دوازده نماینده اَسباط بنیاسرائیل (فرزندان یعقوب نبی) بودند که بهفرمان پروردگار و بهدست حضرت موسی(ع) تعیین شدند. وظیفه آنها پاسداری از میثاقی بود که از جانب آفریدگار بر ذمه بنیاسرائیل قرار داشت. نقباء، همینطور وظیفه عدهآوری داده ها از قومی ستمگر در مسافرت به بیتالمُقَدَّس را نیز بر ذمه داشتند. موسی از آن ها خواست داده ها به دستآمده از این دسته را به فامیل خویش ندهند، بیشتر آنها از این امر تخلف مسجد سجاد مشهد کردند.
در منابع فریقین، روایاتی از نبی(ص) آورده شده که تعداد جانشینانش را دوازده بدن و به تعداد نقبای بنیاسرائیل دانسته میباشد، این روایات به احادیث دوازده خلیفه مشهورند، عالمان شیعه از آنها برای ثابت امامت امامان دوازدهگانه به کار گیری رزرو مسجد سجاد مشهد مینمایند.
نُقَبا، نمایندگان حضرت موسی(ع) نقبای بنیاسرائیل، رسولان موسی(ع) در بین فامیل خویش بودند[۱] که برطبق بعضا احادیث، به دستور خداوند و به دست حضرت موسی(ع) گزینش شدند.[۲] به گفته مفسران، نقبا از اسباط دوازدهگانه بنیاسرائیل (فرزندان یعقوب) بودند[۳] که از هر سبط، یک نماینده برگزیده آدرس مسجد سجاد مشهد شد.[۴]
نقبا والا قوم و قبیله خویش[۵] و دارنده رأی نافذ و مقام ویژهای بودهاند.[۶] در برخی از کتابهای تفسیری، نقبا سرآمد خاندان خود،[۷] سردار[۸] و حتی سلطان[۹] معرفی گردیدهاند. گروهی نیز بر این باورند که آنها ابعاد به پیامبری رسیدند.[۱۰] بعضا هم منزلت بالاتری برای آن ها قائل گردیده، آنان را مالک کتاب دانسته و فراتر از پیامبران بی آلایش و ذیلخیس از انبیای اولوالعَزم شماره تلفن مسجد سجاد مشهد شمردهاند.[۱۱]
در آیه ۱۲ سوره مائده آمده میباشد که خداوند دوازده نقیب دربین بنیاسرائیل برگزید. در قرآن مقام آنها به طور بدیهی ذکر نشده میباشد.[۱۲] مفسران درباره آنان نگرشهای متفاوتی دارا هستند.[۱۳]
تشبیه جانشینان رسول به نقبای بنیاسرائیل
در روایاتی که از نبی(ص) گفته شده شمار جانشینان آن حضرت به تعداد نقبای بنیاسرائیل آورده شده میباشد.[۱۴] این شرکت احادیث به روایات دوازده خلیفه مشهورند که در آنها تعداد جانشینان نبی(ص) دوازده بدن و همه از قریش معرفی گردیدهاند.[۱۵] علمای شیعه از این روایات برای ثابت امامت امامان به کار گیری مینمایند.[۱۶] برطبق حدیث دیگری، فرستاده(ص) آخر و عاقبت خویشان خویش را همچون بنیاسرائیل دانسته میباشد.[۱۷] رسول همینطور در بیعت عَقَبه دوازده نقیب از فی مابین انصار برگزید تا نماینده وی در مدینه باشند.[۱۸]
سید محمدحسین طباطبایی، در تعبیروتفسیر المیزان، نقبا را به اولوالاَمر در آیین اسلام تشبیه کرده و آنهارا مرجع کارها فقاهتی و مادی بنیاسرائیل دانسته میباشد.[۱۹]
وظیفه نقبای بنیاسرائیل
سازه بر آیه ها قرآن، نقبا مأموریت محافظت از میثاقی را برعهده داشتند که آفریدگار از بنیاسرائیل گرفته بود.[۲۰] همینطور آن ها از جانب موسی(ع) مأمویت یافتند به بیتالمقدس مهاجرت نمایند[۲۱] و به عدهآوری داده ها از قومی ستمگر بپردازند[۲۲] که در مرز و بوم کنعان،[۲۳] شامات[۲۴] و یا این که حیطه اریحا [یادداشت ۱] در شام[۲۵] مستقر بودند. آنان بعد از تصویب مشاهدات خویش نزد موسی(ع) بازگشتند و از عظمت ساکنان این بخشها کلام گفتند[۲۶] موسی(ع) از آن ها خواست از دادن داده ها و ارعاب فامیل خویش، بپرهیزند،[۲۷] البته به جزء دو[۲۸] یا این که حداکثر پنج نفر،[۲۹] دیگرافراد از دستور موسی(ع) تخلف کردند.
