مجله خبری مساجد

حضور در سقیفه
نوشته‌علمیٔ مهم: حادثه سقیفه بنی‌ساعده
بعداز وفات فرستاده (ص)، گروهی از سران انصار در سقیفه بنی ساعده برای گزینش خلیفه از فی مابین خویش توده شدند و کاندیدای خلافت نیز سعد بن عباده بود.[۲۷] هنگامی خبر به قدمت بن خطاب رسید، او ابوبکر و ابوعبیده را به سقیفه موفقیت[۲۸] در آنجا بعداز جدل‌های دو مجموعه مهاجرین و انصار، سرنوشت ابوبکر تحت عنوان خلیفه انتخاب شد و دیگرافراد با او بیعت مسجد امین مشهد کردند.[۲۹]

ابوعبیده در خطاب به انصار و برای دعوت آن‌ها به بیعت با ابوبکر؛ اینگونه اظهار‌کرد: ای تیم انصار؛ شما اولی گروهی بودید که از رسول اسلام حفاظت کردید،‌ اکنون اولیه كسانى نباشید كه آن را دگرگون مى‌كنند.[۳۰]

بیعت به دست آوردن از معارضان حکومت
هنگامی ابوبکر به خلافت رسید، ابوعبیده نقش مهمی در بیعت دریافت کردن از معارضان و خاصه حضرت علی(ع) بر ذمه گرفت.[۳۱] ابوعبیده، همینطور به هم پا ابوبکر وعمر و مغیرة بن شعبه در دریافت کردن بیعت از عباس عموی فرستاده(ص)‌، برای ابوبکر کارایی کرد[۳۲] و بعداز ثبت ابوبکر در خلافت، به اداره مال همه مردم درگیر شد و تا نقطه پایان معاش یکی‌از مهم ترین ارکان استحکام عناصر خلافت بود.[۳۳]

ابوعبیده و نزاع‌های ردّه
نخست پیکار‌های ردّه، وی و قدمت، ابوبکر را از سختگیری در به دست آوردن زکات تا هنگام استحکام بیشتر مبانی خلافت، بر حذر داشتند[۳۴] و شاید به همین سبب ساز، در گزارش‌های مرتبط با وقوع پیکار‌های منزلت، نقش آشکاری از ابوعبیده چشم نمی شود، ولی وی به هنگام نظرخواهی خلیفه در باب فتح شام، یکی مشاوران عمده وی بود.[۳۵]

حضور در فتوحات
فتح شام
خبر ها مرتبط با کیفیت حضور و کار ابوعبیده در فتوحات شام، بسیار پریشان و مغشوش میباشد و این بیشتر به سبب ساز تناقضاتی میباشد که در گزارش‌های فتح میهن‌های جمهوری اسلامی ایران و شام وجود دارااست. براساس گزارش طبری[۳۶] از ابن اسحاق، ابوعبیده، یک کدام از یک‌سری سرداری بود که از طرف ابوبکر بر لشکرهایی گمارده شدند و کلیه به سوی شام تاختند[۳۷] در حالتی که چه در ارتباط واگذاری فرماندهی مجموع این سپاه به ابوعبیده، گزارش‌هایی در مشت میباشد، اما ظاهراً حال و روز مسلمان ها در اولِ باز کردن مرزوبوم‌های شام، بازدارنده از ساخت و ساز فرماندهی واحدی بوده میباشد.[۳۸]

وقتی که دمشق در محاصره مسلمان ها بود، ابوبکر درگذشت و قدمت که از آ‌غاز با خالد بن ولید حیث چندان مساعدی نداشت[۳۹] بی‌اندیشه به مکان وی ابوعبیده را به فرماندهی لشکر مسلمان‌ها گماشت.[۴۰]

بر طبق خبری که طبری[۴۱] از سیف بن قدمت نقل کرده، خالد در آغاز خبر برکنار خویش را از بیم تفرقه در لشکر نهفته داشت. نوشته‌اند که ابوعبیده نیز دستور امارت خویش را یک سری گاهی آشکار نکرد.[۴۲]

فتح بعلبک و حمص
ابوعبیده بعداز صلح با دمشقیان به سوی حمص روانه شد و ابتدا با اهل یک محل بعلبک و آن گاه حمص صلح کرد[۴۳] البته لاذقیه بعد از نبرد رنج فتح شد.[۴۴] بنابر خبر بلاذری[۴۵] در رجب سال ۱۵، بعد از نزاع هنگفت یرموک، ابوعبیده قِنَّسرین و انطاکیه را فتح کرد.[۴۶] ابوعبیده همینطور بر تک تک فتوحات مملکت‌های دیگر مانند اردن و فلسطین که بوسیله عمرو عاص شکل می‌گرفت، تحقیق داشت.[۴۷]

گفته‌اند وقتی که ابوعبیده مشغول فتح بیت المقدس بود (۱۷ ق)، عموم شهر تمایل به صلح و پرداخت جزیه گرفتند، به‌این شرط که خلیفه خویش برای صلح به شام آید. ابوعبیده به قدمت طومار نوشت و قدمت به جابیه دمشق و از آنجا به بیت المقدس آمد و صلح طومار را امضا کرد.[۴۸]

علم‌های حوزه نجف
فقه و اصول
کلاً، زعامت علمی در دو حوزه فقه و اصول، بعداز روضه خوان انصاری بر اساس اثر ها و آرای خراسانی صورت گرفته و به ویژه نظام مرجعیت شیعه از آن مجال تا بعدازظهر حاضر در چنگ شاگردان این مدرسه جای دارد. از آن پیشین، بعداز استقرار دوباره شیوه اصولی در استنباط، به‌دنبال سعی وحید بهبهانی و ارتقای آن با ظهور روضه خوان انصاری، حوزه نجف کانون مهم نظام تعلیماتی شیعه شد؛ از یک سو درس آموختگان و استادان منطقههای دیگر، مثل اصفهان، طهران، مشهد و بقیه شهرهای جمهوری اسلامی ایران و شهرهای عراق و لبنان و شهرهای شیعه نشین هند، پاکستان و افغانستان، برای کامل شدن مدارج فراتر راهی نجف شدند و از سوی دیگر مجتهدان و علم آموختگان حوزه نجف بعد از رجوع به موطن خویش یا این که اقامت در شهرهای دیگر قابلیت و امکان تقویت بنیه علمی ناحیههای جان دار یا این که برپایی حیطههای دیگر را به دست مسجد امین مشهد آوردند.[۴۲]

کتاب‌های دینی نوشتن گردیده در حوزه نجف

علم فقه نیز در‌این زمان از تاریخ حوزه نجف، رجوع و برگشتِ نحوه‌های اصول استنباط به عرصه مباحث فقاهتی را آزمود.

