مجله خبری مساجد

مرتضی مطهری (۱۲۹۸ـ۱۳۵۸ش) دارای شهرت به شهید مطهری و مدرس مطهری، اسلام‌شناس شیعه، مدرس فلسفه و سخن اسلامی و از رهبران فکری انقلاب اسلامی کشور‌ایران بود.

مطهری از شاگردان علامه طباطبایی، امام خمینی و آیت‌الله بروجردی بود و قبل از انقلاب اسلامی، در جانبداری از فکر‌ اسلامی به رویارویی با جریان‌های سوسیالیستی و لیبرالی و نیز ذهن ها التقاطی می‌پرداخت. تامل‌ها و اظهار نظر وی در پوسته دسته اثرها منتشر شد‌ه‌است. بعضا آثارش مانند قصه راستان و نظام دستمزد زن در اسلام به گویش‌های مختلفی ترجمه گردیده‌است. روزآمدسازی مفاهیم اسلامی و تبیین فکر‌های اسلامی از خصوصیت‌های اثر ها مسجد امین مشهد اوست.

مطهری از نهاد‌گذاران حسینیه پند بود و بعد از انقلاب اسلامی تا مجال شهیدشدن، سر کردگی شورای انقلاب را با ذمه داشت. او در ۱۱ اردیبهشت ماه ۱۳۵۸ به وسیله مجموعه فرقان ترور شد. سالروز شهادتش تحت عنوان روز استاد در جمهوری اسلامی ایران گرامی داشته می شود.

معرفی و مقام
گاه‌شمار معاش شهید مرتضی مطهری
۱۳ بهمن در سال ۱۲۹۸ش ولادت در شهر فریمان از توابع مشهد[۱]
سال ۱۳۱۱ش علم آموزی علم ها فقهی در مشهد و آموزش ادبیات عرب، منطق‌ و ... .[۲]
سال ۱۳۱۵ش سفر به قم[۳]
از سال ۱۳۱۹ش تا سال ۱۳۳۱ش حضور در درس امام خمینی (۱۲سال)، آیت‌الله بروجردی، علامه طباطبایی و سایرافراد. درس دادن کتاب‌های متعدد.[۴]
سال ۱۳۳۱ش تزویج[۵]؛ سفر از قم به طهران، درس دادن در مکتب سپهسالار و مکتب مروی[۶]
سال ۱۳۳۲ش نشر جلد اولیه اصول فلسفه و نحوه رئالیسم[۷]
۱۳۳۳ش استارت درس دادن در دانشکده طهران[۸]
۱۳۳۴ش غالب پاداش سلطنتی‌ به‌جهت کتابت کتاب اصول فلسفه و نحوه رئالیسم‌.[۹]
سال ۱۳۳۷ش سخنرانی در انجمن اسلامی پزشکان که به دوران ۲۰ سال هر دو هفته یک توشه ایفا شد.[۱۰]
سال ۱۳۴۲ش دستگیر در قیام ۱۵ خرداد ماه و آزادی بعد از ۴۳ روز[۱۱]
سال ۱۳۴۳ش عضویت در جامعه روحانیت جنگ جو [۱۲]
سال ۱۳۴۴ش اخذ پاداش یونسکو به خیال و خاطر تکثیر دو جلد رمان راستان[۱۳]
سال ۱۳۴۵ش تکثیر مقاله ها «نظام حقوق و دستمزد زن در اسلام‌» در خبر نامه زن روز[۱۴]
سال ۱۳۴۶ش بنیانگذاری حسینیه موعظه به یار سیدعلی شاهچراغی و محمد همایون[۱۵]
سال ۱۳۴۸ش سخنرانی در روز عاشورا علیه صهیونیسم در حسینیه پند که سبب ساز به دستگیری او شد.[۱۶]
سال ۱۳۴۹ش گوشه‌گیری قانونی از حسینیه راهنمایی[۱۷]
سال۱۳۵۱ش استارت درس دادن فلسفه و معارف در قم در نقطه نهایی هر هفته به مقطع دو روز[۱۸]
سال ۱۳۵۴ش ممنوع‌المنبر شدن از سوی ساواک[۱۹]
سال ۱۳۵۴ش آغاز به درس دادن سری گستردن منظومه تألیف ملاهادی سبزواری برای اساتید دانش کده[۲۰]
سال ۱۳۵۷ش ملاقات با امام خمینی در پاریس و مسئولیت تشکیل شورای انقلاب اسلامی از طرف امام خمینی.[۲۱]
۱۱ اردیبهشت ماه به سال ۱۳۵۸ش شهیدشدن[۲۲]
نبو
مرتضی مطهری دانا، متفکر، فیلسوف، اسلام‌شناس[۲۳] و از رهبران فکری انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران بود.[۲۴] از وی بیشتر با عنوان ها مدرس مطهری و شهید مطهری حافظه می شود.[۲۵] آیت‌الله خامنه‌ای این نظر را دارد مطهری با خلوص نیت و فهم نیازهای فرصت خویش به کار‌های علمی و اجتماعی می‌پرداخت.[۲۶]

او در ۱۳ بهمن ۱۲۹۸ش/۱۲ جمادی‌الاول ۱۳۳۸ق، در فریمان از توابع مشهد چشم به جهان گشود.[۲۷] پدرش محمدحسین مطهری، دانش آموز آخوند خراسانی[۲۸] از روحانیون شناخته‌گردیده و آیتم احترام نزد عموم فریمان بود.[۲۹]

مطهری در سال ۱۳۱۱ش در حوزه علمیه مشهد سرگرم به علم آموزی شد.[۳۰] وی در سال ۱۳۱۶ش به قم رفت و حدود ۱۵ سال با حسینعلی منتظری، هم‌مباحثه‌ بود.[۳۱] مطهری در درس استادانی همانند آیت‌الله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبائی کمپانی می کرد.[۳۲] سید محمد حجت کوه‌کمری، سید محمد متفحص داماد، سید احمد خوانساری، میرزا علی‌آقا شیرازی و سید محمد بهشتی از سایر استادن و اشخاص تأثیرگذار بر وی معرفی گردیده‌اند.[۳۳]

درس دادن در قم و طهران
مطهری در سال ۱۳۳۱ش به طهران رفت و در مکتب سپهسالار[۳۴] و مروی به درس دادن پرداخت. از سال ۱۳۳۴ش درس دادن در کالج الهیات دانش کده طهران را استارت کرد.[۳۵] به گفته برخی محققان کار مهم‌اش در دانشکده تقابل فکری با جریان‌های سوسیالیستی، لیبرالی و التقاطی بود.[۳۶]

بازنشستگی اجباری از دانش گاه
نقل شده در سال ۱۳۵۵ش بعداز ۲۰ سال درس دادن[۳۷] به جهت مخالفت با یک معلم کمونیست، به طور اجباری از دانش گاه بازنشسته شد.[۳۸] مطهری به سفارش امام خمینی هفته‌ای دو روز برای درس دادن به حوزه علمیه قم میرفت.[۳۹]

مطهری در کنار امام خمینی هنگام رجوع و برگشت از پاریس
کار‌های اجتماعی و سیاسی

دستخط مرتضی مطهری در زندان موقت شهربانی؛۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲
مرتضی مطهری، فیس‌ای فرهنگی و فکری با اساس‌های فلسفی-دینی شناخته میگردد.[۴۰] در عین هم اکنون در مبارزات انقلابی در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران حضور فعال داشت و در قیام ۱۵ خرداد ماه ۱۳۴۲ بازداشت شد.[۴۱] مطهری از سوی امام‌خمینی به رهبری هیئت‌های موتلفه اسلامی منصوب شد.[۴۲]

بعد از تبعید امام خمینی به ترکیه، مطهری با سخنرانی در مساجد و انجمن‌های اسلامی به جنگ علیه حکومت پهلوی افزود[۴۳] و به همین برهان در سال ۱۳۵۳ش، ممنوع‌المنبر شد.[۴۴]

