مسجد، اسم مکان و در لغت به معنای جای سجده و عبادت میباشد[1] و در اصطلاح، به مکانی گفته میشود که منزلت عبادت و خضوع هست. هر یکسری کلمه مسجد در ارتباط چهار دیواری خاصی به عمل می‌رود که برای عبادت تاسیس شده است، اما در اسلام کلیه زمین، منزه و پاکیزه است و می‌تواند سجده‌گاه و مسجد مؤمن قرار گیرد.
فرستاده اکرم(ص) در حدیثی بعداز بیان فضیلت مسجد الحرام و مسجد الأقصی، به ابوذر فرمود: «حیثما ادرکتک الصلاة فصلِّ و الأرض لک مسجد؛[2] هر جا وقت نماز رسید، همان جا نماز بخوان که سرتاسر زمین برای تو مسجد می باشد».
کلمه و واژه مسجد، با صیغه‌های مختلف 29 بار در قرآن به عمل رفته و در بیشتر مفاد، مراد مسجد الحرام است که به عنوان اولیه مسجد روی زمین شناخته و برای عبادت مردم ساخته شده است:
) إِنّ أَوّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلّذی بِبَکّةَ مُبارَکًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ(؛[3]
«اولیه خانه‌ای که برای مردم قرار داده گردیده‌است، خانه‌ای میباشد در مکه که مایه برکت و هدایت برای جهانیان میباشد».
مهم‌ترین نقش مسجد، مرکزیت بخشیدن به عبادت مسلمان ها می باشد. مسجد محیطی، است که بشر چرک آلود نباید وارد آن خواهد شد و دور و بر و زمین آن باید از هر گونه پلیدی محفوظ باشد.
مسجد خلال مرکزیت برای عبادت، محلی برای نشانه دادن اتحاد و هماهنگی امّت و تمسّک جمعی به «حبل الله» برای رسیدن به اهداف الهی و انسانی، مرکزی برای حکومت و آنگاه، مکانی برای یاددادن و تعلّم بود.
در‌این نوشته، سعی در این میباشد که خلال آشنایی بیشتر با رده و آداب مسجد، وظایف فرد در عوض مسجد و نقش مفید آن را در زندگی تبیین کنیم و گامی برای رونق بیشتر مساجد برداریم. ان‌شاء الله
الف) منزلت مسجد
مسجد در فرهنگ اهل بیت(ع) مهمان‌خانه خداوند در زمین، جایگاه نزول خیرات و مسجد سجاد مشهد برکات آسمانی، خانه دوراندیشی و عبادت، علاقه و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و عفو وبخشش، تجلی‌گاه پردیس در زمین و تفریح‌گاه موحّدان است.[4]
نبی اکرم(ص)، در اولی قدم برای تشکیل حکومت اسلامی، مسجد النبی را در مدینه مبنا‌گذاری کرد که اول پایگاه علمی، سیاسی، اجتماعی و حکومتی اسلام به شمار آمد و به عنوان راس آموزش معارف اسلامی و انسان سازی و راس حکومت و سیاست‌گذاری شناخته شد.
1. خانه پروردگار
معبود متعال میفرماید:
)وَ أَنّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا([5]؛
«مساجد برای خداست. پس احدی را جز او نخوانید»؛ یعنی همگی چیز در مساجد برای خداست و مسجد باید جای تبلیغ بها‌های الهی باشد.
نبی معبود(ص) فرمود: «در تورات درج گردیده است که: خانه‌های من روی زمین، مساجد میباشند. آفرین به هر که خود را در خانه‌اش پاکیزه کند و آنگاه برای دیدارم به خانه‌ام بیاید. با خبر باشید بر میزبان میباشد که میهمان را گرامی داراست؛ آن ها که در تاریکی‌های شب به مساجد میروند، بشارت باد بر آنان به نور و روشنایی درخشان در روز قیامت».[6]
امام درستگو(ع) فرمود: «بر شما باد به رفتن به مساجد؛ زیرا مساجد، خانه‌های معبود در روی زمین میباشند. هر که پاکیزه وارد آنان شود، خداوند او را از گناهانش تمیز می‌کند و اورا در زمره زائران خودش می‌نویسد. پس در مساجد بسیار نماز و دعا بخوانید.[7]
در حدیث قدسی آمده است: «مساجد خانه‌های من در زمین میباشند. مساجد برای اهل عرش نورافشانی می‌کنند؛ همان طور که ستارگان برای اهل زمین می‌درخشند».[8]
2. خانه پرهیزکاران
نبی پروردگار(ص) فرمود: «المَسجِد بَیتُ کُلِّ تَقیٍ؛[9]
«مسجد، خانه هر پرهیزکار میباشد».
