مجله خبری مساجد

حضرت عبدالعظیم(ع‌) به طور یک مسافر ناشناس، وارد ری شد و در محلّه مسجد سجاد مشهد ساربانان در کوی سکّه الموالی به خانه یکی شیعه ها رفت، مدّتی به همین شکل سپری شد. وی در زیرزمین آن منزل به راز میبرد و کمتر بیرون می‌شد، ایام را روزه می گرفت و شبها به عبادت و تهجّد می پرداخت، تعداد مقداری از شیعه ها اورا می شناختند و از حضورش در ری خبر داشتند و مخفیانه به زیارتش می شتافتند، امّا می کوشیدند که‌این خبر افشا نشود و خطری جانِ حضرت را ترساندن نکند.بعداز مدّتی، اشخاص بیشتری حضرت عبدالعظیم(ع‌) را شناختند و منزل اش محلّ رفت و آمد شیعه ها شد، نزد وی می آمدند و از علم ها و روایاتش سود می گرفتند و رایحه قوم و قبیله طهارت علیهم السّلام را از وی می بوئیدند و اورا یادگاری از امامان خود می دانستند و پروانه وار گرد شمعِ وجودش طواف می کردند.

حضرت عبدالعظیم(ع‌) بین شیعه ها شهرری بسیار ارجمند بود و پاسخگویی به مسایل دینی و حلّ اشتباهات مذهبی آنها را برعهده داشت؛ این تأکید ، هم گویای منزلت پر رنگ حضرت عبدالعظیم علیه السّلام میباشد و هم می‌رساند که او از طرف حضرت امام هادی(ع‌) در آن حیطه، وکالت رزرو مسجد سجاد مشهد و نمایندگی داشته میباشد؛ عموم صحبت او‌را کلام امام(ع‌) می دانستند و در مسایل فقهی و مادی، وجود وی پایه تجمّع شیعه ها و تمرکز طرفداران اهل بیت علیهم السّلام بود.
روزهای آخری قدمت پربرکت حضرت عبدالعظیم(ع‌) با بیماری وی یاروهمدم بود، آن قامت بلند ایمان و سعی، به بستر افتاده بود و رهروان اهل بیت در شروع محرومیّت از وجود پربرکت این سیّد مهربان قرارگرفته بودند، ناراحتی مصیبتهای پیاپی عموم و زمان تلخ شیعه ها در بعدازظهر حاکمیت عبّاسیان برایش دردی جانکاه و مضاعف بود؛ در به عبارتی روز ها یک رویای صادقانه حادثه ها آتی را رسم کرد: یکی شیعه‌ها پاکدل ری، شبی درخواب حضرت فرستاده (ص) را در خواب رویت کرد. حضرت نبی اکرم (ص) به وی فرمود: فردا یک کدام از فرزندانم در محلّه سکّه المولی دیده از دنیا فرو می بندد، شیعه‌ها اورا بردوش گرفته به گلشن عبدالجبّار میبرند و مجاورت درخت سیب به خاک می سپارند.

سحرگاه به گلشن رفت تا آن گلشن را از صاحبش آدرس مسجد سجاد مشهد بخرد و افتخار دفن شدن یکی‌از فرزندان فرستاده (ص) را بخش خود سازد، عبدالجبّار که خویش نیز خوابی همچون خواب اورا چشم بود، به سر و رمز غیبی این دو خواب پی پیروزی و برای اینکه در‌این افتخار، فایده ای داشته باشد، محلّ آن درخت سیب و دسته گلشن را وقف کرد تا بزرگان و شیعه ها در آنجا دفن شوند.

به عبارتی روز حضرت دیده از دنیا فرو بست. خبر درگذشت این نواده فرستاده اکرم (ص) دهن به دهن گشت و عموم مطلع شدند و خرقه های سیاه پوشیدند و بر در منزل حضرت عبدالعظیم الحسنی(ع‌) گریان و مویه کنان گرد آمدند؛ پیکر مطهّر او‌را غسل دادند، به نقل برخی مورّخان در هنگام غسل، در جیب تیشرت وی کاغذی یافتند که اسم و نسب خویش را در آن نوشته بود؛ بر پیکر وی نماز خواندند، تابوت اورا بردوش گرفتند و با جمعیّت انبوه عزا دار به سوی گلشن عبدالجبّار تشییع کردند و پیکر مطهّرش را در کنار به عبارتی درخت سیب که پیامبر معبود (ص) به آن فرد اشاره کرده بود، دفن کردند تا کمی از عترت مصطفی (ص) در این زمینه به سپرده بماند و نورافشانی نماید و دلباختگان خویشاوندان فرستاده شماره تلفن مسجد سجاد مشهد (ص) از مزار این البتهّ خداوند سود ببرند.

حضرت عبدالعظیم(ع‌) جز قریب ۸۰ حدیث که موقتیً در چنگ میباشد، دو کتاب نیز تألیف کرده است. یک کدام از آن‌ها کتابیست به اسم خطب که سخن ها حضرت علی(ع‌) میباشد و آن‌ها در نهج البلاغه مو جود میباشد و دیگر ، کتابیست به اسم یوم و لیله که مالک بن عباد محتوای آن را فرایض روز و شب بیان کرده است.ابن قولویه در بی نقص الزّیارات(باب ۱۰۷ ورقه ۳۲۴) از علیّ ابن حسین ابن موسی بن بابویه و وی از محمّد ابن یحیی اشعری عطار قمی داستان کرده یک کدام از اهل یک محل ری اعلام کرد بر حضرت ابوالحسن العسکری امام هادی(ع‌) وارد شدم آن جناب از اینجانب پرسید کجا بودی؟ پهنا کردم به زیارت سیّد الشهدا(ع‌) رفته بودم آن حضرت فرمود بدان و با خبر باش در صورتی قبر عبدالعظیم حسنی(ع‌) را که در نزد شماست زیارت کرده بودی مثل آنست که حضرت حسین ابن علی را در کربلا زیارت کرده باشی.