وی از نهاد‌گذاران جامعه روحانیت جنگ جو طهران بود[۴۵] به گفته واعظ‌زاده خراسانی، طرح ایدئولوژی اسلامی، سازمان‌دادن و لینک دربین جامعه روشنفکران و روحانیت اهل پیکار از اقدامات وی بود.[۴۶]

در سال ۱۳۵۶ش، مطهری نقش محوری در برگزاری مراسم چهلم سید مصطفی خمینی داشت.[۴۷] بعد از جابجایی امام خمینی به پاریس، به دیدار امام خمینی رفت و از سوی وی مسئولیت تشکیل شورای انقلاب شد. همینطور در رجوع امام خمینی به جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، مطهری سر گروهی کمیته استقبال را بر ذمه داشت و قبل از سخنرانی امام خمینی در پردیس زهرا، سخنانی کوتاه خلل کرد.[۴۸]

فعال‌ساز‌ی حسینیه پند
مرتضی مطهری در سال ۱۳۴۶ش به یاروهمدم گروهی از همفکران خویش، حسینیه ارشادوراهنمایی را تأسیس کرد[۴۹] و به جهت همیاری با آن بوسیله ساواک دستگیر شد.[۵۰]

نگرش‌ها
برخی از بینش‌های مطهری عبارتند از:

البته‌دانا ناظر اجرای احکام میباشد
رهبری جامعه اسلامی بر پایه ی تحقیق عالم بر اجرای ضوابط اسلام میباشد خیر تصدی بی واسطه حکومت بوسیله وی.[۵۱]

فرهنگ وتمدن اسلامی
مطهری معتقد بود فرهنگ وتمدن اسلامی می بایست در کل بعد ها معاش بشر نمایان گردد[۵۲] همینطور انحرافات فرهنگ وتمدن غربی بر محور تامل اسلامی اصلاح خواهد شد.[۵۳]

تحریفات عاشورا
در عیب گیری تحریفات عاشورا، کتاب حماسه حسینی را نوشته و روایاتی مانند عروسی قاسم را رد نموده است.[۵۴]

موضوع عفاف و حجاب
از حیث مطهری، در بینش اسلام مردان فقط در چارچوب خانواده و با پایبندی به تعهدات دینی و رسمی، میتوانند از همسران خویش سود ببرند و هرگونه سود‌کشی از زنانِ فارغ این دایره ممنوع میباشد. همینطور، زنان می بایست از شرکت کردن در اموری که به مردانِ بیگانه (نامحرم) امداد میرساند، دوری نمایند.[۵۵]

موضع‌گیری علیه صهیونیسم و پناه از آوارگان فلسطین
سخنرانی مطهری در عاشورای ۱۳۴۸ش علیه صهیونیسم سبب ساز به دستگیری‌اش بوسیله ساواک شد.[۵۶] همینطور وی در سال ۱۳۴۹ش به خیال و خاطر دعوت به توده‌آوری یاری برای آوارگان فلسطینی بازداشت شد.[۵۷]

فؤاد علی شُکر (۱۹۶۱–۲۰۲۴م) دارای اسم و رسم به حاج‌محسن یا این که سید محسن شکر، از فرماندهان ارشد نظامی حزب‌الله لبنان و مشاور سید حسن نصرالله بود که در ۳۰ ژوئیه ۲۰۲۴م/ ۹ مرداد سال ۱۴۰۳ش در حمله اسرائیل به ساختمانی در ضاحیه بیروت، ترور شد. فؤاد در ساماندهی اول مجموعه‌های مقاومت لبنان علیه اشغالگری رژیم صهیونیستی نقش داشته میباشد. در رسانه‌های اسرائیلی از وی به‌تیتر مسئول بررسی بر پروژه موشک‌های هدایت‌شونده حزب‌الله حافظه مسجد امین مشهد می گردد.

ترور فؤاد شکر، عکس العمل‌های مختلفی به‌دنبال داشت. شخصیت‌های متعدد سیاسی و مذهبی آن را محکوم کردند. سید حسن نصرالله دبیرکل حزب‌الله لبنان از تصاحب کردن انتقام وی کلام اظهار کرد.

رده

مراسم بزرگداشت فؤاد شکر در مُجَمّع سیدالشهداء در ضاحیه بیروت
فؤاد شکر دارای اسم و رسم به حاج‌محسن یا این که محسن شکر از فرماندهان نظامی حزب‌الله لبنان و مشاوران نظامی سید حسن نصرالله دبیرکل این سازمان به‌شمار می رفت. وی در پیاده سازی عملیات‌های زیادی علیه رژیم صهیونیستی نقش داشت.[۱] رسانه‌های اسرائیلی اورا نفر دوم حزب‌الله لبنان و مسئول پژوهش بر پروژه موشک‌های هدایت‌شونده این سازمان معرفی کرده‌اند. دولتمردان ایالات متحده نیز او‌را مغز متفکر عملیات ۱۹۸۳م حزب‌الله در بیروت معرفی کرده‌اند که به کشته‌شدن ۲۴۱ نفر از نیروهای آمریکایی باعث شد.[۲]

معاش‌طومار
فؤاد شکر در ۲۵ آوریل ۱۹۶۱م در روستای پیامبر‌شیث در حیطه بعلبک در لبنان به‌جهان آمد.[۳] فؤاد در دهه ۸۰ میلادی در سازماندهی اول دسته‌های مقاومت لبنان در قبال اشغالگری اسرائیل نقش داشت و در سال ۱۹۸۲م آسیب دیده شد. وی همینطور در سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵م یگان‌های نظامی لبنانی را برای اعزام به بوسنی و هرزگوین در مدد از مسلمانها در قبال صرب‌ها سامان‌دهی کرد.[۴]‌

به‌گفته سید حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله لبنان، فؤاد از بنیانگذاران مقاومت لبنان بوده میباشد.[۵] از مجال تأسیس شورای جهادی مقاومت اسلامی، عضو این شورا بود و از استارت عملیات گردباد‌الاقصی، عملیات نظامی مدد در جناح لبنان را فرماندهی میکرد.[۶]

فؤاد شکر به عِماد مُغنیه، فرمانده دیگر حزب‌الله که سال ۲۰۰۸م در دمشق ترور شد، مجاورت بوده میباشد.[۷] آمریکا ایالات متحده در سال ۲۰۱۷م در ارائه داده ها برای دستگیری وی پنج میلیون دلار مشوق انتخاب کرده بود.[۸] همینطور در سال ۲۰۱۹م پایین تحریم‌های ایالات متحده قرار گرفت. ارتش اسرائیل نیز مشوق ۵ میلیون‌دلاری برای هرگونه داده ها از او، مشخص و معلوم کرده بود.[۹]

ترور
در حمله نیروهای هوایی رژیم صهیونیستی به ساختمانی مسکونی در ضاحیه بیروت، که در ۹ مرداد ۱۴۰۳ش اجرا گرفت، محل سکونت فؤاد شکر آیتم اصابت قرار گرفته و وی به شهید شدن رسید.[۱۰]

تشییع فؤاد شکر در ضاحیه
ارتش اسرائیل ادعا دارد این ترور را در برخورد به حمله حزب‌الله لبنان به ناحیه مجدل شمس که فؤاد مسئول آن بوده، اجرا داده؛ البته حزب‌الله مسئولیت این حمله را نپذیرفته میباشد.[۱۱] از دید مقاومت لبنان، حمله به مجدل شمس فیض خطای سامانه‌های دفاعی اسرائیل[۱۲] یا این که حمله بدون واسطه خویش رژیم صهیونیستی میباشد که با هدف ها خاصی همانند تولید ترک در میان دروزی‌ها و مقاومت و نیز گمراه‌کردن نگاه‌ها از عملکردش در غزه[۱۳] انجام یافته میباشد.

