مجله خبری مساجد

مسجد سجاد دارای دو طبقه است؛ طبقه همکف ویژه آقایان و طبقه اول ویژه بانوان طراحی شده است. ظرفیت کلی مسجد سجاد مشهد حدود ۱۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شود و وجود آسانسور، دسترسی راحت برای بانوان، سالمندان و افراد دارای محدودیت حرکتی را فراهم کرده است.

امکانات داخلی

مسجد سجاد با امکانات مدرن و کاربردی، محیطی راحت برای عبادت و برگزاری مراسم فراهم کرده است:

• سیستم تهویه و تهویه مطبوع: حفظ هوای مطبوع و راحتی نمازگزاران در فصول مختلف

• سیستم صوتی پیشرفته: مناسب برای قرائت نماز جماعت، سخنرانی‌ها و مراسم مذهبی

• فضای پارکینگ و دسترسی آسان: تسهیل ورود و خروج شرکت‌کنندگان

• تجهیزات نشستن و صندلی‌ها: در بخش بانوان و آقایان برای راحتی بیشتر

کارکرد اجتماعی و مذهبی

مسجد سجاد علاوه بر عبادت، نقش مهم اجتماعی و فرهنگی نیز ایفا می‌کند:

1. میزبان مراسم مذهبی: برگزاری نمازهای جماعت، سخنرانی‌ها و مناسبت‌های دینی

2. محل برگزاری مراسم ترحیم: ظرفیت کافی و امکانات مناسب، آن را به گزینه‌ای مناسب برای ختم، چهلم و سالگرد تبدیل کرده است

3. فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی: ارائه کلاس‌های دینی، جلسات قرآنی و کارگاه‌های فرهنگی

معماری و طراحی

این مسجد طراحی داخلی زیبایی دارد و از سبک اسلیمی و آیینه‌کاری برای تزئین سقف و دیوارها رزرو مسجد سجاد مشهد بهره برده است که جلوه‌ای روحانی و دلنشین به محیط می‌بخشد. طراحی دو طبقه و وجود آسانسور، علاوه بر زیبایی، دسترسی راحت را برای همه افراد فراهم کرده است.

کتابخانه و فعالیت‌های آموزشی

یکی از ویژگی‌های شاخص مسجد سجاد، کتابخانه فعال آن است. این کتابخانه مجموعه‌ای از کتاب‌ها و منابع دینی و اسلامی را در اختیار مراجعه‌کنندگان قرار می‌دهد و فضایی مناسب برای مطالعه و یادگیری فراهم کرده است.

نقش محله‌ای و اجتماعی

مسجد سجاد، به عنوان مرکز محله، مکانی است که نه تنها عبادتگاه، بلکه محلی برای تجمع اجتماعی، برگزاری فعالیت‌های خیریه و نشست‌های فرهنگی محسوب می‌شود. این مسجد ارتباط میان اهالی محله را تقویت کرده و بستر مناسبی برای همدلی و مشارکت اجتماعی فراهم می‌کند.

مزایا و نقاط قوت

مسجد سجاد نسبت به سایر مساجد محله‌ای دارای مزایای شاخصی است:

• ظرفیت بالا آدرس مسجد سجاد مشهد برای برگزاری مراسم جمعی

• دسترسی آسان و پارکینگ مناسب

• امکانات مدرن شامل آسانسور، تهویه و سیستم صوتی

• کتابخانه فعال و فضایی آموزشی

• معماری سنتی و تزئینات زیبا که حس معنوی محیط را افزایش می‌دهد

چالش‌ها و فرصت‌ها

با وجود امکانات مناسب، برخی نکات قابل بهبود وجود دارد:

• نیاز به نگهداری و بودجه مستمر برای حفظ تجهیزات مدرن

• امکان گسترش فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی

• ایجاد فضاهای مخصوص کودکان و نوجوانان برای جذب نسل جوان

تحصیلات
موثر قرآن و علم ها مقدماتی را نزد بابا آموخت. آن‌گاه برای ادامه علم آموزی همپا بابا، به بغداد رفت و از محدثان، متکلمان و فقهای پر رنگ شیعه و سنی بهره مند مسجد سجاد مشهد شد.[۱۴]

روحانی صدوق (درگذشت ۳۸۱ق)، ابن جنید اسکافی (درگذشت۳۸۱ق)، ابن قولویه (درگذشت۳۶۹ق)، ابوغالب زراری (درگذشت۳۶۸ق) و ابوبکر محمّد بن قدمت جعابی (درگذشت۳۵۵ق) از مشهورترین استادان شیعی وی رزرو مسجد سجاد مشهد بوده‌اند.[۱۵]

روحانی اثرگذار نزد حسین بن علی بصری پر اسم و رسم به جُعَل از اساتید والا معتزله و ابویاسر طلبه متکلم نامی ابوالجیش بلخی دانش صحبت یادگرفت. وی همینطور به توصیه ابویاسر در مجلس درس علی بن عیسی رُمّانی دانشمند دارای شهرت معتزلی آدرس مسجد سجاد مشهد کمپانی کرد.[۱۶]

او از حدود ۴۰ سالگی سر گروهی شیعه‌ها را در فقه، صحبت و حدیث ذمه ‌دار شد و در نگهبانی از عقاید شیعه، با علماء دیگر مذهب‌ها مناظره شماره تلفن مسجد سجاد مشهد می کرد.[۱۷]

رده علمی

بقاع روحانی اثر گذار در مقبره کاظمین
روضه خوان طوسی در کتاب الفهرست، اثرگذار را شخصی تیزفهم و حاضرجواب و پیشتاز در علم‌های صحبت و فقه معرفی نموده است.[۱۸] ابن ندیم از موثر با عبارت مدیریت متکلمان شیعه خاطر کرده، در دانش صحبت بر دیگرافراد مقدم دانسته و بی‌همتا تعریف نموده است.[۱۹] به گفته ذهبی از محدثان اهل‌سنت (درگذشت: ۷۴۸ق)، روحانی موءثر تمامی کتاب‌های معارضان شیعه را نگهداری بوده میباشد.[۲۰]

روحانی اثرگذار را نماینده مدرسه کلامی بغداد و پر رنگ‌ترین شخصیت آن شمرده‌اند که به عیب گیری فکر‌های مدرسه کلامی قم می‌پرداخت.[۲۱] بیان شده مدرسه فکری بغداد در روحانی اثرگذار به نقط ی اوج رسید.[۲۲] آورده شده روضه خوان موءثر، خیر عقل‌گرای افراطی بود و خیر حدیث‌گرای افراطی، بلکه او، رویکردی اعتدالی و وسط داشت.[۲۳]