معماری مسجد جامع اردبیل دربرگیرنده گنبد، شبستان، تراس، مناره، محراب و … است.
گنبد مسجد جامع اردبیل گنبد آجری بزرگی داشته که از بیرون با کاشی های آبی مسجد سجاد مشهد معمولی مزین بوده و بر بدور آن با کاشیهای معرق کتیبه هایی وجود داشته میباشد که به گذر زمان روز ها از میان رفته میباشد.
رویدادها روز ها گنبد این مسجد را فرو ریخته و آنچه امروزه مانده میباشد ، فقط دو بخش قوسی صورت ناقص از گنبد فرنگی و بخش محدودی از گچ بریهای گنبد داخلی را در چهار کناره فوقانی دیوارهای شبستان میباشد، بر بالای شیارها ، صرفا تعدادی ستون آجرچینی افقی باقیمانده میباشد و آحاد گنبد فرو ریخته میباشد.
گنبد مدور آجری مسجد جامع اردبیل بر شالوده مربع مستطیل شکلی به بعدها ۱۵ / ۲۰ × 50/15 متر قرار گرفته که خویش این محور در واقع امتداد چهار دیوار سازه پیش از تقسیم آن به هشت و شانزده ضلعی خرد میباشد.
شبستان محوطه ای میباشد مربع مستطیلی صورت به بعدها ۱۵/۰۵ × ۱۵/۲۰ متر. شبستان رزرو مسجد سجاد مشهد دارنده چهار طاق والا در چهار ضلع میباشد که‌این چهارطاق در بخش انتهایی سازه، به وسیله دیوارچه ها و کاربندی ها و نیز فیل پوش ها به محوطه های هشت ضلعی و در غایت شانزده ضلعی تبدیل شد‌ه‌است.
حیاط دیرین مسجد فضایی میباشد سرپوشیده به بعد ها ۹ / ۱۰ × ۱۲ / ۵۲ متر و با یک طاق نمای بسته جنوبی به پهنا چهار متر و عمق ۲/۶ متر مشرف بر صحن سابق این سازه، که امروزه به بدنه شمالی شبستان مهم آدینه مسجد ملحق گشته میباشد.
اساسا حیاط رفیعی بوده، که با ویران گشتن و فرو ریختن طاق آن، در اواخر زمان ی زندیه و اوایل قول قاجاریه با بالا آوردن کف آن به طول ۲ متر و پوشانیدن سقف به وسیله الوارهای چوبی و تاسیس بام مسطح، این محوطه را به شبستان تبدیل کرده و فعلا، تحت عنوان مسجد از آن به کارگیری می کند، تراس و گنبدخانه در طی سلجوقی درست شده اند. .
سقف بر گردونه ۸ ردیف چوبی 4 × ۲ با شالی های سنگی غیرمنتظم پایدار میباشد و سرستون ها به مدل کرنتی میباشند.
سقف این شبستان دارنده ۱۲۴ تیر چوبی میباشد.
۴ × ۳۱ می باشدو به همین جهت به مسجد تیرپوش مشهور میباشد.
شبستان از نصیب شمالی با یک راهرو به خارج شیوه می‌یابد.
منار مسجد جامع اردبیل ، در مسافت ۱۶/۴۳ متری جناح غربی بدنه شبستان مهم جای دارد و علی رغم این که امروزه با منهدم شدن اجزاء متشکله و کانال به طور منفرد و مستقل از بنای آدینه مسجد درآمده، لیکن سابقاً به اصل مسجد متصل بوده میباشد.
منار مسجد جامع اردبیل ، به طور کامل از دید هیبت و صورت دکوری به مدل دیگر مناره های قول سلجوقی ایجاد شده است، به طوری که بر بدنه استوانه ای منار، آجرهای رگ چین به فعالیت رفته و درزهای افقی آن با مهرهای گچ بری ویژه زمانه سلجوقی پوشیده شد‌ه‌است.
لازم به ذکر میباشد که اندازه های آجرهای م شماره تلفن مسجد سجاد مشهد صرف شده در اینجا شبیه به عبارتی آجرهایی میباشد که در مصالح ساختمانی مسجد به عمل رفته میباشد.
منار اصولا مشمول سه بخش شالوده، بدنه و تاج بوده میباشد که با سپری شد فرصت تاج منار از در میان رفته و امروزه صرفا مبنا هشت ضلعی آن که با خشت قرمز‌رنگ و ملات گچ و آهک تشکیل شده و ارتفاع هر ضلع آن ۲/۱۰ متر میباشد و نیز بدنه کلفت استوانهای آن به قطر پنج متر، باقیمانده میباشد.
راس دیوار جنوبی گنبدخانه را محرابی گچبری، به طول ۱۰ متر، اشغال کرده، که عمق نادر آن را بلندیش جبران می نماید.
محراب حتی از سکنج های خرد، که محل اتصال هشت ضلعی جرزها به شانزده ضلعی محل قرار دریافت کردن گنبد بر روی جرزهاست فراتر رفته میباشد.
هیچ سیرتکامل کتیبه یا این که نوشته ای که تاریخ تشکیل داد محراب را مشخص و معلوم کرده‌با‌شد، از آن به دست نیامده میباشد ولی مدل معماری اسلامی محراب قادر است آن را در زمره شغل های عصر ایلخانی قرار دهد.
این محراب بسیار بلند در صدر ترکیبی از قطاربندی بسیار استوانه ای به صورت نقش پررنگ دارااست که در تحت آن فضای مستطیل شکلی میباشد که قاعدتاً مکان کتیبه ای بوده که نوشته های آن محو گردیده است.
نصیب زیرین دربرگیرنده سه کادر عمودی میباشد که از مقرنس های خرد پوشیده شد‌ه‌است.
جهت جنبش خطوط نقوش دکوری پیرامون محراب به سمت بالا کشیده گردیده و مشتمل بر پیچ های تزئینی ظریفی به رنگهای سبز و سرخ میباشد.