از نگاه حزب‌الله، ترور فؤاد به‌ادله دفاع حزب‌الله از عموم غزه در قبال تجاوز اسرائیل بوده و سید حسن نصرالله از به چنگ آوردن انتقام وی حرف گفته میباشد.[۱۴]

برخورد‌ها
مراسم تشییع فؤاد در ۱۱ مرداد با تشریفات قانونی و سخنرانی سید حسن نصرالله برگزار شد.[۱۵]

همینطور شخصیت‌ها و نهادها سیاسی و مذهبی، ترور فواد شکر را تسلیت گفتند. مانند بشیرحسین نجفی از مراجع پیروی بومی نجف،[۱۶] سید هاشم حسینی بوشهری مدیر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،[۱۷] حسین سلامی فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی،[۱۸] عبدالملک الحوثی رهبر تکان انصارالله یمن[۱۹] حماس و گردان‌های عزالدین القسام[۲۰] و محمدباقر قالیباف مدیر مجلس شورای اسلامی.[۲۱]

حزب‌الله لبنان در ۲۵ اوت ۲۰۲۴م در عکس العمل به ترور فؤاد شکر، با شلیک بیش تر از ۳۰۰ موشک هدف ها نظامی را در فلسطین اشغالی مقصود قرار بخشید.[۲۲]

عَمْرو بن خالِد اَسَدی صَیْداوی (شهید شدن: عاشورای ۶۱ق) از شهدای کربلا بود. عمرو از احاطه کوفه بود که در حادثه کربلا با مسلم بن عقیل بیعت کرد و بعد از شهیدشدن مسلم، یار غلامش سعد در عُذَیبُ‌الهِجانات به کاروان امام حسین(ع) پیوست و روز عاشورا به شهیدشدن مسجد امین مشهد رسید.

معاش
ابوخالد عمرو بن خالد بن حَبستنی قیفی بن حِزام اَسَدی صِیداوی، از احاطه کوفه و از ارادتمندان قبیله نبی بود.[۱] به نقل از محمد سَماوی در کتاب اِبصارُالعین، وی در کوفه با مسلم بن عقیل بیعت کرد. بعداز شهیدشدن مسلم، ناچار شد تا پنهان گردد.[۲] اما محمدتقی شوشتری مولف کتاب قاموس‌الرجال درین ملازمت شک و تردید نموده است.[۳]

عمرو، به هم پا غلام خویش سعد، مُجَمِّع بن عبدالله عائِذی و نافع بن هلال از کوفه بیرون شد و با ارشاد طِرِمّاح در منزلگاه عُذَیبُ هِجانات به کاروان امام حسین(ع) پیوستند. حُرّ بن یزید قصد بازداشت کردن یا این که بازگرداندن آن ها را داشت، البته امام حسین(ع) بازدارنده شد.[۴] در بعضی منابع به مکان نافع بن هلال از جابر بن حارث سلمانی حافظه شد‌ه‌است.[۵]

عمرو و همراهانش روز عاشورا در حمله ابتدا به شهید شدن رسیدند.[۶] آن‌ها در روز عاشورا به لشکر قدمت بن سعد حمله بردند، سپاهیان قدمت سعد آنان‌را محاصره کردند. عباس بن علی بر سپاه قدمت سعد حمله موفقیت، و آن‌ها‌را نجات بخشید، آن‌ها توشه دیگر حمله کردند و جنگیدند تا کلیه در یک جای به شهید شدن رسیدند.[۷] وی در حرم جمعی شهدای کربلا در مقبره امام حسین(ع) مدفون میباشد.

پانویس
سماوی، ابصارالعین، ۱۴۱۹ق، ص۱۱۷؛ تستری، قاموس الرجال، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۹۴.
سماوی، ابصارالعین، ۱۴۱۹ق، ص۱۱۷ ص۱۱۴-۱۱۵.
تستری، قاموس الرجال، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۹۴.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۷ق، ج۳، ص۱۷۲.
ابومخنف، وقعه الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۸؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۴۶.
طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۴۶.
ابومخنف، وقعه الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۹-۲۳۸؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۴۶.
منابع
ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطف، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب‌الأشراف، مطالعه محمدباقر محمودی، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۹۷۷ق/۱۳۹۷م.
تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
سماوی، محمد بن طاهر، ابصارالعین فی أنصارالحسین، قم، دانشکده شهید محلاتی، ۱۴۱۹ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، بازرسی محمدأبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
نبو
اصحاب امام حسین علیه‌السلام
درگذشتگان
قبل از قیام
سهم دار بن اعور
شهیدان
قبل از
عاشورا
مسلم بن عقیل • میثم تمار • هانی بن عروه • عبدالله بن یقطر • قیس بن مسهر • حنظلة بن مروه • عمارة بن صلخب • عبدالله بن حارث • سلیمان بن رزین • عبدالاعلی بن یزید • عباس بن جعده • عبیدالله بن عمرو
روز
عاشورا
جداشدگان از
لشکر ابن‌سعد
حر بن یزید • سعد بن حرث • ابوالحتوف • نعمان بن عمرو • حلاس بن عمرو • دیده نشده بن تمیم • جوین بن صاحب و مالک • ابوالشعثاء کندی
پیکار
اول
مسلم بن عوسجه • عمرو بن خالد • سعد بن حارث • مسعود بن حجاج • نعیم بن عجلان انصاری • تندرست بن عمرو • جندب بن حجیر • جبلة بن علی • کردوس بن زهیر • قاسط بن زهیر • مقسط بن زهیر • عامر بن مسلم • عمران بن کعب • عمرو بن ضبیعة • عمار بن حسان • مسلم بن کثیر • سلیمان بن کثیر • خالد بن عمرو • قارب بن عبدالله • زاهر بن عمرو • ام وهب • عمرو بن قرظه • عبدالرحمن انصاری • یزید بن ثبیط • شبیب بن عبدالله • مجمع بن عبدالله • عائذ بن مجمع • جنادة بن حرث • جوین بن صاحب • عمار دالانی • حارث بن نبهان • حباب بن عامر • حجاج بن زید • تندرست غلام عامر • منجح بن سهم • زهیر بن سلیم ازدی • قاسم بن حبیب ازدی • عبدالرحمان ارحبی
نزاع
بدن به بدن
نافع بن هلال • حنظلة بن اسعد • بریر بن خضیر • حبیب بن مظاهر • عبدالله بن عمیر • یحیی بن سلیم • عمرو بن مطاع • انیس بن معقل • قرة بن ابی قرة • انس بن حارث • سعد بن حنظلة • خلف بن مسلم بن عوسجه • جون • سیف بن حارث • صاحب و مالک بن عبدالله • یزید بن حصین • عمیر بن عبدالله • یزید بن مغفل • جنادة بن حرث • عمرو بن جناده • عبدالرحمن بن عزره • عبدالرحمن بن عبدالله• وهب بن وهب
حمایت از نماز
سعید بن عبدالله حنفی
بعداز نماز
زهیر بن قین • ابوثمامه صائدی • شوذب • حجاج بن مسروق • بش

غدیر خُمّ مکانی در بین مدینه و مکه که مهم ترین و مشهورترین رخداد در آن، معرفی امام علی(ع) از سوی فرستاده اسلام(ص) تحت عنوان جانشین خویش در برگشت از حَجّة الوداع میباشد. این واقعه به اتفاق غدیر مشهور میباشد. وادی غدیر در شرق مسجد میقات در جُحفه و در هشت‌کیلومتری آن قراردارد. در متن ها حدیثی و تاریخی اسم‌های دیگر نیز برای غدیر خم مسجد امین مشهد بیان کرده‌اند.