در حدیث دیگر فرمود:
«مساجد، خانه پرهیزکاران هست و هر که مسجد خانه‌اش باشد، خدا آسایش، وقار و عبور از صراط را برای او تضمین می‌کند».[10]
3. خانه مؤمن
از نبی اکرم(ص) نقل شد‌ه‌است که فرمود: «المَسجِدُ بَیتُ کُلِّ مُؤمِنٍ؛[11] مسجد، خانه هر مؤمن میباشد».
4. منزلت پیامبران
رسول گرامی(ص) فرمود: «المَساجِدُ مَجالسُ الأنبیاءِ؛[12] مساجد، رده پیامبران میباشد».
5. برترین مکان
پیامبر معبود(ص) فرمود: «خَیرُ البِقاعِ المَسجِدُ وَ شَرُّ البِقاعِ الأسواقُ؛[13] بهترین مکان ها مسجد است و بدترین آنان بازار میباشد».
6. دوستداشتنی‌ترین مکان
امام علی(ع) فرمود: «هر که بخواهد به مسجد وارد شود، موءدب و متانت وارد خواهد شد؛ چون مساجد، خانه‌های خداوند و محبوب‌ترین زمین‌ها نزد خداست و دوست داستنی‌ترین فرد پیش خدا، کسی میباشد که اولیه از تمامی وارد مسجد و بعد از همه، از آن خارج شود».[14]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «نشستن در مسجد برای من بهتر از نشستن در فردوس میباشد؛ زیرا در فردوس خشنودی خودم مهیا می گردد و در مسجد خشنودی معبود به دست می‌آید».[15]
و در بیان دیگری فرمود: «أَحبُّ البِلاد اِلَی اللهِ مَساجِدُها وَ أبغَضُ البِلادِ إِلَی اللهِ اَسواقُها؛[16] دوستداشتنی‌ترین جا پیش خدا مساجد، و مبغوض‌ترین زمین پیش پروردگار بازارها میباشند».
7. ساختن مسجد
از‌آنجا‌که مساجد در اسلام منزلت بسیار مهمی دارند، بر ساختن و تعمیر مسجد تأکید زیادی شده است. رسول اکرم(ص) فرمود: «مَن بَنی مَسجِداً وَلَو مَفحَصَ قَطاةٍ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فی الجَنَّةِ؛[17] هر که مسجد بسازد، در صورتیکه چه به اندازه خوابگاه مرغ سنگ‌خواره‌ای باشد، خداوند برای او در بهشت رزرو مسجد سجاد مشهد خانه‌ای می‌سازد».
ولی زمانی ساختن مسجد ارزشمند میباشد و این کلیه ثواب دارد که مقصود از ساخت آن، اعلای واژه توحید و تبلیغ فرهنگ وتمدن اسلام ناب و مکتب پیامبران و امامان معصوم(ع) باشد؛ ولی در صورتی غرض غیر الهی و شیطانی باشد، نه تنها ارزش و ثوابی ندارد، بلکه تولیدکننده آن مؤاخذه گردد. از این رو، خدا از اولین بانی مسجد در اسلام که مسجد قبا را تشکیل داد، این چنین خیال می‌کند:
)لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التّقْوى مِنْ أَوّلِ یَوْمٍ أَحَقّ أَنْ تَقُومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبّونَ أَنْ یَتَطَهّرُوا وَ اللّهُ یُحِبّ الْمُطّهِّرینَ(؛[18]
«مسجدی که از روز استارت مبتنی بر زهد و تقوا بنا شده، سزاوارتر است که در آن به نماز قیام کنی؛ چون درین مسجد کسانی میباشند که دوست دارا‌هستند منزه و تمیز شوند و آفریدگار پاکیزگان را دوست دارااست».