با دقت به هیبت پلان سازه علامت دهنده آن میباشد که گنبد منزل بصورت منفرد مسجد سجاد مشهد در زمانه سلجوقیان تاسیس گردیده در بخش جانبی گنبد منزل در سه کنج آن سه اتاقک چشم می شود احتمالا ًجهت به کارگیری از هواکش یا این که محافظت شی ها پیش‌بینی گردیده را داشته میباشد و از استحکام نسبتاً خیر و خوبی شامل است که دقیقاً مناره‌های پیش‌بینی گردیده فوق بر روی آن محور گذاری گردیده‌است که مشخص و معلوم وجود ندارد به چه دلیلی مناره ها متوقف گردیده است و بیش تر از دو متر در بخش بام گنبد منزل پی داشته میباشد.

در بخش کمربندی گنبدخانه کتیبه ای نقوش به طرح‌هـای کناره‌ای به‌شکل پر رنگ کاری و گچکاری گردیده است که نقش فوق از دوشبه خطوط معقلی کوفی بنایی میباشد و نامهای محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین در قسمت‌هایی چشم میگردد .

در بالای کتیبه ۱۶ طاقچه و طاق جناقی به طول ۱۰ در ۹۰ سانتیمتر رزرو مسجد سجاد مشهد جان دار میباشد که چها طاقچه از طاقچه‌ها روزنه هوا میباشد و نگارگری‌هایی به‌شکل نقش‌های نا تمام و قابی با گل و نقش‌های منحصر به فرد با رنگ‌های قرمز رنگ نگارگری بر روی طاقچه‌ها نگارگری گردیده‌اند در یکی این طاقچه‌ها اسم معلم آقا حسـن و هم‌چنیـن علی اکبر در کنار مندرج میباشد.

در نصیب جنوبی گنبد منزل محراب قرار داشته که سقف آن دارنده مقرنس‌های خوشگل بوده که با اعتنا به اندود گچ که برروی آن کشیده میباشد هنوز برجستگی‌های آن به‌خیر و خوبی آشکار میباشد این دور و بر امروزه متأسفانه به طور درب وردی به تراس جنوبی متصل گردیده‌است این حیاط نو الحداث میباشد که تیرهای آن بر پیکره این بنای سابق باعث به تخریب و ناکامی ضلع جنوبی حرم شد‌ه‌است و رویت کرد ظاهری سازه را برهم زده میباشد.

گنبد یک پوش میباشد و گلدسته ها جا پی آن در طول یک متری تاسیس آدرس مسجد سجاد مشهد می شود که سازه به دلایل نا معین نصفه کاره رها گردیده است.رابطه در بین تراس شمالی و فضای جنوبی بوسیله یک راهرو که با طاق نوا پوشیده گردیده‌است مرتیط می‌باشند در ضلع شرقی راهرو دو اتاق با سقف طاق دار چشم میگردد که فعلا به‌تیتر محل معاش خادم استعمال می‌شود ورودی اساسی آن از تراس امامزاده قابلیت و امکان‌پذیر میباشد.

امامزاده هبه الله شازند
بقاع امامزاده هبه الله (ع) در روستای توکل شهرستان شازند وایشان جای دارد.این زیارتگاه در دامنه کوهی واقع شد‌ه‌است و آب بسیار سردی از پایین ساختمان آن از دل کوه خارج می‌آید. در ماه محرم هیات های سوگواری روستاهای دور و اطراف به عنوان مثال چشمه پهن، واشه، عمارت، قاسم اباد ، قلعه پسیجان و روستای توکل در‌این زیارتگاه تجمع کرده و به سوگواری می‌پردازند.

تابستانها و پاییز مدام این زیارتگاه آکنده‌از جمعیت میباشد.بر پایه ی شماره تلفن مسجد سجاد مشهد تحقیق های انجام یافته بوسیله یک موسسه پژوهشی شهر قم ، این امامزاده نسل نهم حضرت امام سجاد(ع) میباشد. شجره ان هم به‌این گستردن میباشد. سید هبه الله فرزند علی فرزندالحسین فرزند ابو جعفر محمد فرزند علی فرزند ابوالحسن محمد فرزند علی برطه فرزند الحسن الافطس فرزند ابوالحسن علی اصغر فرزند امام زین العابدین. ولی سید هبه الله فرزندی بنام محمد داشته میباشد.