مقام غدیر خم
غدیر خم، منزلگاهی در رویه مکه و مدینه میباشد که به جهت وجود آب و درخت، محل توقف و استراحت کاروانیان بوده میباشد.[۱] نبی(ص) درین منزگاه هنگام سفر به مدینه، در برگشت از حَجّة الوداع و هنگام وقوع بیعت غدیر توقف کرده‌اند.[۲] این جای ، بیشتر تحت عنوان محلّ نصب امام علی به امامت و جانشینی نبی شناخته میشود.[۳]

فرستاده(ص) در ۱۸ ذی‌الحجه سال دهم قمری در آنجا خطبه غدیر را خواند و امام علی(ع) را تحت عنوان جانشین خویش به مسلمان ها معرفی کرد. این واقعه به حادثه غدیر دارای شهرت میباشد.[۴] در مکانی که نبی، نماز خواند و علی(ع) را تحت عنوان جانشینی خویش معرفی کرد، مسجدی ساخته شد که به مسجد غدیر خُم دارای شهرت شد‌ه‌است.[۵] در کتاب ها دعا، برای این مسجد اعمالی نام برده میباشد.[۶]

حالت جغرافیایی
غدیر خم در بین مکه و مدینه جای دارد و مسافت آن را تا جُحفه یک رغبت[۷] و دو تمایل[۸] و سه تمایل[۹] گفته‌اند. [یادداشت ۱] وادی غدیر در شرق مسجد میقات در جحفه و در هشت‌کیلومتری آن جای دارد.[۱۰] جحفه نسبتاًً در ۲۰۰ کیلومتری شمال غربی مکه قراردارد و یکی میقات‌های پنجگانه حج میباشد.[۱۱]

بعضی متن ها، غدیر خم را در حوزه‌ جحفه بیان کرده‌اند و با تیتر «غدیر الجحفه» از آن حافظه کرده‌اند[۱۲] بعضا دیگر قائل به مسافت در بین جحفه و غدیر خم گردیده‌اند.[۱۳] برهان این اختلاف آن میباشد که گاهی مراد از «جحفه»، وادی جحفه و گاه منظور، آبادی جحفه میباشد که یکی‌از میقات‌های حج به شمار می‌رود. وادی جحفه از غدیر شروع می شود و تا دریای سرخ، امتداد مییابد و غدیر خم، جزئی از آن میباشد.[۱۴]

اسم‌های دیگر غدیر خم
مکانی که رسول اسلام(ص) جانشینی امام علی(ع) را اعلام همگانی کرد، به «غدیر خم» آوازه داراست.[۱۵] و گاه آن را با «جُحفه» مقید کرده «غدیر جحفه» می گویند.[۱۶]در متن ها حدیثی و تاریخی از این جای به طور‌های دیگر نیز مذکور گردیده‌است: وادی خم،[۱۷] خم،[۱۸] جُحفه[۱۹] (از باب اسم‌گذاری آحاد به جزء؛ چون خم، جزئی از وادی تبارک جُحْفه میباشد[۲۰])، خَرّار،[۲۱] غدیر[۲۲] و غُرَبه.[۲۳]

پانویس
ابن‌خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۲۳۱.
محمدی ری‌شهری، علم‌طومار امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۰۳.
محمدی ری‌شهری، علم‌طومار امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۰۳ - ۴۰۴.
قمی، تعبیر القمی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۷۹؛ عیاشی، تعبیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۳۲.

رابطه با شیعه ها
امام جواد(ع) از روش سازمان وکالت، با شیعه ها درباره‌ی بود. وی در کشور‌های اسلامی مثلا بغداد، کوفه، اهواز، بصره، همدان، قم، ری، سیستان و بُست نمایندگانی داشت.[۱۰۰] تعداد وکیلان او‌را سیزده بدن گفته‌اند.[۱۰۱] آنها وجوهات فقهی شیعه‌ها را به امام جواد(ع) می‌رساندند.[۱۰۲] ابراهیم بن محمد همدانی در همدان[۱۰۳] و ابوعَمرو حذّاء در نواحی بصره[۱۰۴] وکالت آن حضرت را مسجد امین مشهد برعهده داشتند.

با تقوا بن محمد بن آسوده به موقوفات آن حضرت در قم پژوهش می کرد.[۱۰۵] زکریا بن انسان قمی،[۱۰۶] عبدالعزیز بن مهتدی اشعری قمی،[۱۰۷] صفوان بن یحیی،[۱۰۸] علی بن مهزیار[۱۰۹] و یحیی بن ابی‌عمران[۱۱۰] از سایر وکلای امام جواد(ع) بودند. مولف کتاب سازمان وکالت با استناد به شواهدی، محمد بن فرج رُخَجی و ابوهاشم جعفری را نیز از وکیلان وی به شمار آورده میباشد.[۱۱۱] احمد بن محمد سیاری نیز ادعای وکالت داشت؛ اما امام خلال رد ادعای وی، از شیعه‌ها خواست تا وجوهات را به او ندهند.[۱۱۲] آیت‌الله خامنه‌ای، در تحلیلی، ساخت و ساز تشکیلات دارای انسجام و پیشگفتار‌سازی برای غایب بودن امام مهدی(عج) را از نرم افزار‌های امام جواد(ع) میداند و می گوید این کارى بود که خلفاى آن فرصت به‌شدت از آن بیمناک بودند.[۱۱۳]

نقل شده امام جواد(ع) به دو ادله از سازمان وکالت برای رابطه با شیعه‌ها استعمال میکرد:

زیر در دست گرفتن دستگاه قاضی بود.
برای زمان غایب بودن مسئله‌سازی میکرد.[۱۱۴]
پیشوای نهم شیعه ها، در روز ها حج نیز با شیعه‌ها دیدار و گفتمان می کرد. بعضا از پژوهشگران بر این باورند که هجرت امام رضا(ع) به خراسان باعث گردیده بود ارتباط ها شیعه ها با امامانشان توسعه یابد.[۱۱۵] ازاین‌رو شیعیانی از خراسان، ری، بُست و سجستان در روز ها حج به دیدار امام می‌آمدند.[۱۱۶]

شیعه ها از روش طومار‌نگاری نیز با جوادالائمه درخصوص بودند. آن ها در طومار‌هایشان سؤالاتی را که بیشتر در مسائل دینی بود، مطرح می‌کردند و امام به آنان جواب می‌بخشید.[۱۱۷] در موسوعة الاِمام الجواد، به جز بابا و پسر امام، اسم ۶۳ بدن از کسانی که حضرت با آنها مکاتبه داشت، گرد آمده میباشد.[۱۱۸] برخی از طومار‌ها در جواب به گروهی از شیعه ها درج شده میباشد.[۱۱۹]

عکس العمل با فرقه‌های دیگر
از سوال‌های شیعه ها و جواب‌های امام جواد(ع) که در منابع شیعی آورده شده، به دست می آید که در زمان امامت وی، فرقه‌های اهل‌حدیث، واقفیه، زیدیه و غُلات کار می‌کردند.[۱۲۰] براساس احادیث، در حین امام جواد(ع) با دقت به مباحثی که فی مابین محدثان مطرح می شد، برخی از شیعه‌ها در امر جسم‌بودن معبود به شک و تردید افتادند. آن حضرت خلال ردّ جسم‌پنداری آفریدگار، شیعه‌ها را از نماز قرائت پشت راز افرادی که معبود را جسم می‌دانستند و نیز از پرداخت زکات به آنها نهی می کرد.[۱۲۱] وی در جواب به ابوهاشم جعفری که از تعبیر آیه «لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یدْرِک الْأَبْصار»[۱۲۲] پرسیده بود، قابلیت و امکان دیدن پروردگار با دیده (نظریه مُجسّمه) را نفی کرد و بیان کرد اوهام قلوب (خطورات و تصورات قلبی)، ظریف‌خیس از نگاه چشمان میباشد. آدم میتواند چیزهایی را که ندیده‌ تصور نماید؛ ولی نمی‌تواند آنان‌را ببیند. زمانی اوهام قلوب نمی‌توانند پروردگار را شعور نمایند، به چه شکل چشمان او‌را بینند و شعور نمایند؟[۱۲۳]