روضه خوان موثر شاگردان اکثری رشد بخشید که برخی از آن ها علماء صاحب و مالک‌اسم شیعه بوده‌اند. اشخاص پایین مثلا آن‌ها می باشند:[۲۴]

سید مرتضی (درگذشت۴۳۶ق)
سید رضی (درگذشت۴۰۶ق)
روحانی طوسی (درگذشت۴۶۰ق)
نجاشی (درگذشت۴۵۰ق)
سلَّار دیلمی (درگذشت۴۶۳ق)
ابوالفتح کراجکی (درگذشت۴۴۹ق)
ابویعلی محمّد بن حسن جعفری (درگذشت۴۶۳ق).[۲۵]
آیت الله خامنه‌ای مجتهد و متفحص تاریخ اسلام:
«روحانی اثرگذار در سلسله علمای امامیه، تنها یک متکلم و فقید سرآمد و پر رنگ وجود ندارد، بلکه بالاتر از این، او مؤسس و سرحلقه جریان علمیِ رو به تکاملی میباشد که در دو فن صحبت و فقه، تا امروز در حوزه های علمی شیعه امتداد یافته میباشد و با وجود بر کنار نماندن از تأثرات تاریخی و جغرافیایی و مکتبی، خصوصیت های مهم و خطوط سیاسی آن همچنان پابرجا باقی مانده میباشد. روضه خوان موءثر نقش مؤثر و انتخاب کننده ای در ثبت نام‌و‌نشان غیر وابسته مدرسه اهل بیت علیهم السلام ، نهاد‌ گذاری صورت و پوسته علمی درست برای فقه شیعه، آفرینش نحوه گردآوری منطقی در میان عقل و نقل در فقه و صحبت داشت»

منبع: پیام به کنگره‌ی جهانی هزاره‌ی روحانی اثرگذار

تألیفات
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: فهرست اثرها روحانی اثرگذار
روضه خوان موثر اثرها زیادی کتابت کرد که بر پایه ی فهرست نجاشی تعداد آن ها ۱۷۵ کتاب و رساله میباشد.[۲۶] نقل شده نیمی از این اثرها درباره امامت میباشد.[۲۷] مشهور‌ترین تاثیر روضه خوان اثر گذار در دانش فقه، المُقنَعَة، در دانش سخن، اوائل المقالات و در گستردن هم اکنون‌نگاری امامان، الاِرشاد میباشد.[۲۸]

دسته اثرها مکتوب روحانی موءثر در تیم‌ای چهارده جلدی با تیتر مُصَنَّفات روضه خوان اثر گذار منتشر شد‌ه‌است. این شرکت در سال ۱۳۷۱ش، برای برگزاری کنگره جهانی روحانی موءثر منتشر شد.[۲۹]

سفرهای علمی
با دقت به ورقه ها و تاریخ‌هایی که طبری در بشارة المصطفی آورده میباشد، استادان و مشایخ او شناخته می گردند و می‌قدرت سیر و سفرهای اورا رسم کرد. مطابق این ورقه ها، طبری بعداز استحصال دانش در آمل تا سال ۵۰۹، در ۵۱۰ به ری و 1 سال آن‌گاه به نجف رفته و آن گاه به آمل بازگشته، چون در سال ۵۲۰ در آمل از ابواسحاق اسماعیل بن ابی القاسم دیلمی مسجد سجاد مشهد حدیث شنیده میباشد.[۱۲]

سکونت در حله
به نوشتهٔ ابن اسفندیار، امیر ابن ورّام بن ابی فراس حلی (متوفی ۶۰۵ق) دو سال طبری را در حلّه نگاه داشت، برای وی مقرری سالیانه انتخاب کرد و درین دوران، اهل بغداد و کوفه و شیعه‌ها عراق عرب به رینگٔ درس طبری پیوستند.[۱۳] همو می‌نویسد که ورّام دختر طبری را به همسری خویش رزرو مسجد سجاد مشهد درآورد.[۱۴]

وفات
تاریخ وفات طبری دانسته وجود ندارد. سازه بر گزارش ابن مشهدی، طبری در سال ۵۵۳ در مشهد علوی (نجف) به رمز می‌برده[۱۵] و به این ترتیب، تا سال جاری در قید حیات آدرس مسجد سجاد مشهد بوده میباشد.

رده علمی
محمد بن مشهدی و ابن بطریق حلی، از شاگردان و راویان طبری، از او با عنا وین «الشیخ الفقیه العالم»[۱۶] و «الشیخ الفقیه»[۱۷] حافظه کرده‌اند و منتجب‌الدین رازی [۱۸] نیز – که به یک واسطه از طبری قصه کرده – از وی با تیتر «الشیخ الإمام» مذکور و او را به فقاهت و وثاقت ستوده میباشد. در قرن هفتم نیز ابن اسفندیار[۱۹] اسم او را با عنوان ها «خواجهٔ امام» و «دانا آل محمد» شماره تلفن مسجد سجاد مشهد بیان نموده است.

استادان و مشایخ
استادان و مشایخ طبری و مجال و جای خواندن، سماع و ماجرا او از آنها، به ترتیب عبارت‌اند از:

سید ابو‌طالب یحیی بن محمد جوانی حسینی حسنی آملی در آمل در سال ۵۰۹ق؛[۲۰]
ابومحمد حسن بن حسین بن بابویه رازی در ری در سال ۵۱۰ق؛[۲۱]
ابو‌النجم محمد بن عبدالوهاب بن عیسی رازی در ری در سال ۵۱۰؛[۲۲]
حسن بن محمد طوسی در نجف در سال‌های ۵۱۰[۲۳] و ۵۱۱؛[۲۴]
ابوعبدالله محمد بن احمد بن شهریار خازن در به عبارتی‌جا در سال‌های ۵۱۲[۲۵]و ۵۱۴[۲۶] و ۵۱۶؛[۲۷]
ابوالبقاء ابراهیم بن حسین بصری در همانجا در سال ۵۱۶؛[۲۸]
ابوالبرکات قدمت بن ابراهیم بن محمد بن حمزه حسینی کوفی از عالمان زیدیه در کوفه در سال‌های ۵۱۲[۲۹] و ۵۱۶؛[۳۰]
ابوغالب سعید بن محمد بن احمد ثقفی کوفی در کوفه در سال ۵۱۶؛[۳۱]
ابوعلی محمد بن علی بن قرواش تَمیمی در نجف در سال ۵۱۶؛[۳۲]
ابومحمد جبار بن علی بن جعفر رازی در نجف در سال ۵۱۶؛[۳۳]
ابواسحاق اسماعیل بن ابی‌القاسم بن احمد دیلمی در آمل در سال ۵۲۰؛[۳۴]
ابوجعفر محمد بن ابی‌الحسن علی بن عبدالصمد تمیمی در نیشابور در سال ۵۲۴.[۳۵]
طبری همینطور احادیثی را به قصه از پدرش، ابو القاسم علی بن محمد بن علی، سوای بیان تاریخ[۳۶] یا این که به نقل وجاده از کتاب دست خطٔ وی،[۳۷] در بشارة المصطفی آورده میباشد.
ابو محمد حسن بن حسین بن بابویه در سال ۵۱۰ در خانقاه خویش در ری[۳۸] و ابو علی طوسی در سال ۵۱۱ در مشهدِ امیرمؤمنان در نجف،[۳۹] به خط خویش، اذنٔ روایتی برای طبری نوشته‌اند.
طبری همینطور بعضا از احادیث ابو محمد حسن بن حسین بن بابویه را از روی ورژنٔ اصل او نگارش کرده و آن گاه بر فرزند وی خواندن کرده است.[۴۰] میان مشایخ و استادان طبری، ظاهراً عمدهٔ تحصیلات طبری نزد ابو علی طوسی بوده میباشد،[۴۱] همچنان‌که روایات بخش اعظمی را به قصه از وی در کتابش آورده و اورا بلندمرتبه داشته میباشد.[۴۲]