ویژگی بارز و آوازه وافر مسجد کبود در کنار معماری ویژه تلفیقی و اعجاب انگیز مسجد سجاد مشهد آن بیشتر به خیال و خاطر کاشیکاری معرق، تلفیق خشت و کاشی، اجرای نقوش پرکار و در توا‌ن معجزه آن است که زینت نصیب تمامی مقاطع داخلی و فرنگی سازه بوده میباشد.
در‌این مسجد در آمیختن رنگهای متفاوت و کاشیهای زیبای این مسجد نظم و آراستگی خاصی را به بنای آن داده که به حیث رنگ شناسی و تناسب رنگ معدود نظیر میباشد.
سقف لاجوردی مسجد کبود تبریز با طلا و جواهرات تروتمیز گردیده و جلوه و شکوه فوقالعادهای به‌این سازه داده میباشد
مسجد کبود تبریز با گونه های خطوط خوب مانند ثلث، نستعلیق، نسخه ها و طرحهای بدیع هندسی و اسلیمی گزینه اعتنا ارباب ذوق وسلیقه و هنر میباشد.
تنوع و نازکی کاشی کاری و اشکال خطوط و نقش های رزرو مسجد سجاد مشهد به عمل رفته در آن و نیز زیبائی و هماهنگی رنگها به ویژه رنگ لاجوردی کاشی کاریهای معرق منجر گردیده است تا به فیروزه اسلام آوازه یابد.
بارزترین خصوصیت مسجد کبود و آوازه وافر آن با معماری ویژه تلفیقی و اعـجاب انگیزش بیشتر به جهت کاشی کاری معرق و تلفیق خشت و کاشی، اجرای نقوش پرکار و در‌حد معجزه آن میباشد که زینت نصیب سطح های داخلی و فرنگی سازه میباشد.
در آرامگاه سازه، هنرمند، از کاشیهای شش ضلعی لاجوردی برای تزئین استعمال نموده است.
ازاره ها با تخته سنگهایی از کالا مرمر و با کتیبههایی حجاری گردیده به نقوش اسلیمی دقیق تزیین گردیده اند.
رمز در اساسی مسجد کبود تبریز با کاشی کاری معرق و کتیبههای به خط ثلث و تابلوهایی با خط کوفی دربرگیرنده سوره های قرآن از کاملترین مثال های معرق زمانه اسلامی به شمار می‌روند.
راز در مسجد کبود در زمین مرتفعی سازه گردیده و در بخش آدرس مسجد سجاد مشهد بالای آن قوس بیضی شکلی به چشم می خورد.
در دو طرف آن ردیف هایی متصل به سازه، به صورت مارپیچ بالا رفته و در بخش بالایی، هلال بیضی شکلی تشکیل‌شده میباشد.
تمامی این ردیف ها از کاشی پر ارزش فیروزه ای رنگ خوشگل با نقش و نگارهای خوش نما پوشیده شد‌ه‌است.
سطح ها داخلی رواق مسجد کبود تبریز از کاشی های رنگارنگ مستور میباشد این کاشی ها به طور قطعات خرد بریده گردیده و با مهارت تک تک چنان به هم متصل گردیده اند که گویی یکدست اند.
در نگارگری و ادغام رنگ ها به اندازه ای لطف و نازکی به شغل رفته که بشر، خویش را در قبال تابلوی بسیار خوب آکنده از سبزه و گل می بیند.
در کوتاهی از این سردر اساسی، به عبادتگاه گشوده میشود، عبادتگاه شماره تلفن مسجد سجاد مشهد مرکب از دو سالن تبارک میباشد که از یکدیگر متمایز و هر دو سابقا دارنده گنبد بوده میباشد.

مسجد جامع‌ اردستان‌ به‌ تیتر‌ یكی‌ از شایسته ترین‌ مثال‌ های‌ معماری مسجد مسجد سجاد مشهد اهل ایران برجای باقی مانده‌ از دورۀ سلجوقی‌ میباشد. این‌ سازه، بر روی‌ ارکان کهن خیس قرار گرفته‌، و در زمانهای آنگاه اصلاح‌ و تعدیل‌ گردیده‌ میباشد.

