵] هرچند روایاتی درباره تسبیح بیان کردن و حمل کننده اسمان بودن اسرافیل در منابع اسلامی وجود داراست، اما صرفا اسم یک فرشته میباشد البته «سرافین» در د
ین یهود اسم توده‌ای از فرشتگان میباشد.[۳۶]

دمیدن در صور به‌وسیله اسرافیل بی‌مشابهت به عمل «شیوا» در هندوئیزم وجود ندارد که با کوبیدن بر طبل خود، آدم‌ها را می‌می راند یا این که زنده می‌نماید.[۳۷] فی مابین عموم مصر قدیم نیز این نظریه وجود داشت که بهشتیان از شنیدن آواز و غِنای اسرافیل لذت میبرند.[۳۸] همینطور یکی‌از پژوهشگران شام قدیم از فرشته‌ای خوش‌آواز به اسم اسرافیل کلام میگوید که هنگام تسبیح اعلام کردن وی، اهل عرش از عبادت خویش دست می کشند و به تسبیح بیان کردن وی گوش مسجد امین مشهد می‌سپارند.[۳۹]
نفخ صور
نَفخِ صور یا این که دمیدن در شیپور، رویدادی میباشد که در طول نقطه پایان عالم و استارت قیامت رخداد میفتد. طبق احادیث وقتی که قیامت مجاورت می شود، به امر خدا، اسرافیل یک‌توشه در شیپور خود می‌دمد و صدای عظیمی ساخت می‌نماید که تک تک موجودات، جز گردآوری یه خرده، می‌میرند. آنگاه مجدد در شیپور می‌دمد و همه زنده میشوند و قیامت برپا می گردد.

معنی‌شناسی
نفخ صور کلمه‌ای مرکب میباشد که از دو جزء «نفخ» به معنای دمیدن و «صور» به معنای شیپور تشکیل‌شده میباشد.[۱] صور در لغت به معنای شاخ حیوانی میباشد که در آن می‌دمند.[۲] معروف مفسرین معتقدند در نشانه‌ها مرتبط با نفخ صور، در‌صورتی‌که صور به معنای شیپور باشد، با اسلوب آیه‌ها و احادیث و مأموریت اسرافیل سازش بیشتری دارااست؛[۳] اما برخی دیگر معتقدند: صور عده «شکل» میباشد. به‌این معنی که پروردگار مردگان را شکل‌بندی می‌نماید و در آن شکل‌ها می‌دمد و آنها‌را زنده می‌نماید.[۴]

نفخ صور در قرآن
نفخ صور یکی نماد‌های شروع قیامت میباشد که قرآن کریم ومهربان بیشتراز ده توشه به آن اشاره نموده است.[۵] آیه۶۸ سوره زمر تصریح دارااست که نفخ صور دو توشه واقعه می‌ افتد که توشه نخستین در نقطه پایان این عالم و توشه دوم در هنگام استارت قیامت میباشد.[۶] بر شالوده نشانه‌ها قرآن، با نفخه اولیه[یادداشت ۱] (اولی دمیدن در شیپور)، وحشت و «فزع» (خوف) کلیه جهانیان را فرا میگیرد و کل موجودات می‌میرند، مگر اشخاصی که آفریدگار بخواهد.[۷] با نفخه دوم نیز همه ناگهان برخاسته و منتظر به حساب آوردن می مانند.[۸]

طبق لحاظ مفسران، تعابیر دیگری نیز در قرآن می‌باشد که به روی داد نفخ صور اشاره می‌نمایند،[۹] مانند:

«صَیحه»، به معنای صدای کلان.[۱۰]
«الصّاخَّة»، به معنای صوت شدید.[۱۱]
«الراجِفة»، به معنای لرزاننده. اضطراب و لرزه شدید[۱۲]
«الرادِفة»، به معنای لرزاننده. نفخه دوم که در ادامه نفخه نخستین واقع می گردد.[۱۳]
«یُنادِ الْمُناد»، به معنای ندای هر که ندا میدهد.[۱۴]
«نُقِر فی الناقور»، به معنای دمیدن در ناقور (شیپوری که از محصول شاخ حیوان میباشد.)[۱۵]