طریقه او راجع به خبر واحد
با دقت به آنکه طبری به واسطهٔ ابوعلی طوسی و سایرافراد، از شاگردان روحانی طوسی به شمار می‌رود، حیث او دربارهٔ عدم حجیت خبر واحد[۴۳] ـ که مخالف لحاظ دارای شهرت طوسی دراین باره میباشد ـ قابل توجه میباشد.

شاگردان
از شاگردان و راویان طبری، شاذان بن جبرئیل قمی،[۴۴] ابن بطریق حلی،[۴۵] قطب‌الدین راوندی،[۴۶] محمد بن مشهدی،[۴۷] و عربی بن مسافر عبادی[۴۸] بوده‌اند. افزون بر این‌ها، به نوشتهٔ محمد تقی مجلسی،[۴۹] ابن شهر آشوب و ابن ادریس حلی صحیفه سجادیه را از روش طبری قصه کرده‌اند.

تألیفات
نوشته ی علمیٔ اساسی: بشارة المصطفی لشیعة المرتضی (کتاب)
بشارة‌المصطفی مشهورترین کتاب طبری میباشد و در آن مباحثی بسیار گرانبها از احادیث نبی(ص) آمده و افضلیت و احقیت شیعه را از لهجه فرستاده اسلام(ص) ثابت نموده است. در کنار این احادیث، از شعرهای خیر و خوبی به مناسبت‌های متفاوت و در مسئله‌های گوناگون برای مثال در فضائل ائمه معصومین(ع) و ذکر مذمت معاندان آن ها مصرف شده میباشد.

اثر ها دیگر

منتجب الدین رازی[۵۰] از اثر ها طبری به دو کتاب الفرج فی الأوقات و المخرج بالبینات و گستردن مسائل الذریعة اشاره کرده و یادآور گردیده‌است که قطب‌الدین راوندی کتاب اخیر را بر طبری خوانده و راوندی نیز آن را برای او ماجرا نموده است.
افزون بر این‌ها، طبری در بشارة المصطفی به کتابی از خویش با تیتر کتاب الزهد و التقوی اشاره نموده است.[۵۱]
پانویس
رازی ص۱۰۷
رازی ص۱۹۲، ۲۰۰
ابن شهر آشوب ص۱۱۹
برای مثال، رجوع‌نمایید به منتجب الدین رازی، ص ۱۰۷؛ ابن اسفندیار، ج۱، ص۱۳۰؛ ذهبی، ج۱۱، ص۷۴۰
رجوع نمایید به منتجب الدین رازی، ص۱۰۷، پانوشت۲
رازی، ص ۷۶، ۱۶۳، ۱۸۴، ۱۹۲، ۲۰۰
رازی ص۳۹۱
ابن شهر آشوب، ص ۱۱۹
منتجب الدین رازی، ص ۱۰۷
نیز مراجعه نمایید به ابن اسفندیار، ج ۱، ص ۱۳۰، که بر پایه ی لهجه طبری از او با نسبت «کجیج» خاطر نموده است
مراجعه‌کنید به یاقوت حموی، ج۴، ص۲۴۰؛ نیزرجوع فرمائید به به عبارتی، ج۲، ص۸۷۳، ج۳، ص۲۳۷ ۳۱۱

عامل تعبدی صحت
یکی‌از دلایل بایستگی معاد، استدلال تعبدی میباشد. وقتی که دانستیم و پذیرفتیم که قرآن سخن خداست، هنگامی آفریدگار در قرآن بارها گفته میباشد که معادی میباشد و بشر را محشور می‌نماید، پس معاد واقع شود.[۹۷] از نگاه محمدتقی مصباح یزدی، حدود دو هزار آیه از قرآن به طور بدون واسطه و غیرمستقیم بر وقوع قیامت دلالت دارا‌هستند.[۹۸] به گفته جوادی آملی، زمانی که پروردگار که راستگوترین راستگویان میباشد، از تحقق معاد حرف گفته، یقیناً معاد مسجد سجاد مشهد واقع شود.[۹۹]

نقل شده اشاعره وقوع معاد را از روش دلایل نقلی یعنی قرآن و سنت ثابت می‌‌نمایند، خیر عقل و دلایل عقلی.[۱۰۰]

برهان فطرت
فطرت به معنای آفرینش،‌ سرشت و خمیره و گوهری میباشد که هر موجودی ابتدا خلقتش دارااست.[۱۰۱] نکاتی از این برهان به دست آمده رزرو مسجد سجاد مشهد میباشد:

در فطرت بشر، محبت و تمایل به عالم و حیات دائمی و تنفر از فنا و هلاکت قرار داده گردیده است.
هرچه در بنیان و فطرت بشر قرار داده گردیده، حق و درست میباشد و بیهوده وجود ندارد.
گرایش و محبت بشر به جاودانگی و بقا، ادله بر وجود جهانی جاودانه و محفوظ از هلاکت آدرس مسجد سجاد مشهد میباشد.
این دنیا طبیعی آمادگی و امکان بقا و جاودانگی ندارد.
پس در شرایطی که دنیا دیگری که قابلیت و امکان بقا دارااست وجود نداشته باشد، جاودان‌طلبی و تمایل بشر به جاودانگی که در فطرت بشر قرار داده گردیده، فسخ و بیهوده خواهد بود.
در دنیا طبیعت فسخ نیست؛ چون عبد و بنده خدای حکیم میباشد. پس دنیا و حیات جاودانه‌ای وجود شماره تلفن مسجد سجاد مشهد دارااست.[۱۰۲]
عامل حکمت
این دلیل شکل‌بندی‌های متفاوتی دارااست.[۱۰۳] یک کدام از تقریرها و شکل‌بندی‌های این دلیل بر پایه ی هدفمندی خلقت بشر و دنیا میباشد. طبق این تقریر