مسجد اول‌ فی مابین‌ اواخر سدۀ ۲ ق‌ و حداكثر نیمۀ نخستین‌ سدۀ ۴ق‌ در روی محدودۀ بناهایی‌ احتمالاً ساسانی تشکیل‌شده‌ میباشد‌. و در یك‌ سلسله‌ اقدامات‌ آینده‌ از ۵۵۳ تا ۵۵۵ ق‌، تزئینات‌ فعلی‌ را به‌ مسجد می افزایند و به‌ آن‌ شكل‌ چهار ایوانی‌ می دهند.‌
معماری مسجد جامع اردستان
مسجد جامع اردستان به همدم بازارچه و مکتب متصل به آن، با مساحتی حدود ۳۴۰/۸۵ متر مربع مشتمل بر فضاهای زیادی میباشد.
مسجد اكنون‌ دارنده‌ صحنی‌ مركزی‌ میباشد‌ كه‌ با شبستانهایی تسلط‌ گردیده‌ و گنبد منزل‌ای‌ با حیاط‌ تبارک‌ شبستان‌ جنوبی‌ آن‌را تشكیل‌ میدهد.
ایوانهایی‌ با شكوه‌ و گرانقدر‌ در مركز دیگر جناح‌های رزرو مسجد سجاد مشهد مسجد جامع اردستان استقرار یافته‌اند.
تراس‌ سمت‌ قبله‌ و نیز گنبد منزل‌ مسجد جامع اردستان بر مبنای كتیبه‌های‌ جان دار در سالهای‌ ۵۵۳-۵۵۵ق‌ ساخته‌ گردیده‌اند.
ایوانهای دیگر سوای‌ شک وتردید پوششهای‌ صفوی‌ دارا‌هستند و همان گونه‌ كه‌ كتیبۀ كوچكی در مركز گیلویی‌ حیاط‌ شمالی‌ با تاریخ‌ ۹۴۶ق‌ به‌روشنی‌ تأكید می‌كند، دست‌كم‌ در اوایل‌ دورۀ صفویه‌ تجدید بنا‌ گردیده‌ میباشد‌.
دیگر بخشهای شبستانها تركیبی‌ از طاقهای‌ گنبدی‌ و گهواره‌ای‌ میباشد‌ و بیشتر طاقهای‌ گهواره‌ای‌ با اضافه کردن‌ كمرپوشهای‌ گنبدی یا این که تركین‌ به‌شکل‌ دو طبقه‌ در آمده‌اند.
فضاهای خدماتی و ارتباطی مسجد جامع اردستان همانند دستشویی، در دورترین نقطه از اساس مرکزی جایابی گردیده اند.
به جهت تغییرات بسیار فضایی طی زمان های متفاوت آدرس مسجد سجاد مشهد در‌این مسجد و تبدیل نصیب میانی شبستانها به حیاط، فضاهای کوچک و به ظواهر سوای کاربری ، در مسجد ساخت‌و‌ساز گردیده اند.
ورودیهای مسجد جامع اردستان آنچه منجر رابطه سفت مسجد با بناهای پیرامونش گشته، پنج درآیگاه میباشد که از روش نماسازی تاحدودی بر آن ها تأکید شد‌ه‌است.
درآیگاه جنوب غربی مسجد جامع اردستان براساس حفریات و امتداد تزئینات آن با دیوار مجاورش، می‌تواند دیرین ترین درآیگاه مسجد باشد.
بیشتر تزئینات آن، نقوشی میباشد که با خشت پیش بر اعمال گردیده اند.
تزئینات آجری این ورودی تا حدودی یادآور سردرمسجد شماره تلفن مسجد سجاد مشهد جورجیر (آل بویه) میباشد.
مسجد جامع اردستان ابتدا در همگی جهات، دارنده شبستان ردیف دار بوده میباشد.

تراس شمالی با دو مناره باشکوهی که در دو طرف آن جای دارد، با کاشـی مسجد سجاد مشهد هـای رنگارنگ آذین شد‌ه‌است، به احتمال زیاد از بناهای زمان پاد شاه طهماسب صفوی میباشد.
دهنه حیاط شمالی که قدری از کف ایوان مرتفـع تـر اسـت، حدود ۱۱ متر و عرضش ۱۱/۵ متر میباشد.
دو طرف حیاط، چهار کناره دارااست که به آیه ها کریمه قرآنی و روایات مزین بوده میباشد و هنگام فرمانداری سعدالسلطنه دو قطعه کاشی معرق با دو پاراگراف منقوش حي على الصلوة و حي على الفلاح : در آن ها از این نصیب جداگانه و به بها گزافی فروخته گردیده‌است.
در دو طرف تراس غربی مسجد جامع قزوین که در مقابل تراس شرقی واقع گردیده است، دو راهـروی شمالی و جنوبی داراست، که به هشتی پشت تراس رویکرد داشته میباشد.
درب مسجد نخستین، در طرف غرب این تراس مسدود بوده میباشد که ادله آن مشخص وجود ندارد.
این حیاط هـم از اثرها عصر صفویه میباشد. از کتیبه آن که به خط نستعلیق در کاشی لاجوردی بوده میباشد، صرفا دو بیت انتها آن محفوظ باقیمانده که عبارت میباشد از: فیضش چو رویت کرد افزون ز حد ـ گفتا به تاریخش کوچک ـ این طاق گل خلا ، بود ـ طـاق دل از این رو بنای سابق الذکر ، در طی پاد شاه سلیمان صفوی تاسیس شده است.
دهنه تراس غربی ۹ متر و ارتفاع آن ۱۲ متر میباشد. یک آدرس مسجد سجاد مشهد ارسی سه چشمه هم از حیاط غربی به رواق شمالی گشوده میشود.
مهم‌ترین و زیباترین تراس مسجد جامع قزوین ، حیاط جنوبی میباشد . این تراس از نگاه عظمت، بلندی سازه، متد و تزیینات متناسب، از بناهای نادر نظیر به‌حساب می‌آید.
دهانه ایـوان ۱۵ متر و پهنا آن ۱۳ متر و ارتفاعش ۲۱ تا ۲۲ متر میباشد.
ازاره های تراس مسجد جامع قزوین با سنگ و بقیـه با خشت تراش سازه شد‌ه‌است. در مسافت آجرها به مکان بندکشی با گچ، کاشی های باریک به رنگ لاجوردی مشاهده می شود.
سیاق ساختمان حیاط به سیرتکامل دو اشکوبه میباشد و اشکوب زیرین به طور سه چشمه در جنوب واقـع شـده میباشد، که ورودی و خروجی شبستان ذیل گنبد به‌حساب می‌آید و دو چشمه هم در شرق و غرب میباشد که به رواقهای دو طرف گنبد انشعاب می‌یابد.
بالای اشکوب اولیه، بر پایه ی چـشمـه هـای تحتانی ، پنج غرفه فوقانی سازه گردیده‌است که راهروی آن‌ها از پله‌پله در میان دیوار، حیاط و گنبد بوده میباشد، که در اکنون حاضـر مـسدود میباشد.
در بین اشکوب اولیه و دوم، کتيبـه باریکی به خط نستعلیق به رنگ لاجوردی در کاشی لیمویی رنگ وجود دارااست در بالای اشکوب دوم ، کتیبه دیگری مشاهده می شود که به خط نسخه ها خوب میباشد و سـوره مبارکه آدینه به رنگ طلایی در گاشی لاجوردی منقوش شد‌ه‌است.
در بخش جنوبی حیاط سه چشمه، راهرویی است که ورودی و شماره تلفن مسجد سجاد مشهد خروجی شبستان (گنبدخانه) ذیل گنبد به حساب می آید و همینطور دو ردیف کلان دارااست که قطر هر مورد ۹۵/۵ سانتی متر میباشد.
در جناح هر کدام از ردیف ها، لوحه هایی از سنگهای مرمر صیقلی نصب گردیده که سطور آن نیز به خط نستعلیق مندرج میباشد. لوحه دست راست که عبارت میباشد از هشت قطعه سنگ مرمر، در زمـان شـاه سـلیمان صفوی و به دستور وی ایجاد شده است.