حدیث حسن
حدیث حَسَن روایتی میباشد که یکی راویان آن یا این که تمامیٔ آن‌ها، امامی مذهب و ممدوح می‌باشند؛ ولی ثقه نیستند و درباره عدل و داد آنان صراحتی مسجد سجاد مشهد نیست.[۱]

بر این تعریف و تمجید، مامقانی شرطی را اضافه کرده‎ میباشد که ممدوح و مورد قبول بودن راوی بایستی به اندازه‌ای‎ باشد که ذم و نکوهشی معارض آن نباشد که راوی را تضعیف رزرو مسجد سجاد مشهد نماید.[۲]

بنابر حیث رضا مؤدب مؤلف کتاب دانش الدرایه تطبیقی، تمجید اهل سنت از حدیث حسن بدین سیرتکامل میباشد: داستان متصلی که راویان آن عادل میباشد؛ ولی در محافظتِ حدیث، ضعیف میباشند و همینطور در سلسله گواهی آن عیبی وجود ندارد. علاوه اینکه ممکن میباشد متن آن با روایات متابع و شاهد در مقابله آدرس مسجد سجاد مشهد باشد.[۳][یادداشت ۱]

پانویس
بهائی، الوجیزة فی دانش الدرایة، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۵؛ شهید ثانی، الرعایه فی دانش الدرایه، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۸۱؛ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۳۸۵ش،‌ ج۱، ص۱۳۲.
مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۳۲.
مؤدب، دانش الدرایه تطبیقی، ۱۳۹۱ش، ص۳۳۵.
یادداشت
برای حدیث شاهد تعاریفی نقل شده مانند:حدیثی که راوی دیگر با راوی آن حدیث در نقل از صحابه دیگری در لفظ و معنای حدیث موافقت داشته باشد(به‌این حدیث مُتابِع هم اورده شده) یاحدیث مفردی میباشد که بوسیله صحابی دیگر نقل گردد یا این که حدیث مفردی که مضمون آن به سلسله مدرک دیگری اورده شده باشد و یاحدیث ضعیفی که مؤیِّد حدیث دیگر شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.[مستلزم منبع]
منابع
بهائی، محمد بن حسین، الوجیزة فی دانش الدرایة، قم، بصیرتی، ۱۳۹۸ق.
شهید ثانی، زین الدین بن علی، الرعایه فی دانش الدرایه،به تفحص:عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، انتشار کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۳۶۷ش.
مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة، قم، برهان ما، ۱۳۸۵ش.
مؤدب، رضا، دانش الدرایه تطبیقی، قم، راءس در بین المللی ترجمه و تکثیر المصطفی، ۱۳۹۱ش.
نبو
حدیث
اقسام حدیث
بر طبق اعتبار مدرک
حدیث درست • حدیث حسن • حدیث موثق • حدیث ضعیف
بر طبق شمار راویان
حدیث پی درپی • خبر واحد • خبر مستفیض • خبر عزیز • خبر غریب
مبنی بر سلسله‌مدرک
حدیث مسند • حدیث معنعن • خوب و نازل • حدیث مضمر • حدیث مرسل • حدیث مرفوع • حدیث مقطوع • حدیث موقوف • حدیث مجزا • حدیث چالش
حدیث ضعیف
حدیث مجهول • حدیث مسئله • حدیث متروک • حدیث مطروح • حدیث شاذ • حدیث منکر • حدیث مضطرب • حدیث مقلوب • حدیث مدلس • حدیث مدرج
نحوه‌های تحمل حدیث
وجاده • اذن داستان • سماع حدیث • نگارش حدیث
حدیث‌شناسان
کلینی • روحانی صدوق • روضه خوان اثر گذار • روضه خوان طوسی • روحانی حر عاملی • علامه مجلسی ← ادامه