البته خداوند به کسانی که با مقاصد دیگر مسجد ساختند، نه فقط ثوابی نمی‌دهد، بلکه با آن ها به شدّت عکس العمل می‌کند و آنها را منافق به شمار می آورد:
)وَ الّذینَ اتّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرارًا وَ کُفْرًا وَ تَفْریقًا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ وَ إِرْصادًا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنّ إِنْ أَرَدْنا إِلاّ الْحُسْنى وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنّهُمْ لَکاذِبُونَ( [19]؛
«منافقان عده ای‌اند که مسجدی ساختند به مراد ضرر و زیان رساندن به فرستاده و مؤمنان و تقویت بی دینی و ایجاد کرد تفرقه فی مابین مؤمنان و کمین‌گاه برای کسانی که با خدا و پیامبرش جنگ کرده بودند، و آنها عهد خیال و خاطر می‌کنند که نظری جز نه نداشته‌ایم امّا خداوند گواهی میدهد که دروغ می‌گویند».
آنگاه خدا اضافه می‌کند:
) لا تَقُمْ فیهِ أبداً(؛
«هرگز در آن مسجد نماز اقامه نکن یا هرگز در آن مسجد نایست».
از این آیات بر می‌آید که «مسجدسازی» باید بر اساس تقوای الهی بنیان‌گذاری شود و هدف این باشد که معبود در آنجا عبادت و بلندمرتبه داشته گردد و محل اجتماع اشخاصی باشد که علاقه دارا هستند به سوی معبود حرکت کنند و خود را تمیز و پاکیزه سازند و خودسازی کنند و اهداف الهی را آدرس مسجد سجاد مشهد در آنجا به اعمال درآورند. و مسجد باید مرکزی برای اجتماع و اتحاد مسلمانها باشد و نفع اسلام و مسلمین در آن گزینه دقت قرار گیرد، نه اینکه محلّ باند‌بازی و تفرقه و ضرروزیان رساندن به مسلمان ها و موجب بدبینی به خدا باشد و در آن شرک و الحاد و بی دینی تقویت گردد.
در آیه دیگر، قرآن صریحاً میفرماید:
)ما کانَ لِلْمُشْرِکینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ سلطانِآئینَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ([20]؛
«مشرکان را نرسد که مساجد معبود را آباد کنند، با آنکه خود شاهد کفر خویشتن‌اند؛ چه اینکه انجام آنها بی‌اجز و باطل است و خود در دوزخ جاودان‌اند».
آنگاه میفرماید: )إِنّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ اْلآخِرِ وَ أَقامَ الصّلاةَ وَ آتَى الزّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاّ اللّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَآیینَ[21](؛
«مسجدهای خدا را صرفا کسی آباد می‌کند که به پروردگار و روز جزا ایمان دارد، نماز به پا کند، زکات دهد و جز از خداوند نترسد. باشد که آن ها از هدایت یافتگان باشند».
گروهی از مفسران معتقدند که مراد، عمران ظاهری نیست بلکه این واژه بر عمران معنوی نیز دلالت داراست که همان آباد نگاه‌داشتن مساجد و حضور در آنها برای ادای نماز و کارهای سودمند میباشد؛ چنان که میبدی در تفسیرش گفته می باشد: «عمارت مسجد، داخل شدن و نشستن در آن است و به قولی، بالا بردن بنای مسجد و نیکو کردن آن و به قولی عمارت مسجد، عبادت کردن، نماز تلاوت و طواف در آن میباشد».[22] آیت الله مکارم شیرازی نیز می فرماید: «آیه مضمون وسیعی داراست و کلیه امور را شامل میشود».[23] زمخشری نیز بعداز نقل هر دو نظر از فرستاده اکرم(ص) نقل می‌کند که خدا فرمود: «إِنَّ بُیوتی فی ألارضِ المَساجِدَ، وَ أنَّ زُوّاری فیها عُمّارُها؛[24] مساجد، خانه‌های من در زمین میباشند و در بین آبادکنندگان مساجد، همانا ملاقات کنندگان من قرار دارا‌هستند».
8. آبادی معنوی مساجد
روزی فرستاده خداوند(ص) خطاب به ابوذر فرمود: «در تعمیر و آبادانی مساجد بکوش که ثواب آن از حوزه معبود، بهشت میباشد».