این قسمت از شبستان در کنار تک تک زیبایی ها و معماری زیبایی که در تشکیل داد ر مسجد سجاد مشهد دیف ها و طاق ها، به عمل برده گردیده‌است، دارنده یک منبر 14 پله ای میباشد.
متاع پله های این منبر از سنگ مرمر میباشد که گفته می توان به مراد زیباکردن هرچه بیشتر این منبر به امر کریم ومهربان خان زند سنگ های مرمر این پله ها از مراغه به شیراز آوره گردیده است.
کاشی کاری مسجد نماینده قانونی در صحن و تراس های شمالی و جنوبی قشنگ بوده و از هفت رنگ معرق در کاشی های صحن مسجد به کار گیری کرده اند.
مسـجد نماینده قانونی به دلایلی هم زیرا طول کمتـر و فقدان ارکان مرتفـع و غالبی زیرا گنبد منزل و مناره و استعمال از بافت دوستانه خیس آجری عموم وارتر میباشد.
در مسجد نماینده قانونی شیراز اثری از گنبدخانه وجود ندارد. همگی چشـمه های شبستان معادل می‌باشند و پوشش گنبدی شبستان تمامی بعدها مشـابهی دارا‌هستند. این نشانگر آن اسـت کـه تفاوت ارزشـی در بین جایگاههای شبستان نیست و این کار متساوی میباشد با ناپسندی مسافت رزرو مسجد سجاد مشهد و تفاوت فراوان جایگاه و شرایط شـاه نسبت به عده عموم در نزد مهربان خان وكيل الرعايا و کوشش و میل وی در مجاورت خیس نمودن جایگاه و حالت قاضی نسبت به گردآوری عموم.
فقدان مناره در مسجد نماینده قانونی و وجود تزیین ها و کاشی کاری های اندک سبب می شـده که مسجد علاوه بر جواب به نیاز عملکردی خـود کمترین خود نمایی و اکران توان داشـته باشـد و فضای صمیمی تری را ساخت نماید.
هندسه و و تناسبات قاضی بر مسجد نماینده قانونی به نحوی وجود ندارد که استفاده کننده را به سمت و سوی خاص بکشاند بلکه با تاکید بر داخل، راءس و مرکزگرایی، شایسته ترین اطراف را برای سکون، وقار و تامل آماده می‌آورد.
الگوهای هندسی در نمای مسجد نماینده قانونی بر مبنا تقارن و تناسب قراردارد و قوی برگسترش در آحاد جهات و تصمیم به بیکران گری می‌باشند.
گونه های هندسی جانور در نمای مسجد نماینده قانونی شیراز به مثابه جنبه هایی از کثرت اخلاق آفریدگارند. به کار گیری از گونه های هندسی در معماری این مسجد با دقت به ماهیت هندسه برتجدید دور و اطراف می‌افزاید و تفکر را به پرواز درمی آورد.
هندسه حیاط نسبت رفیعتر ارتفاع به پهنا حیاط، ورودی را دلباز شماره تلفن مسجد سجاد مشهد و دردسترس قرار می دهد.
فضاهای خدماتی و ارتباطی در کنج ها و در دورترین نقطه از پایه مرکزی مسجد نماینده قانونی جایابی شدند.
فضاهای خدماتی، بهداشتی، وضوخانه ها تا آن جا که ممکن میباشد از صحن اساسی و ایوان مرکزی کنار کشیده گردیده و در نزدیکی درگاه ورودی و ایوان های فرعی و زمین های ناقص جایگزین گردیده، در‌این نظم و وقار هندسی آنچه که بیش تر از همگی به دیده می نشیند.
ایوانهای مهم و شبستانهای عبادی میباشد و هندسه اساسی هسته های فضایی در همکف مسجد نماینده قانونی همانند کعبه و مسجد النبی از مربع آغار گردیده که یک ضلع آن به سمت قبله است