حیات اخروی نهایت و غرض از خلقت بشر و دنیا میباشد.
در صورتی اینگونه جهانی وجود نداشته باشد، حیات بشر و دنیا اختصاصی در همین زندگانی مادی می‌گردد و خلقت آدم عبث و فسخ خواهد بود؛ چون این دنیا و پدیده‌های آن نابودشدنی میباشند.
پروردگار حکیم و تمیز از آن میباشد فعالیت عبث و بیهوده اجرا دهد.
پس می بایست دنیا دیگری بعد از این عالم دنیوی باشد تا مقصود این زندگانی مادی و خلقت بشر باشد.[۱۰۴]
آیاتی همانند آیه ۱۱۵ سوره مؤمنون، آیه ۲۷ سوره ص و آیه ۳۸ و ۳۹ سوره دخان را اشاره‌کننده بدین برهان دانسته‌اند.[۱۰۵]

برهان عدل و داد
این عامل که بر عدل الهی مبتنی میباشد، از این قرار میباشد:

یکی صفات معبود عدل و داد میباشد و این عالم برپایه عدل و داد گذارده گردیده است.
آدم درین عالم در تعیین و ایفا شغل های بهتر و بد آزاد و مختار میباشد.
در تاثیر تفویض، گروه‌ای از بشر‌ها بضاعت و توان های خویش را در رویه آفریدگار و نه و گروهی مجموع بضاعت خویش را در راه و روش ارضای شهوات و گناه به عمل می برند.
این جهان گنجایش ندارد تا بشر‌ها سود انجام خویش را به‌شکل بدون نقص ببینند؛ خیر محرک بی نقص صالحان ممکن میباشد و خیر مجازات و کیفر بدون نقص بدکاران میسر میباشد.
بدین ترتیب عدل و داد معبود حکم می‌نماید که عالمِ عادلانهٔ دیگری بعداز این دنیا دنیوی وجود داشته باشد تا در آن، عدل و داد اعمال و اکانت همگان به طور بدون نقص تسویه خواهد شد.[۱۰۶] آیه «أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِینَ فِی الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ كَالْفُجَّارِ؛ ﴿یا این که [مگر] اشخاصی را که ایمان آورده و شغل های سزاوار کرده‌اند مانند مفسدان در زمین قرار می دهیم یا این که پرهیزگاران را با تبهکاران یکسان قرار میدهیم؟»[۱۰۷] و آیه ۲۱ و ۲۲ سوره جاثیه، آیه ۵۸ سوره مؤمن، آیه ۳۵ و ۳۶ سوره خودکار را از نشانه‌ها دلالت‌کننده بر این ادله شمرده‌اند.[۱۰۸]

مبلغان قانونی تشیع
نواب شجاع‌الدوله با وجود نبرد‌های بسیار، به فرمان تبلیغ تشیع دقت ویژه‌ای داشت و بیشتراز ۲۴ مبلغ اهل ایران و عراقی زیرنظر مفتی میر‌محمد‌حسین نیشابوری در بخش ها متفاوت اوده تبلیغ تشیع را اجرا می‌دادند[۵۰] و حقوق و دستمزد کل آنان از بانک حکومت پرداخت مسجد سجاد مشهد میشد.[۵۱]

وضع سیاسی
نوابان اوده کلاً ۱۴۲ سال بر مرزو بوم اوده در شمال شبه‌مجموعه کشور ها هند حکومت کردند. زمان حکومت آن ها از روزگار امپراتوری گورکانی تا حکومت استعماری بریتانیا در هند، شاهد فراز و نشیب اکثری بود که می‌اقتدار آن را به چندین عصر تقسیم رزرو مسجد سجاد مشهد کرد.

نقطع ی عطف اقتدار سیاسی و اعلام خودمختاری
از مجال نواب بهروزی‌خان او‌لین قاضی اوده تا نواب شجاع‌الدوله نقط ی اوج اقتدار سیاسی حکومت اوده بود. بعداز نزاع بَکسَر که به ناکامی نواب شجاع‌الدوله از نیروهای استعماری بریتانیا انجامید،[۵۲] طبق معاهده‌ای شجاع‌الدوله ابقا شد، البته با این وجود تا فرصت نواب آصف‌الدوله نقطع ی عطف شکوه و عظمت حکومت بود؛ هرچند قسمت‌هایی مثلا جونپور و غازی‌پور پایین تصرف دولت بریتانیا آدرس مسجد سجاد مشهد درآمد.[۵۳]

افول اقتدار و دخالت استعمار
پس از آصف‌الدوله، روشن بختی‌علی‌خان به توان رسید و در توافقی نیمی از قلمرو گذشته حکومت اوده را به استعمار بریتانیا در هند واگذار کرد؛[۵۴] برای مثال بخش ها روهیلکند و اعظم‌گر و اله‌آباد.[۵۵] با این حالا، نواب غازی‌الدین، بعداز به اقتدار وصال، اعلام استقلال کرد.[۵۶] با این اکنون اورده شده که‌این اعلام استقلال، تشریفاتی و با اذن دولت استعماری بریتانیا در هند بوده شماره تلفن مسجد سجاد مشهد میباشد.[۵۷]

بیان شده که با دخالت تدریجی نیروهای انگلیسی و تصرف قلمرو اوده، به تدریج از توان نوابان اوده کاسته شد، و در طول نواب محمد‌علی‌پاد شاه که با دخالت انگلیس به توان رسیده بود،[۵۸] طی معاهده‌ای، اختیارات استعمارگران ارتقا یافت، تا آنجا که در قلمرو اوده نیز اذن حضور نظامی پیدا کردند.[۵۹]

برکنار پاد شاه و تصرف قلمرو بوسیله حکومت بریتانیا
آخر و عاقبت پس از اخطارهای گوناگون حکومت انگلیس درباره وجود ظلم و آشوب در قلمرو اوده، و همینطور انذار به تصرف قلمرو اوده،[۶۰] در سال ۱۸۵۶م، واجدعلی‌پاد شاه، واپسین نواب، به انگیزه عدم کفایت سیاسی برکنار شد،[۶۱] نیروهای استعماری وارد شهر لکهنو شدند و حکم برکنار نواب به وی ارسال شد.[۶۲]

پانویس
پرساد، بوستان اوده، ۱۸۸۱م، ص۵.
پرساد، بوستان اوده، ۱۸۸۱م، ص۵.
حیدر حسنی، سوانحات سلاطین اوده، ۲۰۰۹م، ص۶۵؛ نجم‌الغنی‌خان، تاریخ اوده، ۱۹۱۹م، ج۱، ص۳۶.
صولت، ملت اسلامیہ کی مختصر تاریخ، ۲۰۱۴م، ج۲، ص۳۷۸.
صولت، ملت اسلامیہ کی مختصر تاریخ، ۲۰۱۴م، ج۱، ص۳۷۹؛ کاظمی، «وضاحتی نوٹ»، در سوانحات سلاطین اودھ، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۳۷۶؛ شرر، گذشتہ لکھنو، ۱۹۷۱م، ص۹۳؛ نجم الغنی خان، تاریخ اودھ، ۱۹۱۹م، ج۵، ص۲۵۰.
رضوی، «تاریخ سیاسی اوده در هند»، ص۶۳.
ضابط، «نقش علمای مهاجر اهل ایران در اشاعه تشیع در لکهنوی هند»، ص۹۸..
رضوی، «نقش شاهان اوده در بسط تشیع»، ص۵.
رضوی، «نقش شاهان اوده در توسعه تشیع»، ص۵.
رضوی، «نقش شاهان اوده در توسعه و گسترش تشیع»، ص۶.
کاظمی، «وضاحتی نوٹ»، در سوانحات سلاطین اودھ، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۲۱۸.
رضوی، «نقش شاهان اوده در توسعه تشیع»، ص۶.

حسن بن علی خاقانی
روحانی حسن در ۱۳۰۰ق متولد شد. ضمن پدرش، نزد روضه خوان الشریعة اصفهانی، آخوند خراسانی و سید محمد کاظم طباطبائی یزدی درس خواند و از سید ابوتراب خوانساری و مهدی مازندرانی اذن ماجرا اخذ کرد.[۱۱] حسن خاقانی در ۱۳۸۱ق درگذشت و در کنار پدرش به خاک مسجد سجاد مشهد امانت شد.

برخی از آثارش:

نجاةالعاملین که رساله عملیه اوست
الدُّرَرُالغرویة فی تفصیل اللمعة الدمشقیة
التحقیقات الحقیقیة فی الاصول العملیة
گستردن مَعالِم الاصول[۱۲]
روحانی محمد خاقانی
روضه خوان محمد در ۱۳۱۵ق در نجف به دنیا آمد و نزد بابا خویش و دیگر بزرگان نجف درس خواند. وی در جریان انقلاب ۱۳۳۸/۱۹۲۰ق عراق بسیار فعال بود و در ۱۳۸۵ق در نجف وفات کرد و در کنار پدرش به خاک ودیعه رزرو مسجد سجاد مشهد شد.

اثرها وی عبارت‌اند از:

غررالفوائد و ثمرالعوائد
محاسن الفوائد و الدُّرر فی بیان القاسم بن موسی بن جعفر[۱۳]
علی خاقانی
علی خاقانی، نوه دختری روحانی علی خاقانی، از ادیبان پر اسم و رسم این قوم میباشد. او فرزند عبدعلی و متولد ۱۳۳۰ق بود. وی که با ادیبان و شاعران مؤانست و مجالست داشت، در ۱۳۶۵ق خبر نامه ادبی اجتماعی البیان را در نجف شالوده‌گذاری کرد که تکثیر آن چهار سال ادامه یافت. آن گاه به بغداد رفت و کتاب‌فروشی البیان را سازه بنیان. او در ۱۳۹۸ وفات آدرس مسجد سجاد مشهد کرد.[۱۴]

تالیفات وی عبارتند از:

شعراءالغَرِی وی النجفیات در تفصیل وضع و اوضاع شاعران نجف
شعراء کربلا وی الحائریات
شعراءالحلّه وی البابِلیات
شعراءالزَّوْراء وی البغدادیات
وفیات الرجال
وَحْی البیان[۱۵]
عبدالمحسن خاقانی
عبدالمحسن در ۱۲۸۹ق در یکی توابع ناصریه در جنوب عراق متولد شد. او با تلف کردن پدرش در کودکی، ذیل سرپرستی جدّش، روضه خوان علی خاقانی قرار شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گرفت.

دروس مقدماتی را نزد جد و عموی خویش، محمد خاقانی، فراگرفت. آن‌گاه به خرمشهر رفت و تحصیلات خویش را در مکتب علمیه روضه خوان عیسی خاقانی افزود. وی از عیسی خاقانی، روحانی الشریعه اصفهانی، میرزا محمدحسین نائینی و سیدابوالحسن اصفهانی اذن قصه گرفت و سید شهاب الدین مرعشی نجفی از وی اذن داستان داشت.[۱۶]

عبدالمحسن خاقانی بعداز وفات عیسی خاقانی در ۱۳۳۷ق، به مرجعیت رسید. او که به اخباریان گرایش داشت در ۱۳۴۷ق به منجر دستور به دارای شهرت و نهی از منکر، از جانب حکومت کشور ایران به عراق تبعید شد و بعد از ده ماه به خرمشهر برگشت.

وی در ۱۳۷۲ق در خرمشهر وفات کرد و بعداز تشییع با شکوهی در به عبارتی‌جا به خاک ودیعت شد.[۱۷]

عبدالمنعم خاقانی
عبدالمنعم خاقانی در ۱۳۲۷ق در نجف چشم به جهان گشود و در کودکی یاروهمدم پدرش راهی خرمشهر شد. آن‌گاه برای علم آموزی در علم ها فقهی به نجف رجوع و نزد محمدجواد بلاغی و |سیدابوالقاسم خویی درس خواند. بعداز آن به آبادان رفت و خلال درس دادن، ذمه ‌دار کارها فقاهتی عموم شد.

عبدالمنعم خاقانی پس از شروع نزاع عراق با کشور‌ایران، به قم مسافرت کرد و در ۱۳۶۴ش در قم درگذشت.[۱۸]

حالت شیعه‌ها بعداز شهید شدن امام عسکری(ع)
شیعه ها بعداز وفات امام یازدهم به‌استدلال ناآشنایی با امام فرصت خویش، در شرایط نابسامانی قرار گرفتند و بنابر گزارش‌ها، بخش اعظمی از شیعه‌ها عراق و دربین‌النهرین سردرگم شدند.[۹۸] برای مثال، شیعه‌ها شخصی را به مدینه فرستادند تا درباره وجود فرزند امام یازدهم بررسی کند؛ به این دلیل‌که شنیده بودند فرزند امام حسن عسکری(ع) بوسیله پدرش به مدینه رسول گردیده است.[۹۹] همینطور نقل گردیده‌است که احمد بن آسان بلخی، از عالمان عصر غایب بودن صغری در جستجوی امام خویش، از خراسان به عراق رفت و یکسری سالی در آنجا در جستجوی مسجد سجاد مشهد امام بود.[۱۰۰]

در منزل امام عسکری(ع) هم دودستگی افتاده بود؛ به دلیل آن که حُدیث مامان امام عسکری و حکیمه عمه او، از امامت فرزند امام عسکری هواداری می‌کردند، البته صرفا خواهر امام عسکری از جعفر کذاب مدد می کرد.[۱۰۱] چالش رهبری درین عصر چنان هنگفت بود که حتی توده‌ای از شیعه‌ها امامی، از مذهب خویش دست برداشته و به بقیه فرقه‌های شیعه و غیرشیعه پیوستند؛[۱۰۲] مجموعه‌ای رحلت امام عسکری را نپذیرفتند و او‌را مهدی دانستند و گروهی امامت سید محمد فرزند امام هادی(ع) را پذیرفتند و امامت امام عسکری را منکر شدند[۱۰۳] و گروهی گرانقدر جعفر را اما م رزرو مسجد سجاد مشهد دانستند.[۱۰۴]
روضه خوان اثرگذار بعداز نقل خبری از حسن بن موسی نوبختی، تالیف کننده کتاب فرق الشیعه، درباره فرقه‌های چهارده‌گانه‌ای که بعداز وفات امام حسن عسکری(ع) به وجود آمدند، میگوید: «از این فرقه‌هایی که از آن‌ها خاطر کردیم، در حین ما، یعنی در سال ۳۷۳ق، هیچ فرقه‌ای غیر از امامیه دوازده امامی باقی نمانده میباشد؛ یعنی افرادی که امامت فرزند حسن [عسکری] را که به اسم نبی آفریدگار(ص) نامیده می گردد، پذیرفته و به حیات و بقای وی تا روزی که با خنجر قیام نماید، اعتقاد آدرس مسجد سجاد مشهد دارا‌هستند.[۱۰۵][یادداشت ۱]

نقش توقیعات در ثبت تشیع
نوشته ی علمیٔ مهم: توقیعات امام مهدی(عج)
بعد از وفات امام حسن عسکری و استارت امامت امام دوازدهم، توقیعاتی از سوی امام مجال(عج) صادر شد که بعضی از آنان به ثابت امامت خویش مربوط میشد؛ استدلالی که امام مجال(عج) در‌این توقیعات، برای ثابت امامت خود مطرح کرده، تأکید بر استمرار رویه هدایت الهی از فرصت حضرت انسان تا مجال امام حسن عسکری(ع) و خالی نبودن زمین از حجت الهی میباشد.[۱۰۶] او همینطور سه میزان برای تشخیص امام از مدعیان امامت معرفی نموده است: عصمت و طهارت، دانش و شماره تلفن مسجد سجاد مشهد تأیید الهی.[۱۰۷]

توقیع امام دوازدهم در جواب به سؤال ابن‌ابی‌غانم قزوینی و گروهی از شیعه ها راجع به جانشین امام حسن عسکری(ع)،[۱۰۸] و توقیع دیگری خطاب به محمد بن ابراهیم بن مهزیار[۱۰۹] از این موردها میباشد.

غایب بودن صغری
نوشته‌علمی‌های مهم: غایب بودن صغرا و نواب اربعه
به‌گفته روحانی اثر گذار (متوفای ۴۱۳ق) در کتاب الإرشاد،[۱۱۰] و طبرسی (متوفای ۵۴۸ق) در کتاب إعلام الوری[۱۱۱] غایب بودن صغری با به دنیا آمدن امام فرصت در سال ۲۵۵ هجری قمری آغاز گردیده و بر این شالوده برهه زمانی آن ۷۴ سال بوده میباشد، البته سید محمد صدر در کتاب تاریخ الغیبة الصغری، شروع غایب بودن را از وفات امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ قمری خوانده که در این‌حالت ارتفاع آن ۶۹ سال می شود.[۱۱۲]

امام مهدی در حین غایب بودن صغری از روش چهار نایب خاص خویش، عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری، با شیعه‌ها راجع‌به بود و کارها آن‌ها را حل و فصل می کرد. این کارها خلال مسائل عقیدتی و شرعی، دربرگیرنده مسائل مالی نیز میشد.[۱۱۳]

نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مدعیان نیابت
در طول غایب بودن صغری، احمد بن هلال کرخی، محمد بن نصیر نمیری و محمد بن علی شَلْمَغانی ادعای نیابت کردند که با صدور توقیعاتی از سوی امام مجال مواجه شدند که در لعن و طرد آن‌ها بود.[۱۱۴]

وفات

عکسی کهن از جبل الجوشن محل به خاک اختیار ابن‌شهرآشوب در حلب - سال ۱۹۶۲م
ابن‌شهرآشوب در شب آدینه ۲۲ شعبان سال ۵۸۸ق در شهر حلب درگذشت و در نوک کوه پر اسم و رسم به جَبَل جوشن به خاک ودیعت شد.[۱۵] از نگرش شیعه‌ها حلب این جای مدفن محسن السقط فرزند امام حسین(ع) میباشد.[۱۶] و به مشهد السقط شناخته مسجد سجاد مشهد می‌گردد.[۱۷]

حرم‌ای در شهر بابل بنام ملا محمد بن شهرآشوب آوازه داراست که شباهت اسمی با ابن‌شهرآشوب داراست. دقیقا مشخص وجود ندارد بقاع ملامحمد بن شهر آشوب به چه کسی وابستگی داراست و این حرم مدفن چه فرد یا این که شخصی میباشد. پزشک معالج منوچهر ستوده در کتاب «از آستارا تا استارآباد» (جلد چهارم) دراین مورد رزرو مسجد سجاد مشهد آورده میباشد:

«حتما این بقعه مرقد روضه خوان رشیدالدین ابوجعفر محمدبن علی بن شهر آشوب السروی وجود ندارد که از فحول و علما قرن ششم قمری و اهل ساری بوده و در طول المتقی (۵۵۵ – ۵۳۰) در بغداد بر منبر می رفت، چون او به حلب هجرت کرد و تا نقطه پایان قدمت در آنجا بود و در شعبان سال ۵۷۹ق. رخت به سرای باقی کشید و همانجا در دامنه کوه جوشن در مشهد محسن السقط بن حسین بن علی به خاک ودیعت آدرس مسجد سجاد مشهد شد.»
شاید این بقاع مرقد بابا وی باشد که علی اسم داشت و پسر شهر آشوب بود، یا این که فرد دیگری از مردان این قوم میباشد که مشهور به شهر آشوب یا این که ابن‌ شهرآشوب بوده‌اند.[۱۸]

در ذکر عالمان و بزرگان
روحانی حر عاملی، ابن‌شهرآشوب را، شخصی فقید، فاضل، ثقه، محدث، دانا به دانش رجال و احادیث، ادیب، شعر سرا و جامع همگی خیر و خوبی‌ها معرفی شماره تلفن مسجد سجاد مشهد می‌نماید.[۱۹]

میرزا حسین نوری در تعریف او الفاظی نظیر: فخر شیعه، تاج شریعت، افضل الاوائل و دریای متلاطم ژرفی که حاشیه دریا ندارد، احیاء کننده اثرها مناقب و فضائل، رشید الملة و الدین، شمس الاسلام و المسلمین، فقید، محدث، مفسر، پژوهشگر؛ بکار میگیرد.[۲۰]

تفرشی، ابن‌شهرآشوب را پیشوای طایفه شیعه و عالم آنها، شاعری بلیغ و تالیف کننده تعریف می‌کند[۲۱]

صلاح الدین صفدی، از عالمان اهل سنت ابن‌شهرآشوب را از سرشناسان مذهب شیعه که دانش اصول را به حد پایانی خویش رساند معرفی می‌کند و اورا از نگاه علم ها قرآنی و اشتباهات حدیث و خبرها و لغت و نحو؛ سرآمد و متقدم بر اهل این فن‌ها تعریف می‌نماید.[۲۲]

پانویس
معلم، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۸، ص۵۸.
صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۰۱ق، ج۴، ص۱۱۸.
صدر حاج‌ سيدجوادی، دائرة المعارف تشیّع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۳۷.
ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۳.
آقابزرگ تهرانی، مصفی المقال فی دانش الرجال، ۱۴۰۸ق، ص۴۱۵.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۰۱؛ استاد، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۸، ص۵۹.
موسوی بجنوردی، دائرة المعارف تعالی اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۴، ص۹۰.
معلم، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۸، ص۵۹.
هلالی، كتاب سليم بن قيس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ص۶۳.
آقا بلندمرتبه تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۱۷۵.
ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۷.
قمی، فایده ها الرضویة، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۷۱۲.
قمی، فایده ها الرضویة، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۷۱۲.
معلم، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۸، ص۵۹.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۸۲.
یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۱۸۶.
ابن‌شداد، الاعلاق الخطيره فى ذكر امراء الشام والجزيره، ۱۹۵۳م، ج۱، ص۴۸.
پژوهش رابطۀ ملامحمد بن شهرآشوب بابلی با ابن‌شهرآشوب ساروی.
حر عاملی، امل الآمل، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۲۸۵.
نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۵۶ و ۵۷.
تفرشی، انتقاد الرجال، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۲۷۶.

حسن بن علی بن فَضّال تَیمُلی کوفی، از راویان موثق شیعه و از اصحاب خاص امام رضا(ع) بود. بعضا او را از اصحاب اجماع میدانند. حسن به حضور امام کاظم(ع) نیز رسیده میباشد. او در بالا از فطحیه بود و به امامت عبدالله افطح فرزند امام درستگو(ع) باور داشت. به نقل از کشی، او در هنگام مرگ به امامت امام رضا(ع) شهید شدن مسجد سجاد مشهد داده میباشد.

با وجود باور اول‎اش به فطحیه، عالمان رجالی او را از حیث زهد و تقوا و وثاقت در نقل حدیث ستوده‌اند. او در سال ۲۲۴ قمری درگذشت. از وی کتاب‌هایی همانند کتاب الصلاة و کتاب الزکوة برجای رزرو مسجد سجاد مشهد ما‌نده میباشد.

معرفی
ابو علی «حسن بن علی بن فضال» بن قدمت بن أیمن[۱] یا این که فضال تَیملی بن ربیعة بن دیده نشده، عبد و بنده آزاد گردیده مجموعه الله بن ثعلبه بود.[۲] به نقل از کشی، نیز حسن بن علی بن فضال فطحی‌مذهب بوده، ولی در هنگام مرگ به امامت امام رضا(ع) شهیدشدن داده میباشد.[۳] وی در سال ۲۲۴ق آدرس مسجد سجاد مشهد درگذشت.[۴]
نسب
حسن از قوم و قبیله بنی فضّال میباشد که از خانواده‌های علمی شیعه به شمار میروند و در بین آن‌ها محدّثان بخش اعظمی وجود داشته میباشد. بنی فضال بعداز امام درستگو(ع) به امامت عبدالله افطح، فرزند آن حضرت، اعتقادوباور پیدا کردند؛ البته در عین هم اکنون عده ای آیتم متکی بودن در ماجرا و ثقه بودند. نقل گردیده است گردآوری‎ای از امام عسکری(ع) درباره اعتبار احادیث آورده شده به وسیله بنی فضال پرسش کردند و او در پاسخ فرمود: «خُذوا ما رَوَوا و ذَجایز ما رَأوا؛ به احادیث آنها فعالیت نمایید؛ البته معتقدات آنها را کنار شماره تلفن مسجد سجاد مشهد بگذارید.»[۵]

لقب‌اش ابامحمد میباشد[۶] و بعضی نیز لقب‌اش را ابا‎دیده نشده بیان کرده‌اند که ظاهراً با ابن دیده نشده خطا شد‌ه‌است.[۷]

منزلت رجالی
برخی از نویسندگان رجالی، حسن بن علی بن فضال را از اصحاب اجماع بر شمرده‌اند؛[۸] او در منابع رجالی بسیار تعریف و تکریم گردیده و به فضل و ادب، دانش، فقه و دیانت ستوده گردیده است.

روضه خوان طوسی درباره او می گوید: «حسن بن فضال از امام رضا (ع) نقل کرده و از نزدیکان وی محسوب می‎شد و مردی جلیل القدر، پهناور المنزله و در حدیث و روایاتش ثقه بوده میباشد.»[۹]

سید محسن امین درباره او گفته میباشد: «هر یکسری تاریخ رجوع و برگشت او از فطحیه آیتم اختلاف میباشد اما این از اعتبار احادیث او نمی‌کاهد و مجالی برای توقف در فعالیت به احادیث او وجود ندارد، چه آن روایاتی که در طول فطحی بودن نقل کرده چه سپس، به ویژه آن که امام عسکری(ع) دستور به متکی بودن بر احادیث بنی فضال نموده است.»[۱۰]

کشی با نقل روایتی تاریخی از فضل و ادب بن شاذان درباره ترازو زهدوتقوا و تقوای حسن بن علی بن فضال، او را از راویان آیتم پشت گرمی برمی‌شمارد.[۱۱]

تخمین مذهب‌ها اسلامی
آیت‌الله بروجردی به تخمین و وحدت بین مذهب ها اسلامی دقت داشت. مسائل میان‌المللی و هجوم ها بیگانگان به خاک مسلمین مانند: پیکار جهانی، تجزیه عثمانی، نبرد ایتالیا علیه لیبی، تأسیس اسرائیل، نبرد هند و پاکستان و.. در ساخت‌و‌ساز پندار تخمین نقش داشت.[۵۳] بروجردی نزد سید محمدباقر درچه‌ای و شریعت اصفهانی تلمذ نموده است. این دو از حامیان تامل تخمین مسجد سجاد مشهد بودند.[۵۴]

اقدامات در جهت تخمین
اهمیت به فقه مقارن: آیت‌الله بروجردی به فقه مقارن در مسائل اختلافی مداقه می‌اعطا کرد و معتقد بود که مسائل دینی خیر صرفا در سطح مذهب امامیه؛ بلکه می بایست در سطح همگی مذهب‌ها شرعی اسلامی گفت و گو گردد و برهان همگی مذهب‌ها مراد رزرو مسجد سجاد مشهد خواهد شد.[۵۵]
بروجردی معتقد بود، فقه شیعه در کناره فقه اهل سنت میباشد و با دقت به اینکه سوال‌های دینی از ائمه با اعتنا به مسائل اهل سنت بوده، مراجعه به فتاوی رایج اهل سنت به شعور احادیث امداد آدرس مسجد سجاد مشهد می‌نماید.[۵۶]
اهتمام به درج احادیث فقاهتی اهل سنت در کتاب جامع الاحادیث الفقهیه: این کتاب یک عصر بی نقص روایات فقاهتی میباشد که پایین حیث آیت‌الله بروجردی و به تلاش برخی شاگردان وی تألیف شد. او تأکید داشت که در پایین هر باب احادیث اهل سنت نوشته گردد؛ اگرچه بعداً به خیال و خاطر برخورد مخالفین، اظهار شک وتردید کرد و در غایت از این عمل قیدش را شماره تلفن مسجد سجاد مشهد زد.[۵۷]
ریشه یابی مسائل اختلافی: او در ریشه یابی مسائل گزینه اختلاف، حدود حادثه و اختلاف در آن مسائل و مجال طرح آنان‌را از نگاه تاریخی معین کرده؛ در آغاز حیث اهل بیت و بعد حیث اهل سنت را طرح میکرد و به تحقیق این قبیل مباحث به طور دعوا علمی و خیر جدال مذهبی می‌پرداخت.[۵۸]
طرح یکسان کردن حج: در سال‌های آخری قدمت او حدیث حجة الوداع را برای ملک سعود که به کشور ایران آمده بود، ارسال کرد. در طرز احادیث حجة الوداع به گزارش اهل سنت دو نفر از امامان نیز تصویب شده و طبعاً برای شیعه ها نیز حجت میباشد و حیث به اینکه در کتاب ها صحاح آمده قادر است نقطه وحدت درین مورد در میان فریقین باشد و سبب ساز شود که مسلمین در شغل حج یکسان فعالیت نمایند.[۵۹]
معرفی فقه شیعه به اهل سنت: آیت‌الله بروجردی کتاب «المبسوط» روضه خوان طوسی را به روحانی عبدالمجید سلیم از شیوخ الازهر و از اعضای دارالتقریب در بین المذاهب الاسلامیة اهدا کرد. او اهتمام داشت که فقهای شیعه با احادیث و مبانی فقاهتی اهل سنت آشنا شوند و از طرفی، اهل سنت نیز به احادیث و فقه شیعه رجوع و برگشت نمایند و از آن آگاه شوند. این دستور سبب ساز شد تا بخش اعظمی از اعضای دارالتقریب با فقه شیعه آشنا شدند تا جایی که بعضا از بزرگان دانشکده الأزهر در مصر -همانند عبدالمجید سلیم و روحانی محمود شلتوت- به تایید صلاحیت شغل کردن بر پایه ی با فقه شیعه امامیه حکم دادند[۶۰] یا این که در پاره‌ای مسائل مانند: شرط شهیدشدن عدلین در جدایی، موافق شیعه فتوا دادند که در ضابطه مدنی مصر تصویب شد.[۶۱] در به عبارتی روز ها وزارت اوقاف مصر کتاب «المختصر النافع» پژوهشگر حلی (م۶۷۶ق) را که یک زمان فقه فشرده میباشد، با پیشگفتار وزیر اوقاف وقت، روحانی احمد حسن الباقوری چاپ کرد. الباقوری به جمهوری اسلامی ایران آمد و با آیت‌الله بروجردی دیدار کرد. پیشگفتار او در امر تخمین دینی و مشترکات فقاهتی فریقین میباشد.[۶۲]
پشتیبانی از دارالتقریب در بین المذاهب الاسلامیه: دارالتقریب در سال ۱۳۲۷ش از سوی عده ای از علمای اهل سنت و مذهبها گوناگون و علمای شیعه و با همت محمدتقی قمی که سال‌ها در لبنان و مصر اقامت داشت و با دبیرکلی او صورت گرفت. اعضاء آن از اساتید الازهر مانند روضه خوان عبدالمجید سلیم، روحانی محمود شلتوت، روحانی ابوزهره، حسن البنا، و از علمای شیعه محمد حسین کشف کننده الغطاء در نجف، سید مخلوق الحسین شرف الدین و محمدجواد مغنیه در لبنان بودند. آیت‌الله بروجردی اهتمام ویژه‌ای به دارالتقریب داشت تا جایی که در بستر مرگ نیز به عنایت این طرح و ضرورت تقویت آن تأکید نمود.[۶۳] وی با هر سیرتکامل اهانت به خلفا و بزرگان اهل سنت، مخالف بود و این امور را موجب تفرقه و عداوت فی مابین جامعه ها مسلمین می‌دانست.[۶۴]مطهری در تشریح نقش آیت الله بروجردی و پناه وی از تأسیس و توسعه و گسترش دارالتقریب به نقل فتاوای علمای عامه در درس بیرون فقه وی اشاره کرده و این که به همین مراد حاج روضه خوان محمدتقی قمی را تحت عنوان نماینده خویش به مصر ارسال کرد تا تحت عنوان یک فقیه شیعی در راس علمای اهل سنت – مصر – با رؤسای الازهر رابطه داشته باشد.
عبدالمجید سلیم بعداز اخذ طومار‌ای از سوی بروجردی در پاسخش نوشت: «... همیاری شما‌را درین جهاد گران قدر خدایی، بسیار والا می‌شمارم، چون شما با دانش و علم و جایگاه و نفوذی که در کشور‌ایران و غیر کشور‌ایران دارید، مدام در رویکرد اصلاح دستور ملت اسلامی عمل می کنید. پندار تخمین مذهب ها اسلامی، از اعتنا و اهمیت شما بسیار سود‌مند بوده از یاری ‌ها و استعانت‌های گرانبها شما در مناسبات گوناگون بهره مند بوده میباشد.»[۶۵]

کار‌های سیاسی