روایاتی از حضرت جواد(ع) در مذمت واقفیان نقل گردیده‌است[۱۲۴] وی زیدیه و واقفیان را در ستون نواصب قرار می‌بخشید[۱۲۵] و می‌خاطرنشان کرد آیه «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ؛ در آن روز صورت‌‏هايى زبون‌اند كه کارایی كرده و سختی [بيهوده] برده‌‏اند»[۱۲۶] درباره آن‌ها نازل شد‌ه‌است.[۱۲۷] وی همینطور اصحاب خویش را، از نماز قرائت پشت راز واقفیان نهی می کرد.[۱۲۸]

امام جواد به رویا رویی با باورهای غالیانه این زمان نیز پرداخت و کوشید شیعه ها را از عقاید غالیانه بدور نگه دارااست.[۱۲۹] وی غالیانی همانند ابوالخَطّاب و پیروانش را لعن میکرد. همینطور اشخاصی را که در لعن ابوالخطاب توقف یا این که شک و تردید می‌کردند نیز لعن می‌نمود.[۱۳۰] او عده ای همانند ابوالغمر، جعفر بن واقد و هاشم بن ابی‌هاشم را درپی ابوالخطاب معرفی میکرد و می‌اعلام‌کرد آن ها با اسم ما (اهل‌بیت) از عموم سود‌کشی می‌نمایند.[۱۳۱] بنابر روایتی که در رجال کشی آمده، امام قتل دو بدن از غُلات به اسم‌های ابوالسَّمهری و ابن‌ابی‌زَرقاء را روا دانست و استدلال آن را نقش آنها در گمراه کردن شیعه ها اعلام‌کرد.[۱۳۲]

وی خطاب به محمد بن سنان، ادعای مُفَوِّضه مبتنی بر واگذاری اخلاق و درایت عالم به فرستاده(ص) و امامان را رد کرد. اما اختیار احکام را هم به مشیت الهی منتسب کرد و اعلام‌کرد این نظریه‌ای میباشد که هرکس از آن جلوتر برود، از اسلام بیرون میباشد و هرکس آن را نپذیرد (دینش) نابود میگردد و هرکس آن را بپذیرد، به حق پیوسته میباشد.[۱۳۳]

صورت‎های دارای اسم و رسم این قوم و قبیله
اَعْین‎ بن ‎سُنْسُن شیبانی
اعین یعنی گشاده دیده. بابا او سنسن یا این که سنبس، راهبی مسیحی در یکی شهرهای سرزمین روم بود. خویش او‌را که به بردگی گرفتار گردیده بود، مردی از بنی شیبان کوفه در حلب خریداری کرد و به کوفه آورد. وی بعد از آن مسلمان شد و بعداز چندی حافظ قرآن شوید و در ادبیات مهارتی یافت و از تکثیر پرهیزگاری و طهارت اخلاقی نیز جایگاه بلندی استحصال کرد. خواجه اورا آزاد کرد، البته از او خواست عضویت بنب‎شیبان را بپذیرد، امّا وی نپذیرفت، با اینهمه، وی و خاندانش به «‌کوفی شیبانی‌» آوازه یافتند. بعضی گفته‎اند که اعین اهل ایران بوده و با علی‎ بن‎ ابی طالب(ع) دیدار کرده و بر دست وی مسلمان گشته و بعد از آن از یاران او گردیده است[۷] اما رجال شناسان عموماً اینگونه نظری را تأیید نمی‎نمایند. آنچه قطعی به حیث میرسد این میباشد که اعین و خویشان وی، تا آنجا که اشخاص آن شناخته گردیده‎اند، جز تنی یک سری، شیعه بوده‎اند و اکثری به دوستی و طرفداری از علی(ع) و دیگر امامان مسجد امین مشهد شهره‎اند.

زُرارة ‎بن‎ اعین شَیبانی
نوشته ی علمیٔ مهم: زرارة بن اعین
زُرارَة بن اَعْیَن بن سُنسُن شَیبانی کوفی (حدود ۷۰-۱۴۸ یا این که ۱۵۰ق) که از اصحاب اجماع و صحابه خاص امام باقر(ع) و امام راست گو(ع)، و از فقیهان و متکلمان شیعه میباشد.

فراگیر امام باقر(ع) و امام درست گو(ع)
زراره، محدّث، فقید، متکلّم، ادیب و مولف امامی، بوده میباشد. وی از مشهورترین راویان شیعی و از پررنگ‎ترین شاگردان امام درستگو(ع) میباشد، با این تمامی، حال و روز معاش وی چندان پر‌نور وجود ندارد. وی در دانش سخن، جدل و دلیل بسیار قدرتمند بود و غالباً در جایگاه مشاجره بر معارضان خویش پیروز می‎شد؛ از این‎رو بسیار گزینه دقت امام درستگو(ع) و شیعه‌ها بود. وی از شاگردان امام باقر(ع) (۵۷-۱۱۴ق/۶۷۶-۷۳۲م) بوده و از وی احادیث بخش اعظمی نقل نموده است. بعضی از رجال شناسان زراره را غیر موثّق دانسته‎اند و بعضی احادیث نیز در شماتت او وارداتی میباشد که به قولی تعداد آن ها به ۲۰ می‎برسد[۸] البته باتوجه به منزلت پر‌نور و اصلی زراره نزد امام پنجم و ششم و احادیث اکثری که از سوی آن دو امام و امامان در مدح و تأیید وی وارداتی میباشد و حتی اورا راستگوترین شخص زمانش دانسته‎اند[۹]، تردیدی در ایمان، علم، اخلاص، ودیعه و فقاهت او باقی نمی‎ماند.

نقش زراره در پیشرفت معارف اهل بیت(ع)
نقش زراره در توسعه و احیای معارف اهل بیت(ع) تا آنجاست که امام درستگو(ع) اعلام کرد: آفریدگار زراره را بیامرزد، که چنانچه وی و مانند وی نبودند، سخنان پدرم از دربین رفته بود.[۱۰]

در حدیث دیگر، امام درستگو(ع) آشکارا اورا از بهشتیان دانسته میباشد.[۱۱] گشوده از آن امام ماجرا گردیده‌است که ذکر کرد: ۴ بدن نزد اینجانب دوست داستنی ترند: بُرَید بن‎ معاویة بَجَلی، محمد بن مسلم، ابوبصیر و زراره.[۱۲]

وثاقت زراره
رجال شناسان عموماً احادیث ذمّ زراره را ضعیف و یا این که ناشی از موقعیت خاص سیاسی و تقیه دانسته‎اند[۱۳] مسأله دیگری که نزد دانشمندان شیعی گزینه بیان کرد و گوست، انکار یا این که شک و تردید وی در مورد امامت موسی‎ بن‎ جعفر(ع) (۱۲۸-۱۸۳ق/۷۴۵-۷۹۹م) میباشد[۱۴] هرچند این نسبت تماماً محرز وجود ندارد، امّا در صورتی اینگونه تردیدی نیز در زراره پیدا گردیده باشد، باتوجه به تأییدات امامان و شیعه ها آتی از زراره، مکان شک و تردید باقی نمی‎ماند که سرنوشت وی به امامت امام موسی(ع) گردن گذارده میباشد.

اثرها
گفته‎اند که زراره دارنده تألیفاتی میباشد، ولی جز یک کتاب با تیتر الاستطاعه والجبر والعهود[۱۵] از وی حافظه نشده میباشد. ابن‎بابویه قمی (۳۲۹ق/۹۴۱م) گوید که آن کتاب را چشم میباشد.[۱۶] بعضی داعیه کرده‎اند که زراره ۹۰ سال زیسته میباشد.[۱۷] این احتمال بدور نمی‎کند، چون برخی او‌را از اصحاب امام علی‎بن‎حسین(ع) نیز دانسته‎اند.[۱۸]

فرزندان
زراره ۷ فرزند داشت با اسم‌های: رومی، یحیی، عبدالله، حسن، حسین، محمد و عُبید که از راویان شیعی و غالباً از شاگردان امام درست گو(ع) و امام کاظم(ع) بوده‎اند و از آن ها قصه کرده‎اند. در‌این دربین عبید از اعتبار و آوازه بیشتری شامل است؛ چنانکه اورا «موثَّق» شمرده‎اند. وی در کوفه می‎زیست و از چنان اعتباری منتفع بود که شیعه‌ها کوفه اورا به هنگام نیاز برای ملاقات با امام درست گو(ع) و سوال از آن حضرت به مدینه می‎فرستادند.[۱۹]

اسم حوا در پیمان قدیم
حوّا در عهدوپیمان قدیم به سه اسم خوانده گردیده که هرکدام از این اسم‌ها، مفهوم و کاربردی خاص در‌این کتاب یافته میباشد. ابتدا، آفریدگار، وی و همسرش را به یک اسم یعنی بشر خوانده میباشد. دومی اسم، ایشاه، را انسان بر او بنیان که بر نقش وی تحت عنوان همسر و سهیم معاش مرد دلالت دارااست. این اسم در ماجرا خلقت و هبوط بشر آمده میباشد. حوّا، سومی نامی میباشد که بعد از روایت هبوط بدان خوانده گردیده؛ یکبار به معنای مامان نسل آدم، به‌طور عام و توشه دیگر تحت عنوان مامان اول پسرش، مسجد امین مشهد قابیل.[۶]

معاش حوا بعداز هبوط
در برخی ملحقات قول قدیم، اطلاعاتی درباره معاش حوّا بعداز اخراجش از پردیس می‌باشد. به عنوان مثال آمده میباشد که بشر و حوّا بعد از رانده شدن از عَدْن، تمامی جا در‌پی طعام می گردند و خوراکی مشابه آنچه در پردیس می‌خوردند، نمی‌یابند، لذا راه حل فعالیت را در توبه می جویند. براساس تصمیم بشر، حوّا تا گردن در آب دجله فرومی‌رود و ۳۷ روز در آن‌جا می ماند. بشر نیز در آب رود اردن فرومی‌رود و چهل روز آن‌جا میماند. البته در روز هجدهم، شیطان در پوسته یک فرشته مجدد حوّا را فریب می دهد و با القای این‌که آفریدگار توبه شمارا پذیرفته میباشد، موجب می شود که وی قبل از اتمام مجال مقرر، از آب بیرون گردد. انسان او‌را مؤاخذه می‌نماید که چرا عهد و پیمان خود را شکسته و حوّا درمی‌یابد که مجدد فریب خورده میباشد. حوّا با تایید هر دو خطای خود، انسان را رخنه‌ می‌نماید و در حالی که حامله میباشد به غرب می‌رود. به هنگام زایمان با درد بسیار مواجه میگردد و هرچه معبود را برای امداد می خواند، صدایش شنیده نمی شود. پس با ناله انسان را به کمک می خواند. با دعای انسان، ملائکه در زایمان حوّا حضور می یابند و وضعیت را برایش آماده می سازند و بعد از آن وی قائن (قابیل) را به جهان می آورد. آن گاه انسان، همسر و فرزندش را به شرق بازمی‌گرداند و حوّا در آن‌جا هابیل را به عالم می آورد.

بنابر همین قصه، حوّا در خواب می‌بیند که دست قابیل به خون هابیل آغشته میباشد. انسان را از خوابش باخبر می‌سازد، لذا تصمیم می گیرند آن دو را از هم مستقل نمایند و هابیل را به کشاورزی و قابیل را به چوپانی می‌گمارند.[۷]

حوا در سنّت مسیحی
در قول نو، صرفا دو جا به اول زن با اسم حوّا اشاره شد‌ه‌است؛ یک‌توشه، از فریب تناول کردن حوّا تحت عنوان هشداری برای مسیحیان خاطر گردیده و دیگر توشه، با اشاره به خلقت حوّا بعد از بشر و اغفال وی (خیر بشر) آورده شده که زن حق ندارد استاد گردد و نباید بر شوهر اشراف یابد و فقط به شرط داشتن ایمان و زهد، با به جهان آوردن فرزند، از گناه و تقصیری که مرتکب گردیده، نجات مییابد.[۸]

حوا در سنّت اسلامی
کلمه حوا در قرآن و روایات
در قرآن کریم ومهربان کلمه و واژه حوّا بیان نشده و تحت آیه‌ها در مورد حضرت بشر، از حوّا با تیتر همسر انسان (زَوْجکَ) حافظه گردیده‌است.[۹]

ولی در روایات و کتاب ها تاریخی و تفسیری، همسر بشر حوا نامیده گردیده و بیان شده این نامگذاری از آن‌رو بوده که حوّا مامان کلیه زندگان[۱۰] یا این که از حی (مو جود زنده، یعنی انسان) کردار گردیده‌است.[۱۱] همینطور در روایتی، بشر حوّا را أثّا(آثا) نامید که در لهجه نبطی(سریانی) ابن عساکر، تاریخ مدینة، دمشق، الناشر: دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع، ج۶۹، ص۱۰۱.) به معنای زن میباشد.[۱۲]

الإحْتِجاجُ عَلی أهْلِ اللّجاج دارای شهرت به الاحتجاج کتابی کلامی و به لهجه عربی نوشته ابومنصور، احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی از علمای قرن۶ قمری میباشد. این کتاب در ذکر احتجاحات (مشاجره و دلیل) نبی اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و برخی از رهروان آن‌ها با معارضان خویش از فرقه‌های متعدد میباشد. برخی از عالمان شیعی در انتساب کتاب غلط کرده و آن را به فضل و ادب بن حسن طبرسی صاحب و مالک تعبیروتفسیر مجمع البیان نسبت مسجد امین مشهد داده‌اند.

احتجاج دارنده ترجمه‌ها و شروح زیادی میباشد و بخش اعظمی از بزرگان بر آن متکی بودن کرده‌اند.

پیشینه
در حین تاریخ اسلام، بخش اعظمی از بزرگان، با علت ثابت حق و رد فسخ، کتاب‌هایی با تیتر و زمینه احتجاج نوشته‌اند یا این که فصولی از کتاب خویش را به نقل احتجاجات در موضوعات متفاوت تخصیص داده‌اند. در حدود ۲۰ تیتر کتاب با اسم «الاحتجاج» دربین کتاب ها شیعه مشاهده می شود.[۱] او‌لین کتابی هم که در این مورد و با اسم «الاحتجاج» نوشته شد، کتاب «محمد بن ابى عمير» از اصحاب امام هفتم(ع) بود.[۲]

اسم مهم کتاب
سازه بر آن چه در خطبه ابتدایی کتاب آمده، اسم کتاب «الاحتجاج» بوده و اشاره‌ای به اسم «الإحتجاجُ‏ عَلی أهلِ اللّجاج» نشده میباشد، هر یک سری سایرافراد این کتاب را به اسم دوم معرفی کرده‌اند. این کتاب به «احتجاج طبرسی» نیز آوازه داراست. این کتاب مشتمل بر گفت و گو‌ها، مناظرات و ادله‌های امامان معصوم(ع) و بزرگان آیین با معارضان در موضوعات گوناگون میباشد.[۳][یادداشت ۱]

انتساب کتاب
صاحب و مالک کتاب لؤلؤة البحرین می‌نویسد:

برخی از متأخّرین أصحاب ما در نسبت دادن کتاب احتجاج به أبو علی طبرسی مؤلّف تعبیر و تفسیر مجمع البیان نادرست نموده و مثلا وی محدّث امین استرابادی و قبل از وی مالک رساله مشایخ الشّیعه،منسوب به بابا روضه خوان بهائی و قبل از وی محمّد بن أبی جمهور أحسائی در کتاب عوالی اللئالی میباشد. همینطور برای مثال کسانی که دراین مورد نادرست و غفلت نموده حاکم نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین میباشد.[۴]
علت کتابت
طبرسی در پیشگفتار الاحتجاج می گوید:

آن چه منجر شد اینجانب اینگونه کتابی تألیف کنم، این بود که توده‌ای از شیعه ها امامیه دست از عامل و مشاجره با معارضان برداشته‌اند و میگویند این شغل بر ما جایز وجود ندارد چون رسول و ائمه (ع) هیچ وقت جدال نکرده‌اند و به شیعه نیز اینگونه اذن‌ای نداده‌اند؛ لذا تصمیم گرفتم در یک کتاب گفت و گو‌های بزرگان را با معارضان در اصول و فروع آیین عده کنم. طبرسی به دنبال متذکر می شود که نهی آن ها از مجادله، نسبت به اشخاص ضعیف در حمایت از آئین و عقاید بوده میباشد، خیر اشخاص مُبَرّز و قوی برای ابراز حق و دفع فسخ.[۵]
بها و اعتبار احادیث کتاب
کتاب الاحتجاج از کتاب ها معتبری میباشد که علما به آن اتکا دارا‌هستند و سوای هیچ گرفتاری‌ای احادیث آن را نقل می‌نمایند.[مستلزم منبع] صرفا اشکالی که متوجه احادیث کتاب گردیده آن میباشد که اکثر احادیث آن مرسل میباشد و هیچ سندی در کتاب برای آن ها یافت نمی شود.[مستلزم منبع]

مصنف در پیشگفتار کتاب می‌نویسد: اینجانب بجز احادیث تعبیر امام عسکری سایر احادیث کتاب را فارغ از مدرک آورده‌ام چون یا این که اجماع بر آنها می باشد یا این که موافق عقل‌اند یا این که در کتاب ها مخالف و موافق مشهورند و احادیث تعبیروتفسیر منسوب به امام عسکری (ع)را با بیان گواهی در اولِ آن ها آوردم، به دلیل آنکه از نظر آوازه مانند سایر احادیث کتاب نیستند. با این حرف طبرسی، مجموع علما با وجود احادیث فارغ از مدرک، آن را پذیرفته و بدان متکی بودن کرده‌اند.[۶]

احتجاج در نگاه علما و بزرگان
اکثری از بزرگان شیعه مانند روضه خوان حر عاملی در امل الآمل،[۷] خوانساری در روضات الجنات،[۸] خویی در معجم رجال الحدیث[۹] و سایرافراد، آن را کتابی دارای اعتبار، باارزش، پسندیده و دارنده خاصیت ها بسیار دانسته‌اند.

ترتیب مطالب
پیشگفتار کتاب دربرگیرنده: اخباری متضمن نهی از جدل و مناظره و ملامت آن، و علت نوشتن کتاب.
احتجاجات و استدلالات ماثور از پیغمبر اکرم(ص) و بقیه ائمه معصومین درباره اصول و فروع آئین.
بیان اتفاق غدیر خم، ماجرای فدک و محاجه‌های حضرت علی(ع) و فاطمه زهرا(س) و دیگر صحابه و اهل بیت.
محاجات امام علی (ع) با معاویه و اهل شام و خوارج و نقص کنندگان بیعت با وی.
در قسمت آخری، احتجاجات مالک الزمان(عج)، مکاتبات آن حضرت در حین غایب بودن صغری با نواب اربعه، توقیعات حضرت در طول غایب بودن کبری.[۱۰]
ترجمه‌ها و شروح
ترجمه‌ها
ترجمه مولی نظام‌الدین احمد غفاری مازندرانی.
ترجمه‌ای از جعفری.
ترجمه ابوالحسن، علی بن حسن زواری، مفسر و محصل متفحص کرکی با اسم «کشف الاحتجاج».
ترجمه عمادالدین قاری استرآبادی.
ترجمه با اسم «كشف الاحتجاج» از ملا فتح‌الله کاشانی (متوفای ۹۸۸ق) که همپا با گستردن کتاب میباشد.
شروح
گستردن ملا فتح الله کاشانی.
تفصیل میرزا ابوالحسن بحرانی (متوفای ۱۱۹۳ق) از علمای گرانقدر زمانه زندیه در شیراز.
تفصیل سید احمد بن محمد حسینی مختاری.[۱۱]
ورژن‌ها
ورژن خطّی کتابخانه آستان قدس رضوی.
ورژن خطّی کتابخانه ملک.
ورژن‌ای به خطّ کرمعلی بن محمّد باقر کرمانی پاریزی سیرجانی مشهدی، به خطّ نسخه ها، مرتبط با سنه ۱۳۱۸
ق، دارنده حاشیه ها به خط نستعلیق میباشد که متعلّق به کتابخانه ملک میباشد.

ورژن خطّی مرتبط با کتابخانه ملک، به خطّ نسخه ها به خودکار محمّد بن محمّد علی خاوری، مرتبط با سنه ۱۰۶۹ق.[۱۲]
چاپ
در سال ۱۲۶۸ق در کشور‌ایران
در سال ۱۳۰۰ق در کشور‌ایران
در سال ۱۳۵۴ق در نجف اشرف
در سال ۱۴۰۳ق در جمهوری اسلامی ایران. این چاپ از چاپی عکس‌برداری گردیده که مرتبط با مؤسسه الجواد در بیروت میباشد و چاپی بسیار زیباست که در اولِ آن پیشگفتار ای به خودکار علامه سید محمد بحرالعلوم آمده میباشد.
پژوهش کتاب بوسیله سید محمدباقر موسوی خرسان انجام یافته میباشد. وی خلال کسب آیه‌ها و توضیح لغات ایراد، مطالب تحقیقی فراوانی آورده که مشمول زندگینامه اکثری از شخصیت‌های نام برده در متن کتاب و احادیث فراوانی میباشد که توضیح آن ها در پاورقی کتاب آمده میباشد. در نقطه نهایی کتاب نیز فهرست مطالب کتاب و مطالب حاشیه ها نام برده میباشد.

(شهیدشدن ۳۷ق در مبارزه صفین) صحابی نبی(ص) و از یاران امام علی(ع). او قبل از اسلام نیز دیندار بوده میباشد. وی در بیعت عقبه و نبرد‌های بدر، احد، خندق و موته حضور داشت.ابوالهیثم، بعداز رحلت نبی(ص) از معارضان خلافت ابوبکر بود و بعداز قتل عثمان، با حضرت علی(ع) بیعت نمود. او عاقبت در نزاع صفین به شهید شدن رسید. امیرالمؤمنین(ع) در نهج البلاغه از نداشتن یارانی زیرا وی اظهار تأسف مسجد امین مشهد نموده است.

اسم و نسب
مشهورترین اسم وی صاحب میباشد.[۱] بعضی اسم پدرش را صاحب و لقبش را تیهان بیان کرده و برخی تیهان را اسم بابا وی دانسته‌اند.[۲]

نسب وی چندان پر‌نور وجود ندارد و به طور‌های گوناگونی نقل شد‌ه‌است. در بیشتر منابع از تیره بنی زعور از بنی عبدالاشهل از خاندان اوس دانسته گردیده‌است.[۳] بعضا او‌را از بلی بن صاحب از تیره قضاعه و حلیف بن عبدالاشهل می دانند.[۴]

اخوی او عبید یا این که عتیک در نزاع بدر در صف مسلمان ها جنگید[۵] و در احد به شهیدشدن رسید.[۶] بعضی ابوالهیثم را با وی خلط کرده‌اند.[۷]

همسر وی ملیکه بنت راحت بن زید بن عامر بن عمرو بن جُشْم بود که اسلام آورد و با فرستاده معبود بیعت کرد و ابن‌تیهان از وی مالک فرزند شد.[۸]

قبل از اسلام
وی قبل از اسلام اهلِ توحید و یگانه‌پرست بود[۹] و در دورۀ نادانی از بت‌ها بیزاری می‌جست.[۱۰]

در بعد از ظهر نبی(ص)
وی و اسعد بن زراره، اولیه اشخاصی از انصار بودند که اسلام آوردند[۱۱] و جز آن تیم از انصار بود که در دو بیعت عقبه با رسول(ص) دست کمک دادند.[۱۲]