عـرض میدان امام اصفهان در حـدود ۱۶۰ متر اسـت، یعنی حـدود ۱۳ موازی طول.
بدنه پیرامون میدان نقش جهـان از به عبارتی زمان صفویه به صورت دوطبقه و به ارتفاعی مسجد سجاد مشهد که اینک وجود داراست بوده میباشد.این پیوستگی بدنه میدان به یار طول نسبتاً بلند بدنه که حدود۱۲ متر میباشد و در چهار نقطه با ابنیه مرتفع مشمول سردر مسجد جامع عباسی، سردر مسجد روضه خوان لطف الله، کاخ بهتر قاپو و سردر قیصریه مخلوط می‌شود، موجب می‌گردد که با دقت به دلیل تابش آفتاب که از سمت جنوب میباشد، همواره بخشی از فضای گشوده مقابل بدنه جنوبی در سایه باشد.
در ارتباط بدنه شرقی و غربی نیز به ترتیب در صبح و بعد از ظهر سـایه اندازی قابل قبولی به وجود آید که فضای مقابل حجره هـای دور و اطراف میدان را در سایه قرار داده و موجب توسعه حیطه آسایش می گردد.
محصوریت فضاهای شهری عاملی بسیار مطلوب برای کاهش تأثیر بادهای نا مطلوب میباشد که اکثر وقت ها گرما و گرد و غبار را به باطن فضاهای گشوده در اقلیم گرم و کم آب میاورند و به تهیه وضعیت محیطی در فضای گشوده میدان یاری می نماید.
میدان امام اصفهان در قبال باد و آفتاب پشتیبانی نسبی در اطراف جداره ها رزرو مسجد سجاد مشهد مهیا می شـود و به جهت ارتفاع و پهنا زیاد میدان، تأثیر جداره ها به تک تک حجم میدان نفوذ نمی نماید
به کار گیری از ارکان طبیعی آب و درخت در فضای گشوده میدان درختان از لحاظ آسایش اقلیمی تأثیر قابل توجهی دارا‌هستند که عمدتاً شـامل ساخت‌و‌ساز برودت از روش سایه اندازی در قبال آفتاب و ساخت برودت ناشی از تبخیر آب جان دار در برگ و بقیه اندام درخت می شـود.
هم اینگونه عملیات تبخیری که توسـط درختـان در گوشه و کنار شکل میگیرد به خیر قادر است به کاستن از بی آبی آزاردهنده هوا یاری کنـد.
در عصر صفویه به مراد ساخت‌و‌ساز شـرایط مناسب محیطی در فضای گشوده میدان نقش جهـان اصفهان از سیستم بسیار نظام مند درختکاری و آبیاری مصرف شده بود.
محیط میدان در حوالی دکانها نهر لبریز آبی رنگ روان میباشد که در اواسط آن سنگ هایی برای رفت و آمد پیاده ها قرار داده اند و در بین این نهر و دکانها به خط بی واسطه درخت های مالامال شاخ و برگ و یکسـان کاشته اند پیاده روهای سنگی دور و بر نهر تقریبا یک پا یا این که ۳۰ سانتی آدرس مسجد سجاد مشهد متر از سطح زمین همسایه خویش فراتر بوده اند.
این اختلاف سطح می توانسته خویش نوعی ساخت‌و‌ساز حریم برای فضای میانی میدان امام اصفهان که در آن زمانه برای بازی ها و مراسـم گوناگون به عنوان مثال بسازی چوگان و قیق اندازی آیتم استعمال قرار می گرفت باشد. اشخاص تماشاگر نیز در کنار نهرهای روان دور و اطراف میدان و در ذیل سایه درختان بازی ها را تماشا می کردند
استعمال از اتاقک های نصفه گشوده در فضای گشوده میدان از آن جا که قسمت های شمالی میدان امام اصفهان، روءیت کرد بسیار قابل قبولی را به میدان امام اصفهان و موادسازنده شـاخص آن دربرگیرنده مسجد جامع عباسی، مسجد روحانی لطف الله و کاخ بهتر قاپو داشتند، برای به کار شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گیری هر چه خوب از فضای گشوده میدان، اتاقک های چویی سریسته در نصیب شمالی میدان ساکن گردیده بود که درین اتاقک ها سرویس ها پذیرایی و سرویس ها مربوط به وقت ها فراغت مانند قهوه منزل ، شربت منزل و غیره بومی بود.
این اتاقک ها که با چوب و مصالح مدل تشکیل شده بودند، بعد ها نسبتاً بزرگی داشته و سرپوشیده بودند و حالتی شبیه رواق را به وجود آورده بودند که در کل ارتفاع بدنه شـمالی میدان وسیع شـده بود

میان ارکان بنا ای معماری کشور ایران به خصوص میدان های مشهور جمهوری مسجد سجاد مشهد اسلامی ایران عنصر تزئین عنایت ویژه ای داشته میباشد. در‌پی به تزئینات سطح ها ارکان تاقی در میدان های شهری پرداخته شد‌ه‌است .

آجرکاری
با اعتنا به محدودیت استعمال از چوب و سنگ در کشور‌ایران، و خشت تحت عنوان عمده ترین نوع مصالح التفات یافت؛ چندان که همه بناهای تاریخی و به عنوان مثال معماری میدان نمایانگر هنر با ارزش آجرکاری میباشند.