مفتاح الکرامة فی تفصیل قواعد العلامة از اثر ها دینی این عصر، تألیف محمد جواد عاملی (متوفی ۱۲۲۶ق) از شاگردان وحید بهبهانی میباشد که مجمع آرای فقهای شیعی به شمار می‌رود و آرای آن ها در هر مورد را به اختصار و با ترتیبی خوش و متنی جاری آورده میباشد.
مستند الشیعة فی احکام الشریعه ملا احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵ق) علم آموخته رینگ‌های درسی علامه بحرالعلوم و کشف کننده الغطاء در نجف، از کتاب ها نادر نظیر فقاهتی میباشد که با احساسّ استدلالی و ذکر جنبه‌های مختلف هر موضوع و آرای گوناگون درباره آن تصنیف شد‌ه‌است.[۴۳]
جواهرالکلام فی گستردن شرائع الاسلام در بین تیم‌های بلندمرتبه دینی این عصر چشمگیر و بی‌نظیر میباشد و آرا و برهان‌های فقهای قبلی را با تتبعی درخور و نقادی علمی فراروی محققان علم فقه قرار می دهد. مؤلف این تاثیر سترگ روحانی محمدحسن نجفی، دارای شهرت به صاحب و مالک جواهر (متوفی ۱۲۶۶ق) از شاگردان سیدمحمدجواد عاملی و روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء میباشد.
کتاب دینی دیگر مالک جواهر، نجاةالعباد فی یوم المعاد رساله عملیه اوست که تا فرصت تألیفِ عروةالوثقی جزء متن‌ها تحقیقی فقیهان به شمار می‌آمد و اینان با تایپ کردن گستردن درصدد توضیح مطالب و مفتوح کردن ابهام‌های آن بودند. [۴۴] اکنون نیز بعضا مراجع استفتائات خویش را در پوسته کناره بر این کتاب عرضه می‌نمایند.
از جدّی‌ترین و ارزشمندترین نوشته‌های دینی این زمان حوزه نجف کتاب مکاسب روحانی مرتضی انصاری میباشد که تاکنون متن درسی سطح ها بهتر، و معیاری میباشد برای سنجش فهم و شعور دینی و اجتهادی طلاب. قضیه کتابْ خرید و فروش و مباحث پیرامونی آن میباشد و با طرز استدلالی وجوه متفاوت هر قضیه رسیدگی گردیده و تالیف کننده کاربرد و تاثیر قواعد اصولی و دینی را در فقه به خیر و خوبی نمایانده میباشد. شروح و حاشیه ها بخش اعظمی که بر این متن دینی درج شده از التفات آن میان پژوهشگران حوزوی حکایت می‌نماید.
دیگر اینکه درین عصر، تایپ کردن تقریر، کناره، گستردن و تعلیقه که خویش مجالی بوده میباشد برای تفحص و ارائه آرای تازه، سرایت فراوان یافته و برای مثال از اکثری از شاگردان بی واسطه و غیرمستقیم روحانی انصاری در حوزه نجف تفصیل و تقریری از دروس و اثر ها وی در چنگ میباشد.[۴۵]
عروةالوثقی مشهورترین تاثیر فتوایی سید محمد کاظم طباطبائی یزدی میباشد که به جامعیت، دیوانه، ترتیب مطلوب، و داشتن فروع بسیار، به ویژه راجع به مسائل مستحدثه تا فرصت مؤلف، ممتاز و معروف میباشد. این کتاب به‌سرعت با استقبال فقها مواجه و جایگزین نجاة العبادِ صاحب و مالک جواهر شد. در عصر‌های اخیر، این رده برای کتاب وسیلة النجاة سید ابوالحسن اصفهانی و بیشتراز آن برای منهاج الصالحین سیدمحسن حکیم پدید آمده میباشد.
دانش رجال
دانش رجال، به‌تیتر یک کدام از شاخه‌های مطالعات حدیثی، نیز در حوزه نجف محل اعتنا بوده میباشد و تعدادی تاثیر جامع و تک‌نگاری رجالی نیز از دستاوردهای این عصر نجف میباشد. برای مثال: رساله عدیمة النظیر فی اوضاع و احوال ابی بصیر تألیف سید مهدی موسوی خوانساری. تنقیح المقال تألیف ملا عبدالله مامقانی و معجم رجال الحدیث تألیف آیت الله خویی.

انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق

إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاق، حدیثی میباشد از نبی اسلام(ص) که در آن، غرض از بعثتش، کامل شدن فضیلت ها اخلاقی گفته شده میباشد. درین حدیث آمده میباشد: «اینجانب از آن جهت برانگیخته شدم که شرافت‌های اخلاقی را بی نقص کنم.» این داستان به «حدیث مکارم‌الاخلاق» آوازه دارااست. با استناد به‌این حدیث، کردار را از مسائل اساسی آیین اسلام دانسته و کامل شدن و یاد دادن مکارم اخلاقی را از هدف ها مهم بعثت رسول(ص) مسجد امین مشهد شمرده‌اند.

کردار

آیه ها اخلاقی
آیه ها افک • آیه اخوت • آیه اطعام • آیه نبأ • آیه نجوا • آیه مشیت • آیه بر • آیه اصلاح ذات در میان • آیه ایثار
روایات اخلاقی
حدیث قرب نوافل • حدیث مکارم خلق و خوی • حدیث معراج • حدیث جنود عقل و جهل
فضیلت ها اخلاقی
تواضع • قناعت • سخاوت • کظم غیظ • اخلاص • خشیت • حلم • تقوا • شجاعت • عفت • انصاف • اصلاح ذات البین • عیب‌پوشی • بلاکشی
رذایل اخلاقی
تکبر • حرص • حسد • لاف • غایب بودن • کلام‌چینی • بهتان • بخل • عاق پدر و مادر • حدیث نفس • عجب • عیب‌جویی • سمعه • جدا رحم • ترویج فحشاء • کفران نعمت
اصطلاحات اخلاقی
جهاد نفس • نفس لوامه • نفس اماره • نفس مطمئنه • به حساب آوردن • مراقبه • مشارطه • گناه • درس خلق • استدراج
عالمان اخلاق و رفتار
ملامهدی نراقی • ملا احمد نراقی • میرزا جواد ملکی تبریزی • سید علی حکم دهنده • سید رضا بهاءالدینی • سید عبدالحسین دستغیب • عبدالکریم حق‌شناس • عزیزالله خوشوقت • محمدتقی بهجت • علی‌اکبر مشکینی • حسین مظاهری • محمدرضا مهدوی کنی
منابع اخلاقی
قرآن • نهج البلاغه • مصباح الشریعة • مکارم الاخلاق • المحجة البیضاء • رساله لقاءالله (کتاب) • گروه وَرّام • جامع السعادات • معراج السعادة • المراقبات
نبو
این حدیث در منابع شیعه و سنی نقل شد‌ه‌است. روایاتی با همین مضمون، البته با عبارت‌های یه خرده گوناگون هم در منابع حدیثی آمده میباشد. بعضی محققان با اعتنا به کثرت نقل مضمون این حدیث، آن را پی درپی معنوی دانسته‌اند.
می گویند مکارم خوی با دیگر فضیلت ها اخلاقی تفاوت دارا هستند و از آن ها برترند. در روایات، خصلت‌هایی همانند حوصله، شکر، غیرت، قناعت، شجاعت، صله رَحِم، حجب و حیا و خلق و خوی پسندیده از مصادیق مکارم خوی شمرده گردیده است.

