مجله خبری مساجد

الإحْتِجاجُ عَلی أهْلِ اللّجاج دارای شهرت به الاحتجاج کتابی کلامی و به لهجه عربی نوشته ابومنصور، احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی از علمای قرن۶ قمری میباشد. این کتاب در ذکر احتجاحات (مشاجره و دلیل) نبی اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و برخی از رهروان آن‌ها با معارضان خویش از فرقه‌های متعدد میباشد. برخی از عالمان شیعی در انتساب کتاب غلط کرده و آن را به فضل و ادب بن حسن طبرسی صاحب و مالک تعبیروتفسیر مجمع البیان نسبت مسجد امین مشهد داده‌اند.

احتجاج دارنده ترجمه‌ها و شروح زیادی میباشد و بخش اعظمی از بزرگان بر آن متکی بودن کرده‌اند.

پیشینه
در حین تاریخ اسلام، بخش اعظمی از بزرگان، با علت ثابت حق و رد فسخ، کتاب‌هایی با تیتر و زمینه احتجاج نوشته‌اند یا این که فصولی از کتاب خویش را به نقل احتجاجات در موضوعات متفاوت تخصیص داده‌اند. در حدود ۲۰ تیتر کتاب با اسم «الاحتجاج» دربین کتاب ها شیعه مشاهده می شود.[۱] او‌لین کتابی هم که در این مورد و با اسم «الاحتجاج» نوشته شد، کتاب «محمد بن ابى عمير» از اصحاب امام هفتم(ع) بود.[۲]

اسم مهم کتاب
سازه بر آن چه در خطبه ابتدایی کتاب آمده، اسم کتاب «الاحتجاج» بوده و اشاره‌ای به اسم «الإحتجاجُ‏ عَلی أهلِ اللّجاج» نشده میباشد، هر یک سری سایرافراد این کتاب را به اسم دوم معرفی کرده‌اند. این کتاب به «احتجاج طبرسی» نیز آوازه داراست. این کتاب مشتمل بر گفت و گو‌ها، مناظرات و ادله‌های امامان معصوم(ع) و بزرگان آیین با معارضان در موضوعات گوناگون میباشد.[۳][یادداشت ۱]

انتساب کتاب
صاحب و مالک کتاب لؤلؤة البحرین می‌نویسد:

برخی از متأخّرین أصحاب ما در نسبت دادن کتاب احتجاج به أبو علی طبرسی مؤلّف تعبیر و تفسیر مجمع البیان نادرست نموده و مثلا وی محدّث امین استرابادی و قبل از وی مالک رساله مشایخ الشّیعه،منسوب به بابا روضه خوان بهائی و قبل از وی محمّد بن أبی جمهور أحسائی در کتاب عوالی اللئالی میباشد. همینطور برای مثال کسانی که دراین مورد نادرست و غفلت نموده حاکم نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین میباشد.[۴]
علت کتابت
طبرسی در پیشگفتار الاحتجاج می گوید:

آن چه منجر شد اینجانب اینگونه کتابی تألیف کنم، این بود که توده‌ای از شیعه ها امامیه دست از عامل و مشاجره با معارضان برداشته‌اند و میگویند این شغل بر ما جایز وجود ندارد چون رسول و ائمه (ع) هیچ وقت جدال نکرده‌اند و به شیعه نیز اینگونه اذن‌ای نداده‌اند؛ لذا تصمیم گرفتم در یک کتاب گفت و گو‌های بزرگان را با معارضان در اصول و فروع آیین عده کنم. طبرسی به دنبال متذکر می شود که نهی آن ها از مجادله، نسبت به اشخاص ضعیف در حمایت از آئین و عقاید بوده میباشد، خیر اشخاص مُبَرّز و قوی برای ابراز حق و دفع فسخ.[۵]
بها و اعتبار احادیث کتاب
کتاب الاحتجاج از کتاب ها معتبری میباشد که علما به آن اتکا دارا‌هستند و سوای هیچ گرفتاری‌ای احادیث آن را نقل می‌نمایند.[مستلزم منبع] صرفا اشکالی که متوجه احادیث کتاب گردیده آن میباشد که اکثر احادیث آن مرسل میباشد و هیچ سندی در کتاب برای آن ها یافت نمی شود.[مستلزم منبع]