ابوذر پرسید: مساجد را چه گونه آباد کنیم؟
رسول(ص) فرمود: «در مساجد با صدای بلند سخن نگویید، حرف باطل و سخن اشتباه نزنید و خریدوفروش و خریدوفروش نکنید. ای اباذر! تا در مسجد هستی، بکوش یاوه و بیهوده نگویی و چنانچه این یک سری دستور را رعایت نکردی، روز قیامت جز خویشتن را شماتت و سرزنش مکن».[25]
امام راستگو(ع) از نبی اکرم(ص) نقل می‌کند که فرمود: «چون پروردگار بزرگ و گرانقدر ببیند که اهل یک آبادی (شهر یا روستا) در نافرمانی او زیاده‌روی کرده‌اند، اما میان آن ها سه تن مسلمان (حقیقی) میباشد، خطاب فرماید: «ای گناه‌کاران و کسانی که از فرمان‌های من سر برتافته‌اید! درصورتی که در میان شما مؤمنانی نبودند که با یکدیگر مهربان‌اند و با نمازگزاردنشان، زمین و مساجد من را آباد می‌گردانند، و در سحرگاهان استغفار می‌کنند، عذابم را بر شما فرود می‌آوردم».
مرحوم نوری در تحت حدیث مزبور می‌نویسد: «حدیث در‌این مضمون درست است که مراد از عمران مساجد، دایر نگاه‌داشتن آنها توسط نماز، دعا، خیال معبود، خواندن قرآن و جز اینهاست، نه تعمیر و ترمیم سقف و دیوار آن».[26]
یک نکته
گاهی انسان نمی‌تواند در مسجد حضور یابد و به دلایلی بایستی فریضه نماز را در خانه بجا آورد. از این رو، در اسلام پیشنهاد گردیده‌است که اتاقی را برای نماز و راز و نیاز اختصاص دهد؛ همان طور که امروزه نمازخانه‌هایی را در ادارات، هواپیماها و .... اختصاص داده‌اند. امام درست گو(ع) در نامه‌ای به شخصی به نام مسمع نوشت: «دوست دارم که یکی‌از اتاق‌های جایگاه را مسجد قرار دهی».[27] آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: «علی(ع) در منزل خود اتاقی را که نه کوچک بود و نه گرانقدر، مخصوص نمازش قرار داده بود».[28]
ولی روشن میباشد که این امر نباید موجب گردد که آدم حضور کمتری در مساجد پیدا کند. از این‌رو، بر حضور در مساجد عمومی، به خصوص مساجدی که ویژگی خاص دارا هستند، بسیار تأکید و ثواب‌های زیادی برای نماز تلاوت در در آنان گفته شده میباشد.
9. اثرها رفتن به مسجد
امام راستگو(ع) فرمود: «من مَشی إلی المَسجِدِ، لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ وَلا یابِسٍ إلاّ سَبّحَت شماره تلفن مسجد سجاد مشهد لَهُ الارضُ إلی الأرضینَ السابِعةَ؛[29] کسی که به طرف مسجد قدم بردارد، پایش را بر تر و بی آبی نمی‌گذارد، جز آنکه زمین تا طبقه هفتمش برای او تسبیح می گوید».
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «بشارت باد بر اشخاصی که در ظلمات شب به طرف مساجد میروند به نوری که در روز قیامت برای آن ها پیدا میشود».[30]
در بیان دیگری فرمود: «کسی که برای شرکت در نماز جماعت به مسجدی رود، برای هر قدمی که بر می دارد، هفتاد هزار حسنه برایش نوشته شود و به همان اندازه درجاتش بالا رود و در حالتی‌که در آن فعلا بمیرد، خدا هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به دیدار او فرآیند و انیس تنهایی او باشند و تا‌زمانیکه برانگیخته شود، برایش آمرزش بخواهند».[31]
10. حضور در مسجد
پیامبر اکرم(ص) به ابوذر فرمود: «ای اباذر! مادامی که تو در مسجد هستی، خداوند در مقابل هر نفسی که میکشی، یک مرتبه در فردوس به تو عطا می‌کند و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و برای تو برای هر نفس در مسجد، ده حسنه می‌نویسند و ده گناه از تو پاک می‌کنند».[32]
و در حدیث دیگری فرمود: در مسجد به انتظار نماز نشستن، عبادت میباشد، مگر آنکه حدثی از او سر زند ». عرض شد: ای پیامبر خداوند! حدث چیست؟ فرمود: «غیبت کردن».[33]
11. ثواب نماز در مسجد
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نماز در مسجد من (مسجد النبی(ص)) پیش خداوند، هم اندازه ده هزار نماز در مساجد دیگر میباشد، مگر در مسجد الحرام که نماز در آن، متساوی صد هزار رکعت می باشد».[34]
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «ثواب نماز در بیت‌المقدس، معادل هزار رکعت نماز هست و نماز در مسجد اعظم (جامع)، برابر صد نماز هست و نماز در مسجد محله و قوم ،ثواب 25 رکعت نماز را داراست و در مسجد بازار، دوازده برابر نماز میباشد و نماز در خانه، به اندازه یک نماز ثواب دارااست».[35]
حضرت امام خمینی(ره) میفرماید:
«در شرع مقدس اسلام بسیار پیشنهاد شد‌ه‌است که نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از کلیه مسجدها، مسجد الحرام میباشد و سپس مسجد پیامبر اسلام(ص)، آنگاه مسجد کوفه، بعد مسجد بیت المقدس، آن گاه مسجد جامع هر شهر و آنگاه مسجد محله و بعد از مسجد محله، مسجد بازار میباشد».