مقام
حدیثِ «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْاَخْلَاق‏» به‌این معناست که «اینجانب از آن جهت برانگیخته شدم که شرافت‌های اخلاقی را بدون نقص کنم [و آن‌ها‌را یاددادن دهم]).[۱] این حدیث به حدیث مَکارم‌الاخلاق[۲] یا این که حدیث تَتْمیم[۳] آوازه دارااست و از رسول اسلام(ص) نقل گردیده است.[۴] با استناد بدین حدیث، یکی هدف ها اساسی بعثت رسول(ص) را کامل شدن و آموختن مکارم اخلاقی دانسته[۵] و آن را بیان کنده مداقه مسائل اخلاقی در آیین اسلام قلمداد نموده‌اند.[۶]

برداشت‌های متفاوت از حدیث
برداشت‌های مختلفی از حدیث مکارم الاخلاق شد‌ه‌است:

مرتضی مطهری اسلام‌شناس و مولف شیعه نوشته میباشد از این حدیث فهمیده می‌گردد بعثت رسول ناظر به ساحت روحیه و رفتار و تربیت اشخاص میباشد و جنبه عاطفی و رمانتیک و تحریکی داراست، خیر جنبه‌های علمی، فنی و غیره؛ برخلاف خلق سقراطی که براساس فضیلت و حکم عقل میباشد و صرفا به آن گاه عقلانی حیث داراست. به همین جهت، کم آب و جامد و مستقر میباشد.[۷]

به گفته ابن‌عربی عارف و مفسر اهل‌سنت (۵۶۰-۶۳۸ق‌)، در میان پیامبران، هریک گنجایش بیشتری در تایید فضیلت ها داشته[۸] و نسبت به سایرین متأخر بوده، از تمامی صفات و کمالات پیامبران قبلی بهره مند بوده میباشد. ازاین‌رو فرستاده اسلام(ص) آمادگی آحاد نمودن مکارم اخلاقی را یافته میباشد.[۹]

برخی محققان هم معتقدند خواسته از حدیث مکارم‌الاخلاق، وصال به مکارم اخلاقی تحت عنوان صرفا مقصود بعثت وجود ندارد؛[۱۰] چون برای بعثت فرستاده، اهدافی همانند سیاست و رهبری جامعه و اتمام‌حجت با عموم نیز نقل شده میباشد.[۱۱] با اعتنا به‌این زمینه، در تبیین معنی این ماجرا، احتمالاتی ذکر کرده‌اند؛ به عنوان مثال:

این حدیث کل‌کردن مکارم اخلاق و رفتار را منحصر به فرد به نبی اسلام نموده است؛ یعنی از میان پیامبران، فقط وی برای کل‌کردن مکارم خلق مبعوث گردیده است.[۱۲]
خواسته منحصرکردن مکارم از سایر فضیلت ها اخلاقی میباشد؛ یعنی فرستاده برای مجموع کردن مکارم خلق که والاترین خصوصیت‌های اخلاقی می باشند مبعوث گردیده‌است.[۱۳]
انگیزه و غرض مهم بعثت، به عبارتی کامل شدن مکارم اخلاقی میباشد و این انگیزه، شالوده و پایه بقیه انگیزه‌ها و جنبه‌های شرعی بعثت میباشد.[۱۴]

بعضا فرمایشات قرآن و احادیث و علما درباره زهد
امام علی(ع):
تقوای الهی داروی بیماری‌های دل‌های شماست و باعث بصیرت قلب‌ها و شفای امراض جسمانی و موجب اصلاح خرابی جان‌ها و پاکیزگی از آلودگی ارواح و جلای نابینایی دیده‌ها و باعث امنیّت در قبال اضطراب‌ها و فروغ و روشنایی تیرگی‌های مسجد امین مشهد شماست.

نهج البلاغه، تصحیح صبحی پارسا، خطبه ۱۹۸، ص۳۱۲.

در آیه ۱۳ سوره حجرات، ملاک بها‌گذاری بشر را رعایت تقوای الهی معرفی نموده است.[۳۳] مبتنی بر آیه ۱۹۷ سوره بقره، شایسته ترین بار معنوی برای آخرت، زهدو تقوا میباشد.[۳۴] در آیه ۲۶ سوره اعراف بعد از بیان خرقه‌های بدن، زهد خرقه روح و لباس‌ای نیکوتر و مایحتاج‌خیس معرفی گردیده‌است.[۳۵]

در خطبه ۱۱۴ نهج البلاغه، از امام علی(ع) اینگونه نقل شد‌ه‌است که تقوای الهی، دوستان آفریدگار را در مدد خویش قرار داده و آنان را از تجاوز به حریم محرمات الهی نگه داشته و هراس خداوند را همراه دل‌های آنان قرار داده میباشد.[۳۶] در خطبه ۱۶، مَثَل زهد را مثل مرکب‌های رهوار و فرمان بردار و رامی دانسته میباشد که مهار آنها در مشت عده ای میباشد که بر آنها سوارند و آنها‌را وارد فردوس میسازند.[۳۷] در خطبه ۱۸۹ گفته میباشد زهد در امروزه عالم برای بشر به منزله یک حصار و سِپَر میباشد و در فردای آخرت، منش پردیس میباشد.[۳۸] در خطبه ۲۲۸، زهد و تقوا را کلید صدق و اندوخته روز قیامت، آزادی از قید بردگی و نجات از هر تیره بختی دانسته میباشد.[۳۹] امام سجاد(ع)، زهد را منجر وصال به عزت انسانی دانسته [۴۰] و علاوه بر بعضی دعاهای صحیفه سجادیه، داشتن تقوای الهی را از درگاه آفریدگار درخواست نموده است.[۴۱]

در روایتی از نبی(ص)، زهدو تقوا عده کلیه خوبی‌ها معرفی شد‌ه‌است.[۴۲] از امام باقر(ع) گفته شده که دوستداشتنی‌ترین بندگان نزد خدا باتقواترین آن‌ها میباشد.[۴۳] همینطور در قصه دیگری از او، شیعه‌ها حقیقی وواقعی عده ای معرفی گردیده‌اند که تقوای الهی پیشه می‌نمایند.[۴۴] برپایه روایتی از امام راستگو(ع)، کار یه خرده که پارسا همدم میباشد، خوب از شغل زیاد فارغ از زهدوتقوا میباشد.[۴۵] در فرازی از دعای ندبه متحد کردن عموم بر پایه معبود و تقوای الهی از خصوصیت‌های حکومت امام فرصت(ع) دانسته شد‌ه‌است.[۴۶] راغب اصفهانی (متوفای ۳۹۶ق)، حکیم و لغت‌شناس، در الذریعه الی مکارم الشریعه، زهد و پاکی نفس را شرط اساسی خلیفةاللهی بشر معرفی نموده است.[۴۷] ابن فهد حلی در کتاب عدة الداعی در ذکر التفات زهد و تقوا گفته میباشد که در حالتی‌که برای آدم در عالَم، خصلتی نیکوتر، سودمندتر و از جهت جایگاه، رفیع‌خیس از زهدوتقوا وجود داشت، به طبعً خدا به‌وسیله وحی به بندگانش خبر می‌اعطا کرد.[۴۸] محمدمهدی نراقی در کتاب جامع السعادات زهد را تبارک‌ترین منجی آدم و از مهم ترین طرق وصال به خوشبختی و مقامات تعالی معرفی نموده است.[۴۹] امام خمینی نیز در تفصیل چهل حدیث وصال به مقامات و حصول کمالات والای انسانی را فارغ از زهدو تقوا، ناممکن دانسته میباشد.[۵۰]

مراتب زهد و تقوا
امام باقر(ع):
به معبود عهد و پیمان شیعه ما وجود ندارد، مگر هر که تقوای الهی پیشه نماید و مطیع وی باشد... تقوای الهی داشته باشید و برای خداوند شغل نمائید. در بین آفریدگار و هیچ مخلوق‌ای خویشاوندی وجود ندارد. بلکه دوستداشتنی‌ترین و ارجمندترین بندگان نزد آفریدگار باتقواترین آنها و کار‌کننده‌ترین آنان به طاعت اوست.

کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۷۴.

بعضی مفسران، با دقت به آیاتی مانند آیه «اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ اَتقـکُم؛ گرامی‌ترین شما نزد آفریدگار، باتقواترین شما میباشد»،[۵۱] گفته‌اند زهدوتقوا مراتب مختلفی دارااست.[۵۲] در روایتی به گزارش امام راستگو(ع) سه درجه برای زهدوتقوا نام برده که عبارت‌اند از:

تقوای عام که شکاف محرمات به منجر واهمه از عذاب دوزخ میباشد؛
تقوای خاص که عبارت میباشد از این که فرد، خیر‌فقط مُحَرَّمات، بلکه شُبَهات (کاری که احتمال حرام بودن داراست) را نیز رخنه‌ نماید؛
تقوای خاص الخاص که در آن، فرد ضمن شبهه ها، (برخی از) کارها حلال را نیز شکاف می‌نماید.[۵۳]
بیضاوی، مفسر قرآن و دانا شافعی قرن هفتم و هشتم هجری، سه رُتبه برای زهد بیان کرده که زیر‌ترین آن، اجتناب از بی دینی، جايگاه بعد از آن اجتناب از گناه و بالاترین سکو آن سرسپردگی در مقابل پروردگار و هجران از هر چیزی میباشد که بشر را از حق گشوده می دارد.[۵۴] علامه مجلسی نیز در کتاب بحار الانوار سه جايگاه برای زهد و تقوا ذکر نموده است که سکو اولیه آن، مراقبت نفس از عذاب ابدی از رویه علم آموزی اعتقادات درست، و رتبه وسط‌اش، اجتناب از هرگونه گناه، اعم از رخنه‌ واجب و اعمال گناه و بالاترین جایگاه آن، خویشتن‌داری در قبال هرچیزی میباشد که قلب آدمی را به خویش درگیر می دارد و از حق گران قدر پشیمان می‌نماید.[۵۵]

امام خمینی در کتاب آداب الصلاة چهار جايگاه برای زهد بیان کرده که عبارت‌اند از:

تقوای ظواهر که حفظ نفس از گناهان ظواهر میباشد. این تقوای عامه میباشد؛
تقوای داخل که خودداری از افراط و تفریط و تجاوز از حد میانروی در رفتار و غریزه ها روحی میباشد. این تقوای اشخاص خاص میباشد؛
تقوای عقل که محافظت و پاک سازی عقل از درگیر شدن به علم ها غیرالهی میباشد. این تقوای اخص خاصیت میباشد؛
تقوای قلب که حفظ قلب از مشاهده غیر حق و گفت‌و‌گو با غیر حق میباشد. این تقوای اولیاست.[۵۶]
تقوای تن و قلب
عالمان اخلاق و رفتار، با دقت به روایاتی که درباره اخلاق و رفتار وارداتی، برای هر عضوی از تن که در معرض گناه میباشد به تناسب آن عضو، تقوایی ذکر کرده‌اند که بعضی از آنها به گستردن تحت میباشد:

تقوای گویش: مواقعی همانند درستی گفتار،[۵۷] اجرا بیان آفریدگار بر لهجه،[۵۸] کلام بیان کردن با نرمی و ملایمت،[۵۹] گفتار پسندیده، در دست گرفتن گویش از دشنام‌گویی و سوراخ سخن‌های بیهوده‌ای که خیری در آن وجود ندارد.[۶۰]
تقوای دیده: فروبستن دیده از هرآنچه آفریدگار حرام نموده است.[۶۱]
تقوای گوش: مواقعی همانند در اختیار گرفتن گوش از شنیدن هرچه آفریدگار حرام نموده است[۶۲] و همینطور گوش اختیار به علم ها موءثر،[۶۳]حکمت‌های اثرگذار شرعی و راهنمایی و اندرزهای اثر گذار و نجات‌نصیب.[۶۴]
تقوای قلب: در آیه ۳۲ سوره حج و آیه ۳ سوره حجرات و همینطور روایاتی از امامان معصوم، قلب آدمی تحت عنوان منزلت زهد و تقوا معرفی شد‌ه‌است.[۶۵] از همین رو برخی عالمان گفته‌اند که زهدو تقوا امری معنوی و درونی میباشد که با روح و نفس انسانی مرتبط میباشد.[۶۶] در عین اکنون بعضی بر این نظرند که تقوای قلب بدین میباشد که قلب بشر خالی از تردید و بی دینی و شرک و نفاق باشد.[۶۷] بعضا تقوای قلب را بالاترین جایگاه زهد و تقوا برشمرده‌اند.[۶۸]
اثرها زهدوتقوا
عالمان مسلمان، با اعتنا به نشانه‌ها قرآن و احادیث امامان معصوم، اثراتی برای زهد و تقوا بیان کرده‌اند. بعضی از این اثرها عبارت‌اند از:

تشخیص حق از فسخ،[۶۹]
قبولی ایفا نزد آفریدگار،[۷۰]
فایده‌مندی از تعالیم الهی،[۷۱]
نجات از مشقت‌ها،[۷۲]
منفعت‌مند شدن از هدایت قرآن،[۷۳]
آمرزش گناهان،[۷۴]
وصال به رستگاری،[۷۵]
وصال به منزلت رفیع،[۷۶]
اصلاح قلب،[۷۷]
پرهیز از افتادن در تردید ها،[۷۸]
منزه‌شدن از آلودگی گناه،[۷۹]
رزق و روزی حلال،[۸۰]
جاودانگی در فردوس.[۸۱]
خطبه متقین
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: خطبه متقین
خطبه متقین از خطبه‌های دارای اسم و رسم نهج البلاغه درباره صفات پرهیزکاران میباشد.[۸۲] امام علی(ع) به درخواست یکی‌از شیعه ها به اسم هَمّام این خطبه را نقص‌ کرد و در آن بیشتراز صد خصوصیت معنوی، فکری، اخلاقی و عملی برای اشخاص صالح برشمرد.[۸۳] اوصافی همانند نیک‌گفتاری، اعتدال، گوش تفویض به علم ها نافع، طاقت در قبال مشقت‌ها، در اختیار گرفتن گویش، بیان خداوند در تمامی اکنون، و تهجُّد و شب‌زنده‌داری برای مثال اوصافی‌اند که درین خطبه به اشخاص صالح منسوب شده میباشد.[۸۴]

کتاب‌شناسی
رساله زهدوتقوا: اثری از مرتضی مطهری. این رساله شامل دو گردهمایی سخنرانی درباره ماهیت زهدوتقوا، التفات و اثر ها آن در قرآن و احادیث میباشد که در سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۱ش، به یار و همدم تعدادی سخنرانی دیگر خلل گردیده و در کتابی با تیتر ده گفتار جمع و کتابت یافته میباشد.[۸۵]
زهدوتقوا، سکوی پرواز: نوشته جلیل جلیلی. این کتاب دربرگیرنده یک پیشگفتار و پنج فصل میباشد. تالیف کننده در پیشگفتار به تعریف و تمجید زهد و کاربرد آن در قرآن پرداخته میباشد. فصل نخستین درباره خاستگاه زهدو تقوا میباشد و فصل‌های دوم، سوم و چهارم به ترتیب درباره تقوای شخصی، تقوای اجتماعی و تقوای سیاسی میباشد. فصل پنجم نیز مشمول مباحثی درباره اثرها زهد در عالم و آخرت میباشد. چاپ اولیه این تاثیر در سال ۱۴۰۰ش، از سوی انتشارات دانش گاه معارف اسلامی اجرا شد.[۸۶]

سکولاریسم
سکولاریسم یا این که طلاق آیین از جهان، عقیده‌ای میباشد که آیین را به معاش شخصی محصور می‌نماید و آن را از ناحیههای اجتماعی مانند سیاست، حکومت و اقتصاد غیروابسته می‌سازد. بر پایه ی سکولاریسم، آیین در کارها سیاسی و اجتماعی مرجعیت ندارد. طلاق آیین از عالم، طلاق آئین از سیاست یا این که حکومت، طلاق بنیان آیین از بنیان حکومت، و حکم دهنده کردن قیمت‌ها و ضوابط اجتماعیِ غیردینی به مکان نظام شرعی از سایر تعاریف سکولاریسم مسجد امین مشهد میباشد.

بخش اعظمی از عالمان شیعه، سکولاریسم در اسلام را مردود شمرده‌اند و معتقدند آموزه‌ها و احکام اسلام، همگی بعدها معاش آدم اعم از شخصی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد. قرآن،‌ احادیث و فقه اسلامی را گواه جامعیت اسلام و بطلان طلاق آیین از عالم برشمرده‌اند. نقل شده لینک و پیوند اسلام و سیاست و طلاق‌ناپذیری آن دو، اعتقاد و باور همگانی مسلمان ها در حین تاریخ اسلام بوده و در دنیا اسلام،‌ هیچ عالمی به سکولاریسم باورمند نبوده میباشد. پر‌نور‌فکرانی همانند جلال آل‌احمد، اقبال لاهوری، علی شریعتی، حامد الگار و عبدالعزیز ساچادینا نیز از معارضان سکولاریسم شمرده گردیده‌اند. به اطمینان آن‌ها، فکر سکولاریسم مخصوص به غرب و عالم مسیحیت و بی‌رابطه با اسلام میباشد. با این اکنون، بعضی از عالمان و توده‌ای از پر‌نور‌فکران مسلمان، از لینک سکولاریسم با اسلام و عقیده سکولاریسم اسلامی صحبت گفته‌اند. مصطفی کمال آتاتُورک، علی عبدالرازق، طه حسین، سید احمدخان هندی، میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا مَلکُم‌خان ناظِم‌الدولة را از شالوده‌گذاران سکولاریسم در دنیا اسلام مذکور‌اند. مهدی تاجر، عبدالکریم سروش، محمد مجتهدشبستری و مصطفی ملکیان نیز چهار نماینده و مدافع سکولاریسم اسلامی در کشور‌ایران معرفی گردیده‌اند. مهدی حائری یزدی،‌ عالم و فیلسوف شیعه، نیز از طرف داران طلاق آیین از حکومت شمرده گردیده است. بعضا، سکولاریسم را به معنای طلاق روحانیت از دولت به عمل برده‌ و عالمانی همانند آخوند خراسانی، عبدالکریم حائری یزدی و آیت‌الله بروجردی را از هواداران آن شمرده‌اند.

گفته میشود صورت‌گیری سکولاریسم در عالم اسلام تحت عنوان یک جریان فکری به اوایل سده بیستم میلادی بازمی‌شود. سقوط دولت عثمانی در ۱۹۲۴م و روی عمل وارد شدن مصطفی کمال آتاتورک در ترکیه را از عامل ها مؤثر در پیدایش سکولاریسم در عالم اسلام برشمرده‌اند.

در عالم اسلام کتاب‌های زیادی پیرامون سکولاریسم به حرفه تحریر درآمده میباشد؛ تیم‌ای از آن ها به انتقاد سکولاریسم و برخی به هواخواهی از آن پرداخته‌اند.

اسرافیل در ادیان و تمدن‌ها
در کتاب تورات از فرشتگانی به اسم «سرافین» حافظه شده است که بر بالای کرسی نشسته و بیان «مقدس، مقدس، مقدس میباشد» را بر لهجه دارا هستند.[۳۵] هرچند روایاتی درباره تسبیح بیان کردن و حمل کننده اسمان بودن اسرافیل در منابع اسلامی وجود داراست، اما صرفا اسم یک فرشته میباشد البته «سرافین» در د
ین یهود اسم توده‌ای از فرشتگان میباشد.[۳۶]

دمیدن در صور به‌وسیله اسرافیل بی‌مشابهت به عمل «شیوا» در هندوئیزم وجود ندارد که با کوبیدن بر طبل خود، آدم‌ها را می‌می راند یا این که زنده می‌نماید.[۳۷] فی مابین عموم مصر قدیم نیز این نظریه وجود داشت که بهشتیان از شنیدن آواز و غِنای اسرافیل لذت میبرند.[۳۸] همینطور یکی‌از پژوهشگران شام قدیم از فرشته‌ای خوش‌آواز به اسم اسرافیل کلام میگوید که هنگام تسبیح اعلام کردن وی، اهل عرش از عبادت خویش دست می کشند و به تسبیح بیان کردن وی گوش مسجد امین مشهد می‌سپارند.[۳۹]
نفخ صور
نَفخِ صور یا این که دمیدن در شیپور، رویدادی میباشد که در طول نقطه پایان عالم و استارت قیامت رخداد میفتد. طبق احادیث وقتی که قیامت مجاورت می شود، به امر خدا، اسرافیل یک‌توشه در شیپور خود می‌دمد و صدای عظیمی ساخت می‌نماید که تک تک موجودات، جز گردآوری یه خرده، می‌میرند. آنگاه مجدد در شیپور می‌دمد و همه زنده میشوند و قیامت برپا می گردد.

معنی‌شناسی
نفخ صور کلمه‌ای مرکب میباشد که از دو جزء «نفخ» به معنای دمیدن و «صور» به معنای شیپور تشکیل‌شده میباشد.[۱] صور در لغت به معنای شاخ حیوانی میباشد که در آن می‌دمند.[۲] معروف مفسرین معتقدند در نشانه‌ها مرتبط با نفخ صور، در‌صورتی‌که صور به معنای شیپور باشد، با اسلوب آیه‌ها و احادیث و مأموریت اسرافیل سازش بیشتری دارااست؛[۳] اما برخی دیگر معتقدند: صور عده «شکل» میباشد. به‌این معنی که پروردگار مردگان را شکل‌بندی می‌نماید و در آن شکل‌ها می‌دمد و آنها‌را زنده می‌نماید.[۴]

نفخ صور در قرآن
نفخ صور یکی نماد‌های شروع قیامت میباشد که قرآن کریم ومهربان بیشتراز ده توشه به آن اشاره نموده است.[۵] آیه۶۸ سوره زمر تصریح دارااست که نفخ صور دو توشه واقعه می‌ افتد که توشه نخستین در نقطه پایان این عالم و توشه دوم در هنگام استارت قیامت میباشد.[۶] بر شالوده نشانه‌ها قرآن، با نفخه اولیه[یادداشت ۱] (اولی دمیدن در شیپور)، وحشت و «فزع» (خوف) کلیه جهانیان را فرا میگیرد و کل موجودات می‌میرند، مگر اشخاصی که آفریدگار بخواهد.[۷] با نفخه دوم نیز همه ناگهان برخاسته و منتظر به حساب آوردن می مانند.[۸]

طبق لحاظ مفسران، تعابیر دیگری نیز در قرآن می‌باشد که به روی داد نفخ صور اشاره می‌نمایند،[۹] مانند:

«صَیحه»، به معنای صدای کلان.[۱۰]
«الصّاخَّة»، به معنای صوت شدید.[۱۱]
«الراجِفة»، به معنای لرزاننده. اضطراب و لرزه شدید[۱۲]
«الرادِفة»، به معنای لرزاننده. نفخه دوم که در ادامه نفخه نخستین واقع می گردد.[۱۳]
«یُنادِ الْمُناد»، به معنای ندای هر که ندا میدهد.[۱۴]
«نُقِر فی الناقور»، به معنای دمیدن در ناقور (شیپوری که از محصول شاخ حیوان میباشد.)[۱۵]

زیدیه
نوشته‌علمیٔ مهم: زیدیه
مذهب زیدیه به زید فرزند امام سجاد(ع) نسبت دارااست.[۵۷] برپایه این مذهب، فقط امامت امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به‌شکل انتصابی و به وسیله رسول بوده‌میباشد.[۵۸] به‌جز این سه امام، هرکه از نسل حضرت زهرا(س) قیام نماید و فقیه و خداپرست و سخاوتمند و شجاع باشد، امام میباشد.[۵۹]

زیدیه در ارتباط امامت ابوبکر و قدمت دو موضع دارا‌هستند: بعضی از آنان به امامت این دو اعتقادوباور دارا هستند و بعضا دیگر آن را نمی‌پذیرند.[۶۰] بینش زیدیان امروزِ یمن، به بینش تیم ابتدا مجاورت مسجد امین مشهد میباشد.[۶۰]

جارودیه، صالحیه و سلیمانیه سه فرقه مهم زیدیه بوده‌اند.[۶۱] به‌گفته شهرستانی، تالیف کننده کتاب المِلَل و النِّحَل، بیشتر زیدیان در حرف از مُعتزله و در فقه از مذهب حنفی، از مذهب ها دینی چهارگانه اهل‌سنت متأثرند.[۶۲]

به‌گزارش کتاب اطلس شیعه، زیدیان ۳۵ تا ۴۰درصد جمعیت بیست میلیونی یمن را تشکیل می دهند.[۶۳]

اسماعیلیه
نوشته ی علمیٔ مهم: اسماعیلیه
اسماعیلیه فرقه‌ای از شیعه ها میباشد که علاوه بر اطمینان به امامت امام علی(ع) تا امام راستگو(ع)، بعد از امام راستگو(ع) اسماعیل پسر بلندمرتبه اورا امام میداند و امامت امام کاظم(ع) و دیگر امامانِ امامیه را نمی‌پذیرد.[۶۴] اسماعیلیان بر این اطمینان بودند که امامت هفت عصر داراست و هر زمان با یک «ناطق» شروع میشود که شریعتی تازه می آورد و در هر زمان بعداز وی هفت امام امامت می‌نمایند.[۶۵]

طبق یقین اسماعیلیان، ناطق‌های شش زمان در آغاز امامت، به عبارتی پیامبران اولوالعزم‌‌اند که عبارت‌اند از: بشر، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و حضرت محمد(ص).[۶۶] محمدِ مکتوم پسر اسماعیل، هفتمی امام از زمان ششم امامت میباشد که با رسول اسلام شروع گردیده‌ میباشد. وی به عبارتی مهدی موعود میباشد که هنگامی قیام نماید، ناطق عصر هفتم امامت هم خواهد بود.[۶۷] میگویند بعضا از این آموزه‌ها در عصر حکومت فاطمیان، در گیر تغییراتی شد.[۶۸]

مهم ترین خصوصیت اسماعیلیه را باطنی‌گری میدانند؛ چراکه آن ها آیه ها و روایات و معارف و احکام اسلامی را تأویل می‌نمایند و معنایی بر خلاف ظواهر آنان برداشت می‌نمایند. به‌اعتقادوباور آن ها آیه ها قرآن و احادیث ظواهر و درون دارا هستند. امام درون آنان را میداند و فلسفه امامت، یاددادن درون آیین و ذکر معارف باطنی میباشد.[۶۹]

حاکم نُعمان را گران قدر‌ترین فقید اسماعیلیه[۷۰] و کتابش دعائم الاسلام را منبع مهم شرعی این مذهب دانسته‌اند.[۷۰] ابوحاتم رازی، ناصرخسرو و گروهی به‌اسم اِخوان الصَّفا را نیز از اندیشمندان پر رنگ اسماعیلیه شمرده‌اند.[۷۱] رسائل اِخوان الصفا و اَعلام النبوّه نوشته ابوحاتم رازی، از مهم ترین کتاب‌های فلسفی آن ها میباشد.[۷۲]

اسماعیلیه امروز را به دو دسته آقاخانیه و بُهره تقسیم می‌نمایند که جا ماندگان دو شاخه از فاطمیان مصر یعنی نزاریه و مستعلویه می باشند.[۷۳] دسته در آغاز را حدود یک میلیون نفر میدانند که عمدتاً در کشورهای آسیایی زیرا هند، پاکستان، افغانستان و کشور ایران معاش می‌نمایند.[۷۴] شمار دسته دوم را هم حدود پانصد هزار نفر تقریب زده‌اند که بیشتراز ۸۰درصدشان در هند سکونت دارا‌هستند.[۷۵]

مهدویت
نوشته ی علمیٔ اساسی: مهدویت
مهدویت را آموزه‌ای مشترک در بین همگی مذهبها اسلامی میدانند؛[۷۶] ولی این فکر در مذهب شیعه جایگاهی ویژه دارااست و در احادیث، کتاب‌ها و مقاله ها اکثری از آن کلام آمده‌میباشد.[۷۷]

فرقه‌های شیعه به‌رغم اشتراک‌لحاظ اساسا وجود مهدی، در جزئیات و مصداق آن اختلاف دارا هستند. شیعه‌ها دوازده‌امامی بر این باورند که مهدی پسر امام حسن عسکری(ع)، امام دوازدهم و به عبارتی مهدی موعود(عج) میباشد و در غایب بودن به‌رمز می برد.[۷۸] اسماعیلیه محمد مکتوم پسر اسماعیل پسر امام درستگو(ع) را مهدی موعود می دانند.[۷۹] زیدیه به‌جهت آنکه قیام را از حالت امام می دانند، به انتظار و غایب بودن اعتقادوباور ندارند.[۸۰] آن‌ها هر امامی را مهدی و مُنجی فکر‌میکنند.[۸۱]

تعزیه‌خوانی (دین)
تعزیه‌خوانی یا این که مشابه‌خوانی، نوعی اکران‌ مذهبی برگرفته از رویدادهای تاریخی و حماسی غم‌انگیز درباره اتفاق کربلا و شهیدشدن امام حسین(ع) و اهل بیت و یاران وی و مصائب بستگان مسجد امین مشهد فرستاده(ص).