مصنف در پیشگفتار کتاب می‌نویسد: اینجانب بجز احادیث تعبیر امام عسکری سایر احادیث کتاب را فارغ از مدرک آورده‌ام چون یا این که اجماع بر آنها می باشد یا این که موافق عقل‌اند یا این که در کتاب ها مخالف و موافق مشهورند و احادیث تعبیروتفسیر منسوب به امام عسکری (ع)را با بیان گواهی در اولِ آن ها آوردم، به دلیل آنکه از نظر آوازه مانند سایر احادیث کتاب نیستند. با این حرف طبرسی، مجموع علما با وجود احادیث فارغ از مدرک، آن را پذیرفته و بدان متکی بودن کرده‌اند.[۶]

احتجاج در نگاه علما و بزرگان
اکثری از بزرگان شیعه مانند روضه خوان حر عاملی در امل الآمل،[۷] خوانساری در روضات الجنات،[۸] خویی در معجم رجال الحدیث[۹] و سایرافراد، آن را کتابی دارای اعتبار، باارزش، پسندیده و دارنده خاصیت ها بسیار دانسته‌اند.

ترتیب مطالب
پیشگفتار کتاب دربرگیرنده: اخباری متضمن نهی از جدل و مناظره و ملامت آن، و علت نوشتن کتاب.
احتجاجات و استدلالات ماثور از پیغمبر اکرم(ص) و بقیه ائمه معصومین درباره اصول و فروع آئین.
بیان اتفاق غدیر خم، ماجرای فدک و محاجه‌های حضرت علی(ع) و فاطمه زهرا(س) و دیگر صحابه و اهل بیت.
محاجات امام علی (ع) با معاویه و اهل شام و خوارج و نقص کنندگان بیعت با وی.
در قسمت آخری، احتجاجات مالک الزمان(عج)، مکاتبات آن حضرت در حین غایب بودن صغری با نواب اربعه، توقیعات حضرت در طول غایب بودن کبری.[۱۰]
ترجمه‌ها و شروح
ترجمه‌ها
ترجمه مولی نظام‌الدین احمد غفاری مازندرانی.
ترجمه‌ای از جعفری.
ترجمه ابوالحسن، علی بن حسن زواری، مفسر و محصل متفحص کرکی با اسم «کشف الاحتجاج».
ترجمه عمادالدین قاری استرآبادی.
ترجمه با اسم «كشف الاحتجاج» از ملا فتح‌الله کاشانی (متوفای ۹۸۸ق) که همپا با گستردن کتاب میباشد.
شروح
گستردن ملا فتح الله کاشانی.
تفصیل میرزا ابوالحسن بحرانی (متوفای ۱۱۹۳ق) از علمای گرانقدر زمانه زندیه در شیراز.
تفصیل سید احمد بن محمد حسینی مختاری.[۱۱]
ورژن‌ها
ورژن خطّی کتابخانه آستان قدس رضوی.
ورژن خطّی کتابخانه ملک.
ورژن‌ای به خطّ کرمعلی بن محمّد باقر کرمانی پاریزی سیرجانی مشهدی، به خطّ نسخه ها، مرتبط با سنه ۱۳۱۸
ق، دارنده حاشیه ها به خط نستعلیق میباشد که متعلّق به کتابخانه ملک میباشد.

ورژن خطّی مرتبط با کتابخانه ملک، به خطّ نسخه ها به خودکار محمّد بن محمّد علی خاوری، مرتبط با سنه ۱۰۶۹ق.[۱۲]
چاپ
در سال ۱۲۶۸ق در کشور‌ایران
در سال ۱۳۰۰ق در کشور‌ایران
در سال ۱۳۵۴ق در نجف اشرف
در سال ۱۴۰۳ق در جمهوری اسلامی ایران. این چاپ از چاپی عکس‌برداری گردیده که مرتبط با مؤسسه الجواد در بیروت میباشد و چاپی بسیار زیباست که در اولِ آن پیشگفتار ای به خودکار علامه سید محمد بحرالعلوم آمده میباشد.
پژوهش کتاب بوسیله سید محمدباقر موسوی خرسان انجام یافته میباشد. وی خلال کسب آیه‌ها و توضیح لغات ایراد، مطالب تحقیقی فراوانی آورده که مشمول زندگینامه اکثری از شخصیت‌های نام برده در متن کتاب و احادیث فراوانی میباشد که توضیح آن ها در پاورقی کتاب آمده میباشد. در نقطه نهایی کتاب نیز فهرست مطالب کتاب و مطالب حاشیه ها نام برده میباشد.

الإحْتِجاجُ عَلی أهْلِ اللّجاج دارای شهرت به الاحتجاج کتابی کلامی و به لهجه عربی نوشته ابومنصور، احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی از علمای قرن۶ قمری میباشد. این کتاب در ذکر احتجاحات (مشاجره و دلیل) نبی اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و برخی از رهروان آن‌ها با معارضان خویش از فرقه‌های متعدد میباشد. برخی از عالمان شیعی در انتساب کتاب غلط کرده و آن را به فضل و ادب بن حسن طبرسی صاحب و مالک تعبیروتفسیر مجمع البیان نسبت مسجد امین مشهد داده‌اند.

احتجاج دارنده ترجمه‌ها و شروح زیادی میباشد و بخش اعظمی از بزرگان بر آن متکی بودن کرده‌اند.

پیشینه
در حین تاریخ اسلام، بخش اعظمی از بزرگان، با علت ثابت حق و رد فسخ، کتاب‌هایی با تیتر و زمینه احتجاج نوشته‌اند یا این که فصولی از کتاب خویش را به نقل احتجاجات در موضوعات متفاوت تخصیص داده‌اند. در حدود ۲۰ تیتر کتاب با اسم «الاحتجاج» دربین کتاب ها شیعه مشاهده می شود.[۱] او‌لین کتابی هم که در این مورد و با اسم «الاحتجاج» نوشته شد، کتاب «محمد بن ابى عمير» از اصحاب امام هفتم(ع) بود.[۲]

اسم مهم کتاب
سازه بر آن چه در خطبه ابتدایی کتاب آمده، اسم کتاب «الاحتجاج» بوده و اشاره‌ای به اسم «الإحتجاجُ‏ عَلی أهلِ اللّجاج» نشده میباشد، هر یک سری سایرافراد این کتاب را به اسم دوم معرفی کرده‌اند. این کتاب به «احتجاج طبرسی» نیز آوازه داراست. این کتاب مشتمل بر گفت و گو‌ها، مناظرات و ادله‌های امامان معصوم(ع) و بزرگان آیین با معارضان در موضوعات گوناگون میباشد.[۳][یادداشت ۱]

انتساب کتاب
صاحب و مالک کتاب لؤلؤة البحرین می‌نویسد:

برخی از متأخّرین أصحاب ما در نسبت دادن کتاب احتجاج به أبو علی طبرسی مؤلّف تعبیر و تفسیر مجمع البیان نادرست نموده و مثلا وی محدّث امین استرابادی و قبل از وی مالک رساله مشایخ الشّیعه،منسوب به بابا روضه خوان بهائی و قبل از وی محمّد بن أبی جمهور أحسائی در کتاب عوالی اللئالی میباشد. همینطور برای مثال کسانی که دراین مورد نادرست و غفلت نموده حاکم نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین میباشد.[۴]
علت کتابت
طبرسی در پیشگفتار الاحتجاج می گوید:

آن چه منجر شد اینجانب اینگونه کتابی تألیف کنم، این بود که توده‌ای از شیعه ها امامیه دست از عامل و مشاجره با معارضان برداشته‌اند و میگویند این شغل بر ما جایز وجود ندارد چون رسول و ائمه (ع) هیچ وقت جدال نکرده‌اند و به شیعه نیز اینگونه اذن‌ای نداده‌اند؛ لذا تصمیم گرفتم در یک کتاب گفت و گو‌های بزرگان را با معارضان در اصول و فروع آیین عده کنم. طبرسی به دنبال متذکر می شود که نهی آن ها از مجادله، نسبت به اشخاص ضعیف در حمایت از آئین و عقاید بوده میباشد، خیر اشخاص مُبَرّز و قوی برای ابراز حق و دفع فسخ.[۵]
بها و اعتبار احادیث کتاب
کتاب الاحتجاج از کتاب ها معتبری میباشد که علما به آن اتکا دارا‌هستند و سوای هیچ گرفتاری‌ای احادیث آن را نقل می‌نمایند.[مستلزم منبع] صرفا اشکالی که متوجه احادیث کتاب گردیده آن میباشد که اکثر احادیث آن مرسل میباشد و هیچ سندی در کتاب برای آن ها یافت نمی شود.[مستلزم منبع]

مصنف در پیشگفتار کتاب می‌نویسد: اینجانب بجز احادیث تعبیر امام عسکری سایر احادیث کتاب را فارغ از مدرک آورده‌ام چون یا این که اجماع بر آنها می باشد یا این که موافق عقل‌اند یا این که در کتاب ها مخالف و موافق مشهورند و احادیث تعبیروتفسیر منسوب به امام عسکری (ع)را با بیان گواهی در اولِ آن ها آوردم، به دلیل آنکه از نظر آوازه مانند سایر احادیث کتاب نیستند. با این حرف طبرسی، مجموع علما با وجود احادیث فارغ از مدرک، آن را پذیرفته و بدان متکی بودن کرده‌اند.[۶]

احتجاج در نگاه علما و بزرگان
اکثری از بزرگان شیعه مانند روضه خوان حر عاملی در امل الآمل،[۷] خوانساری در روضات الجنات،[۸] خویی در معجم رجال الحدیث[۹] و سایرافراد، آن را کتابی دارای اعتبار، باارزش، پسندیده و دارنده خاصیت ها بسیار دانسته‌اند.

ترتیب مطالب
پیشگفتار کتاب دربرگیرنده: اخباری متضمن نهی از جدل و مناظره و ملامت آن، و علت نوشتن کتاب.
احتجاجات و استدلالات ماثور از پیغمبر اکرم(ص) و بقیه ائمه معصومین درباره اصول و فروع آئین.
بیان اتفاق غدیر خم، ماجرای فدک و محاجه‌های حضرت علی(ع) و فاطمه زهرا(س) و دیگر صحابه و اهل بیت.
محاجات امام علی (ع) با معاویه و اهل شام و خوارج و نقص کنندگان بیعت با وی.
در قسمت آخری، احتجاجات مالک الزمان(عج)، مکاتبات آن حضرت در حین غایب بودن صغری با نواب اربعه، توقیعات حضرت در طول غایب بودن کبری.[۱۰]
ترجمه‌ها و شروح
ترجمه‌ها
ترجمه مولی نظام‌الدین احمد غفاری مازندرانی.
ترجمه‌ای از جعفری.
ترجمه ابوالحسن، علی بن حسن زواری، مفسر و محصل متفحص کرکی با اسم «کشف الاحتجاج».
ترجمه عمادالدین قاری استرآبادی.
ترجمه با اسم «كشف الاحتجاج» از ملا فتح‌الله کاشانی (متوفای ۹۸۸ق) که همپا با گستردن کتاب میباشد.
شروح
گستردن ملا فتح الله کاشانی.
تفصیل میرزا ابوالحسن بحرانی (متوفای ۱۱۹۳ق) از علمای گرانقدر زمانه زندیه در شیراز.
تفصیل سید احمد بن محمد حسینی مختاری.[۱۱]
ورژن‌ها
ورژن خطّی کتابخانه آستان قدس رضوی.
ورژن خطّی کتابخانه ملک.
ورژن‌ای به خطّ کرمعلی بن محمّد باقر کرمانی پاریزی سیرجانی مشهدی، به خطّ نسخه ها، مرتبط با سنه ۱۳۱۸
ق، دارنده حاشیه ها به خط نستعلیق میباشد که متعلّق به کتابخانه ملک میباشد.

ورژن خطّی مرتبط با کتابخانه ملک، به خطّ نسخه ها به خودکار محمّد بن محمّد علی خاوری، مرتبط با سنه ۱۰۶۹ق.[۱۲]
چاپ
در سال ۱۲۶۸ق در کشور‌ایران
در سال ۱۳۰۰ق در کشور‌ایران
در سال ۱۳۵۴ق در نجف اشرف
در سال ۱۴۰۳ق در جمهوری اسلامی ایران. این چاپ از چاپی عکس‌برداری گردیده که مرتبط با مؤسسه الجواد در بیروت میباشد و چاپی بسیار زیباست که در اولِ آن پیشگفتار ای به خودکار علامه سید محمد بحرالعلوم آمده میباشد.
پژوهش کتاب بوسیله سید محمدباقر موسوی خرسان انجام یافته میباشد. وی خلال کسب آیه‌ها و توضیح لغات ایراد، مطالب تحقیقی فراوانی آورده که مشمول زندگینامه اکثری از شخصیت‌های نام برده در متن کتاب و احادیث فراوانی میباشد که توضیح آن ها در پاورقی کتاب آمده میباشد. در نقطه نهایی کتاب نیز فهرست مطالب کتاب و مطالب حاشیه ها نام برده میباشد.