اسامی نقبای بنیاسرائیل
ثَعْلبی از مفسران اهلسنت در تعبیر و تفسیر خویش، اسمهای نقبا را بیان نموده است. آنها عبارتند از:
مشمول بن ران
شاقاط بن حوری
کالب بن یوقنا
مقایل بن یوسف
یوشع بن نون
قنطم بن ارقون
مدی بن عدی
بدون شوخی بن قامن
بیانون بن ملکیا
نفتالی محر بن وقسی
حملائل بن حمل
سابور بن ملکیا.[۳۰]
در بعضا منابع دیگر اسمهای نقبا با یه خرده اختلاف نام برده میباشد.[۳۱]
جستارهای متعلق
اسباط
پانویس
دینوری، الواضح، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۹۰.
طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۶۵.
ابنحموش، الهدایة إلی بلوغ النهایة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۱۶۳۹؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۵۷.
ثعالبی، تعبیروتفسیر الثعالبی، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۶۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۲، ص۲۶۷.
ثعالبی، تعبیر الثعالبی، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۶۲.
جرجانی، درج الدرر، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۵۵۲.
طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۳۱۹.
دیوبندی، تعبیر و تفسیر کابلی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۲.
سمرقندی، بحر العلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۷۵؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۲، ص۳۶۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۶۵.
آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۶۰.
صادقی تهرانی، ترجمان فرقان، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۱.
مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۰.
نگاه فرمائید به عاملی، تعبیروتفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۳، ص۲۳۹.
خزاز رازی، کفایة الأثر، ۱۴۰۱ق، ص۲۷؛ روحانی صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۶۸؛ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۱۱۸؛ ابنحنبل، مسند احمد بن حنبل، ۱۴۱۶ق، ج۶، ص۳۲۱، ۴۰۶؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۱۰، ص۱۵۷؛ ابییعلی، مسند ابییعلی، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۴۴۴؛ بزار، مسند بزار، ۱۹۹۳ق، ج۵، ص۳۲۰.
مؤسسه معارف اسلامی، معجم الاحادیث الامام المهدی، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۵۰۱.
نگاه نمایید به صمدی، «امامت اثنی عشر»، ص۴۳۰.
روضه خوان صدوق، اینجانب لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۰۳.
طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۲، ص۳۶۹؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۵۵.
طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۲۴۰.
ابنسلیمان، تعبیروتفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۴۶۰؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۹۵.
ابنحموش، الهدایة إلی بلوغ النهایة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۱۶۳۹؛ سمرقندی، بحر العلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۷۵.
طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۹۶؛ سمرقندی، بحرالعلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۷۵؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۲، ص۳۶۹؛ ابنحموش، الهدایة إلی بلوغ النهایة، ۱۴۲۹ق، ج۳، ص۱۶۴۰.
ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۶؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۱۵؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۱۸.
طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۹۶؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۵۸.
زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۶۱۵؛ بیضاوی، أنوار التنزیل، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۱۸؛ طبرسی، تعبیروتفسیر دولت ها الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۱۷.
سمرقندی، بحر العلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۷۵؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۲، ص۳۶۹؛ شعرانی، مطالعههای قرآنی علامه شعرانی،
مسجد سجاد مشهد – محور فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی