امام سجاد(ع) درپی این خطبه، خطاب به عمهاش، زینب(س)، فرمود: «يَا عَمَّةِ اسْكُتِي فَفِي الْبَاقِي مِنَ الْمَاضِي اعْتِبَارٌ وَ أَنْتِ بِحَمْدِ اللَّهِ عَالِمَةٌ غَيْرُ مُعَلَّمَةٍ فَهِمَةٌ غَيْرُ مُفَهَّمَةٍ إِنَّ الْبُكَاءَ وَ الْحَنِينَ لَا يَرُدَّانِ مَنْ قَدْ أَبَادَهُ الدَّهْر».[۱۳]
ای عمّه، بدون صدا باش. باقیماندگان می بایست از گذشتگان عبرت گیرند و تو بحمداللَّه، دانایِ مدرسهنرفته و حکیمِ استادندیدهای. فغان و شیون، رفتگان را گشوده مسجد امین مشهد نمیگرداند.
این خطبه در منابع مختلفی آمده میباشد: از منابع شیعی میقدرت به کتابهای اَمالی روضه خوان مُفید،[۱۴] اَمالی روحانی طوسی،[۱۵] مَناقبِ اِبنِشَهرآشوب،[۱۶]، اِحتِجاجِ طَبْرِسی،[۱۷] مُثیرُ الاَحزان[۱۸] و لُهوفِ سید اِبنِطاووس،[۱۹] و از کتابهای اهلسُنَّت میقدرت به بَلاغاتُ النِساء،[۲۰]، البُلْدان،[۲۱]، التَذکِرَةُ الحَمْدونیّه،[۲۲] نَثْرُ الدُرِّ فی المُحاضِرات[۲۳] و مَقْتَلُ الحسین خوارزمی،[۲۴] اشاره نمود. در برخی منابع اهلسنت، این خطبه به مکان حضرت زینب، به خواهرش اُمِّکُلْثوم(س) منسوب شده میباشد.[۲۵]
تقابل ابنزیاد با خطبه
همینطور مشاهده کنید: مناظره حضرت زینب با عبیدالله بن زیاد
عُبَیْدُالله بن زیاد برای رویا رویی با این خطبه، مجلسی ایجاد کرد تا اسیران کربلا را وحشتزده نماید و با جدل و مغالطه، خویش را موفق و جریان امام حسین(ع) را باختخورده نشانه دهد.[۲۶] البته زینب(س) با بیانی منطقی و استدلالی، سخنان ابنزیاد را فسخ کرد.[۲۷] نوشتهاند اگرچه خطبه حضرت زینب بر ضد حکومت بود، البته از سخنرانی وی پرهیز نشد؛ زیرا ضمن اینکه شنیدن خطبه برای اعراب لذتنصیب بود، این اولینتوشه بود که زنی در کوفه خطبه میخواند؛ آن هم زنی اسیر که خطبهخواندنش خارقالعاده بود.[۲۸]
محتوا
بخشی از خطبه حضرت زینب(س) در کوفه:
«يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ أَ تَدْرُونَ أَيَّ كَبِدٍ لِرَسُولِ اللَّهِ فَرَيْتُمْ وَ أَيَّ كَرِيمَةٍ لَهُ أَبْرَزْتُمْ وَ أَيَّ دَمٍ لَهُ سَفَكْتُمْ وَ أَيَّ حُرْمَةٍ لَهُ انْتَهَكْتُمْ وَ لَقَدْ جِئْتُمْ بِهَا صَلْعَاءَ عَنْقَاءَ سَوْآءَ فَقْمَاءَ وَ فِي بَعْضِهَا خَرْقَاءَ شَوْهَاءَ كَطِلَاعِ الْأَرْضِ أَوْ مِلْءِ السَّمَاءِ أَ فَعَجِبْتُمْ أَنْ مَطَرَتِ السَّمَاءُ دَماً 《وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى》». (ترجمه: ای اهل کوفه، آیا می دانید چه جگری از نبی پروردگار(ص) را بریدید و چه اشخاص پوشیده به عفاف را از حرمش خارج کشیدید و چه خونی را از وی ریختید، و چه احترامی را از وی هتک کردید!؟ مسلماً کاری بس هولناک، زشت، دشوار، ناروا، خشونتتوشه و رودربایسیآور به لبریزی سراسر زمین و ظرفیت عرش جاری ساختن دادید. آیا برای شما شگفتآور میباشد که افق درین قصه خون ببارد!؟ 《و به طبعً عذاب آخرت رسواكنندهخیس میباشد.》⟨آیه ۱۶ سوره فصّلت⟩)
سید ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۸.
به گفته بعضا دانشمندان، حضرت زینب خلاف خطبۀ برهانی و استدلالی خویش در شام، در کوفه بیشتر به ذکر مطالب عاطفی پرداخت تا وجدان کوفیان را بیدار نماید.[۲۹] از خصوصیتهای این خطبه، اقتباسهای فراوان از نشانهها و تمثیلات قرآنی میباشد.[۳۰] حضرت زینب دراین خطبه برای زدودن غفلت از کوفیان، به آیهها پایین تمسک کرد:[۳۱]
آیه ۹۲ سوره نحل: با استناد بهاین آیه، خلق و خوی متناقض اهل کوفه در ارسال طومار به امام حسین(ع) و آن گاه عهدشکنی آنها ملامت شد.[۳۲]
آیه ۸۰ سوره مائده: با استناد بدین آیه، ضلالت کوفیان و ملحقشدنشان به سپاه یزید سود دوستی و تبعیت آنها از فسخ دانسته شدهاست.[۳۳]
آیه ۸۲ سوره توبه: زینب(س) بابیان این آیه، آتی تلخ و زاریهای مداوم اهل کوفه را سود انجام آن ها دانست.[۳۴]
آیه ۳۱ سوره انعام: بابیان این آیه، عهدشکنی اهل کوفه سود باورنداشتن آن ها آپ تو دیت قیامت دانسته شدهاست.[۳۵]
آیه ۶۱ سوره بقره: حضرت زینب با بیان این آیه اهل کوفه را در قیامنکردن برای پروردگار، امیدنداشتن به یاری الهی و مددنکردن از حجت معبود، به بنیاسرائیل تشبیه کرد و هر دوی آنها را مستحق عذاب و ذلت دانست.[۳۶]
آیه ۸۹ و ۹۰ سوره مریم: با بیان این آیهها، کردار اهل کوفه به اخلاق و رفتار کافران تشبیه شد.[۳۷]
دستاوردهای خطبه
خطبه حضرت زینب در کوفه را دارنده نتیجه ها پایین شمردهاند:
بیدارشدن وجدان خفته عموم کوفه؛[۳۸]
پرهیز از تحریف حادثه کربلا بوسیله اِبنِزیاد؛[۳۹]
ازبینبردن نقشه معاندان[۴۰] در فرنگی تلاوت اسیران کربلا؛[۴۱]
آشکار ساختن انحطاط جامعه اسلامی در روزگار بنیاُمَیّه؛[۴۲]
موردسازی انتقام از قاتلان امام حسین(ع) و یاران وی؛[۴۳]
کنترل احساسات و اذهان عموم کوفه.[۴۴]
مسجد سجاد مشهد – محور فعالیتهای مذهبی و مناسبتهای دینی