و آن گاه می فرماید: «زیاد رفتن به مسجد و رفتن به مسجدی که نمازگزار ندارد، مستحب است و اهل یک محل مسجد در صورتیکه عذری نداشته باشد، مکروه می باشد در غیر مسجد نماز بخواند».[36]
12. بی‌توجهی به مسجد
در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است که فرمود: «لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِد إلاّ فی المَسجدِ؛[37] نمازی برای اهالی مسجد نیست، مگر در مسجد».
در حدیث دیگر فرمود: «هر کس در مسجد ندای نماز را بشنود و سوای علت از آن خارج گردد، منافق میباشد، مگر اینکه قصد رجوع داشته باشد».[38]
امام امت(ره) فرموده میباشد: «مستحب میباشد انسان با کسی که در مسجد حاضر نمیشود، غذا نخورد و در کارها با او مشاوره نکند و هم محلی او نشود و از او زن نگیرد و به او زن ندهد».[39]
و از امام درستگو(ع) گفته شده که فرمود: «مساجد از همسایگانش که آن را زیارت نکردند، نزد آفریدگار شکایت کردند. پروردگار به آنان وحی کرد: به عزت و جلالم قول که نمازشان را نپذیرم و عدالت آنها‌را دربین مردم آشکار نسازم و بخشش من به آنان نرسد و در بهشتم در جوار خویش قرارشان ندهم».[40]
ب) آداب مسجد
1. آداب ورود به مسجد
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «کسی که بخواهد وارد مسجد گردد، باادب و وقار وارد خواهد شد؛ زیرا مساجد، خانه‌های آفریدگار و دوستداشتنی‌ترین محل‌ها پیش خداوند می باشند».[41]
از اهل بیت(ع) اورده شده که فرموده‌اند: «خوب آن میباشد که هنگام ورود به مسجد، آغاز با پای راست وارد شوی و هنگام خروج، با پای چپ خارج شوی».[42]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «لا تَدخُلِ المَسجِدَ إلاّ بِالطَّهارَة وَ مَن دَخلَ مَسجِداً بِغَیرِ الطَّهارَِةِ فَالمَسجِدُ خَصمُهُ؛[43] وارد مسجد نشو، مگر با طهارت، و هر کس سوای آن وارد خواهد شد، مسجد دشمن او خواهد بود».
فاطمه زهرا(س) فرمود:
«پیامبر هنگامی که باطن مسجد می شد، چنین می‌فرمود: «بِسم اللهِ، اللَّهُم صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَاغفِر ذُنُوبی وَ افتَح أبوابَ رَحمَتِک؛ به نام آفریدگار، خدایا! بر محمد و آلش درود بفرست، و گناهانم را ببخش و درهای عفووبخشش خود را برایم باز کن».[44]
2. آداب حضور در مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «هر گاه باطن مسجد شدی، ستایش و قدردانی خداوند بگو و بر فرستاده صلوات بفرست».[45] نبی اکرم(ص) فرمود: «مساجد را گذرگاه قرار ندهید، مگر اینکه دو رکعت در آن نماز بخوانید».[46] امیرمؤمنان(ع) فرمود: «سنت این هست که وقتی در مسجد می‌نشینی، رو به قبله باشی».[47] نبی خدا(ص) فرمود: «ای اباذر! هر نشستی در مسجد بیهوده میباشد، مگر نماز تلاوت یا ذکر اعلام کردن، پی‌علم بودن و سؤال علمی کردن».[48]
در بیان دیگری از آن حضرت آمده می باشد: «اِنَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآنِ؛[49] همانا مساجد برای قرآن بنا گذارده شده‌اند».