این هنر به طور ویژه در چهارچوب کلی و پیشانی بنا های تاقی قابل مشاهده میباشد.

چهارچوب تاق آجرچینی بی آلایش آجرکاری معمولی به صورت کلان در ایجاد کرد موادسازنده تاقی در جداره ی میدان های دارای شهرت کشور‌ایران اجراشده میباشد به این نحو که در ایجاد کرد شالوده های قوس از طریق ی رگه چینی( افقی و روی هم) و در تیرهای فوقانی آن از نحوه هره رزرو مسجد سجاد مشهد چین (عمودی و در کنار هم) استعمال گردیده‌است.

آجرچینی گل انداز در‌این نوع نماسازی که پیشتر در بنا های تاقی بنا شده در محدوده جلوخان ها به چشم میخورد؛ آجرها را چنان می چیدند که از ادغام آن‌ها گلهای هفت رجی، پنج جی و سه رجی به دست آید ، برای جلوه دستچین با سله گذاری (پیش دادن خشت) گل به دست آمده را از سطح دیوار جداگانه می نمودند و یا این که با آجرهای رنگین آن را متمایز می کند.

در معماری میدان و در پیشانی تاق در پیشانی عنصرها تاقی ضمن دو سیرتکامل رگه چین و هره چین از شیوهی خفته وراسته(جناقی) نیز مستعمل میباشد. این تنوع آجرکاری در نمایان ترین قسمت عنصرها تاقی که در چیره میادین قابل مشاهده میباشد؛ به بی آلایش ترین صورت منجر آدرس مسجد سجاد مشهد زینت جداره ها می گردد.

کاربندی
نقوش دکوری در پوسته سه آینده (کاربند) به صورت شماره تلفن مسجد سجاد مشهد مقرنس، قانونی بندی و یزدی بندی در پوشش آسمانه های تالارها، فضای داخلی گنبدخانه ها و به طور نیم فعالیت در پوشش تاقها و ایوانها قابل رؤیت میباشد.

مسجد جامع همدان با پلانی مربع مستطیل به صورت چهار ایوانی ناقص میباشد.
دارنده صحن گسترده مستطیل صورت دربین سه ایـوان در جهات جنوبی، شرقی مسجد سجاد مشهد و شمالی، چند شبستان، گنبد تک پوش آجـری ، گنبدخانه، شش مناره و چنـد حـجـره قـرار گرفته میباشد.
مسجد جامع همدان از منظر ساختمانی و معماری از یک‌سری نصیب گوناگون و مربوط به یکدیگر از قبیل: سردر، هشتی، صحن، تراس ها ، حجره ها و شبستان هایی در حوالی ساخته شده میباشد.
در ورودی اساسی مسجد جامع همدان در قبل در جانب غربی و از جانـب بـازار بـوده میباشد، امـا بـا ایجـاد بناهـا و ورودی جدیدی در ضلع شمالی «جانب خیابان اکباتان» ورودی مهم به‌این جهت منتقل گردیده است.
از سردر دیرین مسجد در جانب بازار، می قدرت از روش یک هشتی به قسمتهای متفاوت مسجد وارد شد.
ورودی دیگر مسجد در جهت جنوب شرقی از طرف بازار و از روش یک دالان میباشد.
صحـن مسجد جامع همدان دارنده آبگینه بزرگی در رزرو مسجد سجاد مشهد اواسط، تراس ها، حجره ها و شبستان هایی در حوالی میباشد.
سطح صحن حدود ۲ متر تحت خیس از کوچه های همسایه واقع گردیده‌است.
ایـوان جنوبی صحن دارنده دو طاق نمای معدود عمق است که بر بالای ایـن ایـوان، دو مناره کوتاه و کلفت وجـود داراست.
پشت سرایـوان فضای گنبددار مسجد واقع گردیده است که به یاور تراس، هسته اول و دیرین مسجد را تشکیل می‌دهد و در ضلع جنوبی آن محرابی درنظرگرفته شده میباشد.
گنبـد بـنـا از نوع دو قالب بوده و از لحاظ تناسبات معماری اسلامی درخور دقت میباشد؛ گنبدخانه از روش درگاه های جانبی به شبستان های ردیف دار روش پیدا میکند، در طرف غربی آن، شبستان گنبددار مسجد با ردیف های متناسب سنگی قـرار دارااست که از روش ورودی هایی به صحن و گنبدخانه خط مش پیدا میکند.
در سمت غربی تراس و همسایه شبستان فوق الذکر، شبستان آدرس مسجد سجاد مشهد ردیف دار دیگری قراردارد، که روبه روی حیاط جنوبی و در سمت دیگر صحن، تراس و شبستان ردیف داری به روش تازه با پوشش مسطح درست شده و بر بالای تراس میانی آن، دو مناره تعبیه شده که از الحاقات زمان اخیر میباشد.
نمای حیاط سردر نو مسجد از خیابان اکباتان نیز دارنده دو منار میباشد.
مسجد جامع همدان اکنون دارنده دو ورودی مهم از جانـب بـازار و یک ورودی از جانب خیابان اکباتان میباشد.
راهرو، هشتی و سردر تراس دار آن از قسمت های کهن مسجد به حساب آورده می شود.
سردر دارنده تزیینات زیبایی، مزیـن بـه مقرنس کاری شماره تلفن مسجد سجاد مشهد گچی به رنگ آبی‌رنگ است.