استارت تعزیه‌خوانی را از فرصت دیلمیان دانسته‌اند که در طول صفویه به صورت فعلی درآمد و در طی قاجار به نقطع ی عطف خویش رسید و دامنه آن از مرزهای کشور‌ایران بالاتر رفت. اکران تعزیه در سال ۱۳۸۹ش در فهرست اثر ها معنوی کشور ایران در یونسکو تصویب شد‌ه‌است. یک کدام از شیفتگان اکران سنتی تعزیه، الکساندر خوجکو، جمهوری اسلامی ایران شناس لهستانی و کنسول روسیه در کشور‌ایران از ۱۸۳۰ تا ۱۸۴۰م بود.
در اصطلاح تعزیه‌خوانی، کارگردان: «مُعین البُکا»، هنرپیشه: «شَبیه» و تهیه و تنظیم کننده: «بانی» نامیده می‌گردد.

خاستگاه و پیش‌مسئله
تعزیه در ادبیات مذهبی کشور‌ایران بر بنیاد فرهنگ و تمدن عاشورا و اتفاق ها تاریخی کربلا در ۶۱ق/۶۸۰م، و مبارزه دلیرانه و شهیدشدن مظلومانه امام حسین(ع) گذاشته گردیده و به طور تعزیه‌خوانی یا این که مشابه‌خوانی، شکلی ویژه از اکران یا این که درام مذهبی، تجلی نموده است.[۱] نشان‌های اول تعزیه‌خوانی در حین دیلمیان و بعداز آن روزگار آل بویه چشم می‌گردد؛[مستلزم منبع] در صورتیکه چه تعزیه به طور مدرن از فرصت صفویه آغاز شد و در حین قاجار به نقطع ی عطف خویش رسید.[مستلزم منبع]

عزاداری محرم
تابلوی بعد از ظهر عاشورا
تابلوی بعدازظهر عاشورا یکی‌از اثر ها نقاشی محمود فرشچیان
حوادث
طومار‌های کوفیان به امام حسین(ع) • طومار امام حسین(ع) به تسلط بصره • روز عاشورا • اتفاق کربلا • حادثه عاشورا (از دید داده های عددی) • روزشمار رخداد عاشورا • اسیران کربلا
اشخاص
امام حسین(ع) • علی اکبر • علی‌اصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا
مکان‌ها
مقبره امام حسین(ع) • تل زینبیه • بقاع حضرت عباس(ع) • چاله قتلگاه • میان‌الحرمین • نهر علقمه
مناسبت‌ها
تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر
مراسم
مرثیه‌خوانی • روضه • تعزیه • مدیحه • زنجیرزنی • سینه‌زنی • سقاخانه • سنج و دمام • تیم سوگواری • شام غریبان • تشت‌گذاری • نخل‌گردانی • قمه‌زنی • راهپیمایی اربعین • تابوت‌گردانی • مراسم تابوت
نبو
صورت‌گیری و سیر دگرگونی
دربارۀ صورت‌گیری و پیشینه تعزیه‌خوانی نگرش‌های متفاوتی ابراز شد‌ه‌است.

بعضا او‌لین اَشکال تعزیه و مشابه‌خوانی در نواحی شمال جمهوری اسلامی ایران را به فرصت دیلمیان بازمی‌گردانند و میگویند این صورت نمایشی از روش موزیکانچیان (سربازان نوازنده آهنگ) سپاه دیلمی، سربازان، بازرگانان و زائران عتبات عالیات به‌این دیار آمد و توسعه و گسترش یافت.[۲] ولی بعد از دیلمیان تعزیه‌خوانی از رونق زمین خورد و در طول صفویان مجدد برقرار شد. گفته می شود ورژن‌هایی از تعزیه که در حین عضدالدوله دیلمی مندرج بود، در کتابخانه مادرید محافظت میگردد.[۳]

در طول آل بویه و دیلیمان
ابن جوزی (درگذشت: ۵۹۷ق) و ابن اثیر (درگذشت: ۶۳۰ق) اولیه تاریخ‌نگارانی می باشند که گزارش‌هایی از تجمعات مذهبی شیعه‌ها و گروه‌گردانی و سوگواری عموم برای امام حسین(ع) در بغداد و بستن بازارها و تعطیل خریدوفروش و روضه‌خوانی و بر راز و سینه‌زدن زنان در روز عاشورای سال ۳۵۲ق/۹۶۲م می دهند.[۴]

ابن اثیر در گستردن اتفاق ها سال ۳۶۳ق/۹۷۴م اشاره‌ای کوتاه به نوعی مشابه سازی در بین اهل تسنن محله سوق الطعام بغداد می‌نماید و می‌نویسد که سنیان زنی را مشابه عایشه بر شتر سوار کرده بودند و دو بدن دیگر را مشابه طلحه و زبیر ساخته، و جنگی تمثیلی خط مش‌انداخته بودند که گویی با یاران علی(ع) میجنگند.[۵]

بعضا گفته‌اند، احیاناً شیعه ها کرخ بغداد نیز مشابه حادثه کربلا را می‌ساخته، و آرم می‌داده‌اند که سنیان در رویارویی با آن ها اینگونه مشابه سازی‌هایی را می‌کرده‌اند.[۶]

در طول صفویه
این اکران آئینی که از فرصت دیلمیان استارت شد،[مستلزم منبع] بعد از آل بویه خبری از آن وجود ندارد اما مجدد در حین صفویه با روشی نو به عرصه فرهنگی، مذهبی رجوع.[مستلزم منبع]

تاورنیه به مشابه‌سازی شخصیت‌های اتفاق ها کربلا و اکران بعضی صحنه‌ها در مجموعه‌های سوگواری در حضور پاد شاه صفی (۱۰۳۸-۱۰۵۲ق) در میدان نقش دنیا اصفهان اشاره نموده و اسب‌های زین و یراق گردیده شهیدان و مشابه نعش خردسال ها در تابوت‌هایی بر روی عماری را وصف نموده است.[۷]

سالامون انگلیسی و وان گوک هلندی در ۱۱۵۲ق/۱۷۳۹م در دورۀ پاد شاه فرمانروا حسین، یا این که دورۀ سلطنت بسیار کوتاه طهماسب دوم، به اکران رخداد کربلا بر روی ارابه‌هایی در درحال حاضر تکان اشاره کرده‌اند.[مستلزم منبع]

گزارش این دو سیاح در کتابی به لهجه آلمانی با تیتر «‌تاریخ و جغرافیای امروز جمهوری اسلامی ایران و یا این که میهن شاهنشاهی کشور ایران در قسم معاصر»، قدیمی‌ترین گواهی تفصیل حادثه کربلا را به طور اکران بر روی اَرّابه تأیید می‌نماید.[۸]

مشابه‌خوانی از اواخر دورۀ صفوی صورت نمایشی کنونی خویش را گرفت و در عصر‌های بعد از آن پیشرفت و تکامل یافت.[مستلزم منبع]

معاش محمد در مدینه
از سال دوم هجری قمری، زد خورد‌های نظامی در بین مسلمانها و مکیان آغاز شد. او‌لین جنگ، بدر اسم گرفت که با موفقیت مسلمان ها یاروهمدم بود. غزوه بنی‌قینقاغ دربین مسلمان ها و یهودیان بنی‌قینقاع نزاع آتی مسلمانها بود. احد نبردی بود که مکیان برای انتقام از بدر تدارک دیدند و در آن مبارزه، مسلمان‌ها ناکامی خوردند و حمزه، عموی محمد کشته شد. خویش محمد نیز در‌این زد خورد آسیب برداشت.[۸۴] در ماه شوال ۶ ه‍.ق/۶۲۸ م، محمد به یاروهمدم ۱۴۰۰ بدن از پیروانش جهت اعمال حج عمره به سمت مکه رفتند.[۸۵] قریش با شنیدن مجاورت‌شدن مسلمان‌ها به مکه، ۲۰۰ سوار را ارسال کرد که آنها‌را متوقف نمایند. محمد با طی مسیر صعب‌العبورتری، آنان‌را بدور زد و به حدیبیه، در حومه شهر مکه رسید.[۸۶][۸۷] مذاکرات با مکه آغاز شد و فرستادگانی در میان دو طرف تعویض شد. در غایت قول صلحی به بازه زمانی ۱۰ سال میان دو طرف انعقاد شد که به «صلح حدیبیه» آوازه یافت.[۸۸][۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] آورده این تفاهم نامه برای مسلمان ها، به رسمیت شناخته شدن از لحاظ سیاسی و مذهبی به وسیله مکیان بود.[۹۳][۹۴] این عهدوپیمان‌طومار، محمد را در فتح سهل‌خیس مکه نیز مسجد امین مشهد امداد کرد.[۹۵]

در سال هفتم محمد به خیبر که یک کدام از عهد‌شکنان بودند نیز لشکرکشی کرد و آنجا را نیز تصرف کرد. در سال هشتم، قریشیان با حمله به طایفه‌ای مسلمان، قسم صلح را شکستند و همین دستور منجر شد تا محمد با لشکری به مکه حمله نماید. ابوسفیان بلندمرتبه قریش به یاروهمدم عباس نزد محمد آمد و بعد از اظهار اسلام، پشتیبانی از محمد طلبید و محمد منزل اورا محل امن قرار اعطا کرد؛ براین اساس لشکر مسلمان‌ها فارغ از تضارب وارد مکه شدند و محمد نیز فورا دستور عفو و بخشش همگانی صادر کرد. وی شخصاً به درون کعبه رفت و بت‌های کعبه را خارج آورد و بعد از آن عامه مردم مکه با وی بیعت کردند. بعداز آن در سال نهم به محمد خبر رسید که رومیان لشکری به قصد حمله به مدینه تدارک کرده‌اند. فرستاده اسلام نیز امر تشکیل سپاه را صادر کرد و به سمت حوزه‌ تبوک رهسپار شد. ولی هنگامی مسلمانها به حیطه تبوک رسیدند، لشکر رومیان از آنجا رفته بودند و به همین جهت سپاهیان مسلمان فارغ از زد خورد، به مدینه بازگشتند. در سال دهم تک تک قبایل دور و بر به نزد محمد آمدند و با وی بیعت کردند و به همین جهت آن سال را سنة الوفود نامیدند. در این سال محمد به واپسین حج خویش رفت.[۹۶] در خط مش برگشت محمد و مسلمان ها به مدینه و دربین روش، محمد به طور ناگهانی به برهه زمانی سه روز در محلی به اسم غدیر خم توقف کرد و با گردآوری‌کردن حجاج، خطبه‌ای خواند و در آن گزاره «هر کس اینجانب مولای اویم، پس این علی مولای اوست» را با بلندکردن دست علی در قبال جمعیت ذکر کرد. کلمه و واژهٔ «مولا» در عربی به دو معنای «دوست» و «رهبر» میباشد.[۹۷] شیعه‌ها بر این باورند که‌این عبارت، سند پر‌نور بر ثابت امامت و جانشینی علی بعد از محمد میباشد؛ البته در مقابل، اهل سنت یا این که منکر این اتفاق گردیده‌اند یا این که آن را دلیلی بر امامت نمی‌دانند.[۹۸] اهل سنت معتقدند که جمع‌ای از تقسیم غنایم در اردوکشی به یمن که بوسیله علی اجرا شد، ناراضی بودند و محمد در جواب به آنها علی را دوست خود معرفی کرد تا ناخشنودی آن ها را فرونشاند.[۹۹]

محمد در سال ۱۱ هجری قمری در گیر بیماری شد و از جهان رفت. وی در سن ۶۳ سالگی درگذشت و در آن وقت جز فاطمه، فرزند دیگری از وی زنده نماند. بر این مبنا محمد در حین ۲۳ سال به تبلیغ اسلام پرداخت.[۱۰۰] مرتضی عاملی گزارش می‌نماید که منابع اسلامی در محل دفن محمد، اختلاف دارا‌هستند؛ مبنی بر روایتی، علی بن ابی‌طالب، و بنابر وصیت محمد، جسدش را در اتاقی که درآن درگذشت، دفن کرد. با این وجود، منابعی از دفن محمد در بقیع یا این که مسجدالحرام گزارش‌هایی را نقل کرده‌اند.[۱۰۱] بر مدفن وی امروزه گنبد سبزی جای‌دارد.[۱۰۲]

باقرالعلوم (کنیه)
این نوشته‌ی علمی دربارهٔ کنیه امام باقر (ع) میباشد. برای شناخت محترم امام (ع)، مدخل امام باقر علیه‌السلام را ملاحظه کنید.
باقِرُالْعُلوم یا این که باقِر (به معنای شکافنده علم ها) مشهورترین کنیه امام محمد باقر(ع) میباشد.[۱] در کتاب علل الشرایع از جابر بن یزید جُعفی اورده شده که در جواب بدین سؤال که چرا امام پنجم را باقر نامیدند؟ اظهار کرد: چون وی دانش را به‌واقع مسجد امین مشهد شکافت.[۲]

چنان‌که در کتاب وسیلة الخادم تاثیر ادب بن روزبهان، دانا اهل سنت در قرن نهم و دهم هجری قمری، آمده فرستاده(ص) امام پنجم را بدین کنیه، نامیده[۳] و در روایتی از امام راست گو(ع) آمده میباشد؛ نبی (ص)، کنیه باقر را به‌تیتر فضیلتی مخصوص، به امام باقر(ع)، اعطا نموده است.[۴] فرستاده (ص) به جابر بن عبدالله انصاری وعده اعطا کرد که تو زنده میمانی و فرزندم «محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب» را که در تورات به باقر ملقب گردیده، می‌بینی و هرگاه دیدارش کردی، درود من‌را به وی برسان.[۵] بنابر روایتی از امام رضا (ع)، اسم امام باقر (ع) در تورات تحت عنوان «مَسهور» معرفی گردیده‌است.[۶]

همینطور در نقلی دیگر در کتاب تذکره الخواص تألیف سبط ابن جوزی (درگذشت: ۶۵۴ق) آمده میباشد او‌را در تاثیر کثرت سجده که پیشانی‌اش گود افتاده بود، باقر نامیدند.[۷][یادداشت ۱]

پزشک قاسم رسا
نهال باغ آیین فروغ و روشنایی چشم زهرا
سپهر علم و نگرش دور و بر دانش و متانت
شه سریر ولایت محمد بن علی (ع)
که آمدش ز خداوند «باقر العلوم» کنیه[۸]