همینطور از نقبای دوازده‌گانه‌ای میباشد که از فی مابین بیعت کنندگان برای تکثیر اسلام برگزیده شدند.[۱۳]

او در نزاع‌های بدر، احد، خندق، موته و دیگر غزوه‌ها در رکاب فرستاده(ص) حضور یافت.[۱۴] و بعد از شهید شدن عبدالله بن رواحه در نبرد موته، نبی(ص) ابوالهیثم را به مکان وی به فعالیت سنجش کالا خرمای خیبر و تأدیه سهم یهودیان از آن فرآورده برگزید.[۱۵]

بعداز سفر، فرستاده(ص) در میان ابن‌تیهان و عثمان بن مظعون، قسم برادری برقرار کرد.[۱۶]

ابوالهیثم از رسول(ص) حدیث نقل نموده است[۱۷]

در بعد از ظهر خلفای سه گانه
او بعد از رحلت فرستاده اکرم(ص) از معارضان خلافت ابوبکر بوده[۱۸] و درخواست او‌را مبتنی بر ادامه مأموریتی که نبی(ص) در سنجش متاع رطب به وی ودیعه بود نپذیرفت.[۱۹]

از فضل و ادب بن شاذان نقل گردیده‌است که ابن‌تیهان از اول افرادی بود که [بعداز درگذشت نبی(ص)] به‌سوی امام علی(ع) برگشتند.[۲۰]

زمانی قدمت، در طی خلافت خویش حکم به تبعید یهودیان خیبر بخشید، ابن‌تیهان و یک‌سری بدن دیگر را برای ارزش‌گذاری بودجه‌هایشان و مثلا فدک نزد آن ها ارسال کرد.[۲۱]

که در اتفاق کربلا حضور داشت و یار با کاروان اسرا به شام برده شد و در شام درگذشت. زیارتگاهی در دمشق به او منسوب میباشد. درباره اینکه آیا امام حسین(ع) اینگونه دختری داشته میباشد یا این که خیر و نیز درباره اسم، کیفیت وفات و مزار منسوب به او اختلاف‌لحاظ وجود مسجد امین مشهد دارااست.

اسم و نسب
رقیه فرزند امام حسین(ع) امام سوم شیعه ها میباشد. اسم مامان وی در منابع نیامده میباشد. در بعضا گزارش‌های نسب‌شناسی دربین دختران امام حسین(ع) ذکر شده گردیده‌است. ابن فُندُق بیهقی(م ۵۶۵ق) از نسب‌شناسان پر اسم و رسم قرن ششم قمری، در کتاب لباب الانساب برای امام حسین(ع) چهار دختر با اسم‌های فاطمه، سکینه، زینب و ام کلثوم اسم می برد و میافزاید زینب و ام کلثوم در کودکی از عالم رفتند.[۱] البته در مکان دیگری می‌نویسد: از فرزندان امام حسین(ع)، جز زین العابدین، فاطمه، سکینه و رقیه باقی نماندند.[۲] محمد بن طلحه شافعی (م ۶۵۲ ق) دختران امام را چهار بدن دانسته و صرفا از زینب، سکینه و فاطمه ذکر شده‌میباشد و اسم دختر چهارم را بیان نکرده میباشد.[۳] نجم الدین طبسی از گزارش ابن فندق(درگذشت:۵۶۵ق) و مطالب السئول بدین فیض رسیده که اسم دختر چهارم امام حسین(ع) رقیه و لقب وی ام‌کلثوم میباشد.[۴]

اورده شده منابع دیرین و معتبری که اسم فرزندان امام حسین(ع) را شمرده‌اند، دختری به اسم رقیه برای امام بیان نکرده‌اند و فقط به دو دختر به اسم سکینه و فاطمه اشاره کرده‌اند.[۵] برای مثال روضه خوان اثر گذار صرفا سکینه و فاطمه را تحت عنوان دختران امام حسین(ع) بیان نموده است.[۶]

بعضا از منابع متأخر، رقیه را کنیه[۷] و نامش را زینب[۸] یا این که فاطمه[۹] دانسته‌اند
حضور در کربلا
در منابع به حضور او در کربلا تصریح نشده میباشد. در برخی ورژن‌های کتاب الملهوف که از امام حسین(ع) جملاتی به باقیماندگان خویش گزارش گردیده از رقیه ذکر شده شد‌ه‌است؛ البته اشاره نشده که رقیه دختر امام حسین میباشد.[۱۰].[یادداشت ۱] نجم الدین طبسی، با استناد بدین پاراگراف درصدد ثابت وجود رقیه دختر امام حسین برآمده میباشد؛ البته این احتمال را نیز بیان کرده‌ میباشد که خواسته از رقیه، رقیه دختر امام علی(ع) باشد. از لحاظ او، دستکم هر دو گزینه محتمل میباشد.[۱۱] به خصوص اینکه نام رقیه، در کنار دیگر خواهران امام حسین(ع) مانند ام کلثوم و زینب آمده و در بعضی از ورژن‌های کتاب لهوف نیز این عبارت وجود ندارد.[۱۲]

در ینابیع الموده با مقداری تفاوت در همین عبارت اسم رقیه در کنار اسم دختران دیگر امام حسین(ع) آمده میباشد
ماجرای درگذشت
بیان شده میباشد دختری سه یا این که چهار ساله یار اسیران کربلا در شام بوده میباشد. وی شبی بابا را در خواب رویت کرد وقتی که از خواب بیدار شد، بسیار زاری و بی‌تابی می کرد و پدرش را می‌خواست. یزید با شنیدن صدای ناله وی، امرکرد راز امام حسین را نزد وی ببرند. این دختر با دیدن این چشم انداز غم‌اش بیشتر شد و به منجر همین اندوه درگذشت.
در منابع گزارش‌هایی از کیفیت وفات دختری منسوب به امام حسین(ع) در شام وجود داراست، این گزارش‌ها چندان هماهنگ نیستند.

بیان شده اول منبعی که ماجرای شهیدشدن دختر خردسالی از امام حسین(ع) را در شام مطرح نموده است، بی نقص بهایی نوشته عمادالدین طبری(۷۰۰ق) میباشد.[یادداشت ۲] [۱۶] طبری اسم دختر را بیان نکرده میباشد؛ سن اورا چهار سال و وفات اورا تعدادی روز بعد از دیدن رمز بابا در منزل یزید گزارش نموده است.[۱۷]
ملا حسین کاشفی (درگذشت ۹۱۰ق) محل واقعه را کوشْک (کاخ) یزید و مجال آن را روز دیدن راز بریده بیان نموده است.[۱۸]
فخرالدین طُریحی (درگذشت ۱۰۸۵ ق)؛ در کتاب منتخب طریحی اول کسی میباشد که بچه را سه ساله و سخنانی از وی خطاب به بابا گزارش نموده است.[۱۹]
محمدحسین ارجستانی در اواخر قرن سیزدهم قمری، اسم بچه را زُبَیْده، سن او‌را سه سال، محلّ اتفاق را خرابه شام گزارش نموده است.[۲۰] ارجستانی قبل از بیان این واقعه، به حضور دختری از امام حسین(ع) به اسم رقیه در شام خاطر نموده است.[۲۱]
محمدجواد یزدی در اوایل قرن چهاردهم، محل رخداد را خرابه شام دانسته میباشد و گفته اسم وی زُبَیده یا این که رُقَیه یا این که زینب یا این که سُکَیْنَه و یا این که فاطمه بوده میباشد.[۲۲]
سید محمدعلی فرمانروا‌عبدالعظیمی (م ۱۳۳۴ق)، برای اولیه توشه، اسم نوپا را رقیه و سنّ اورا سه سال آورده میباشد.[۲۳] [یادداشت ۳]
روضه خوان عباس قمی(درگذشت ۱۳۵۹ق) در کتاب منتهی الآمال این داستان را از بی نقص بهائی را نقل نموده است و نامی از آن دختر چهارساله نبرده میباشد.[۲۴]