طبق این بیان، مساجد مکانی برای شناخت، شناساندن و فراگیری قرآن و حقایق آن و اجرای اپلیکیشن‌ها و دستورهای آن می بایست باشد؛ چنان که در بعدازظهر پیامبر اکرم(ص) و امامان(ع) چنین بود.
بدین ترتیب می بایست مساجد را عملاً تکریم و احترام آن ها را مراقبت کنیم و درتوان قدرت از آنان سود برگیریم و از آنچه در شأن مساجد و خانه‌های خداوند نیست، بپرهیزیم.
در حدیثی از امام درست گو(ع) آمده هست: «إنّما اُمِرْنا بِتَبلندمرتبهِ المَساجدِ لأنّها بُیوُتُ اللهِ فِی الأرض؛[50] ما مأمور به بزرگداشت مساجد شده‌ایم؛ زیرا مساجد، خانه‌های پروردگار در روی زمین به شمار می آیند».
در جای دیگر فرمود: کسی که مسجد را گرامی و از افکندن آب دهان و بینی در آن دوری کند، در روز قیامت در حالی به لقای الهی نائل شود که خوشحال هست و نامه اعمالش به دست راستش داده می‌گردد».[51]
3. کارهای ناروا در مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «جَنِّبُوا مَساجِدَکُم الشِّراءَ وَالبَیْعَ»؛[52] مساجد خود را از خرید و فروش بدور نگهدارید».
نبی اکرم(ص) فرمود: «ورود به مسجد برای افراد جُنب و حایض، جایز نیست».[53]
در بیان دیگری فرمود: «کلام ناروا در مسجد، حسنات را می‌خورد؛ آن گونه که ستوران علف‌ها را می خورند».[54]
و فرمود: «مَن نامَ فِی المَسجدِ بِغَیرِ عُذرٍ إبتَلاهُ اللهُ بَلاءً لازَوالَ لَهُ؛[55] هر که فارغ از عذروبهانه در مسجد بخوابد، آفریدگار اورا به بلایی گرفتار می‌کند که از فی مابین رفتنی نیست».
آرزو‌میباشد با بهره‌گیری هر چه بیشتر از دستورهای گران بها مکتب اهل بیت(ع)، روز آپدیت شاهد پررونق‌تر شدن مساجد باشیم. ان‌شاء الله
مسجد، اسم مکان و در لغت به معنای جای سجده و عبادت میباشد[1] و در اصطلاح، به مکانی گفته میشود که منزلت عبادت و خضوع هست. هر یکسری کلمه مسجد در ارتباط چهار دیواری خاصی به عمل می‌رود که برای عبادت تاسیس شده است، اما در اسلام کلیه زمین، منزه و پاکیزه است و می‌تواند سجده‌گاه و مسجد مؤمن قرار گیرد.
فرستاده اکرم(ص) در حدیثی بعداز بیان فضیلت مسجد الحرام و مسجد الأقصی، به ابوذر فرمود: «حیثما ادرکتک الصلاة فصلِّ و الأرض لک مسجد؛[2] هر جا وقت نماز رسید، همان جا نماز بخوان که سرتاسر زمین برای تو مسجد می باشد».
کلمه و واژه مسجد، با صیغه‌های مختلف 29 بار در قرآن به عمل رفته و در بیشتر مفاد، مراد مسجد الحرام است که به عنوان اولیه مسجد روی زمین شناخته و برای عبادت مردم ساخته شده است:
) إِنّ أَوّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلّذی بِبَکّةَ مُبارَکًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ(؛[3]
«اولیه خانه‌ای که برای مردم قرار داده گردیده‌است، خانه‌ای میباشد در مکه که مایه برکت و هدایت برای جهانیان میباشد».
مهم‌ترین نقش مسجد، مرکزیت بخشیدن به عبادت مسلمان ها می باشد. مسجد محیطی، است که بشر چرک آلود نباید وارد آن خواهد شد و دور و بر و زمین آن باید از هر گونه پلیدی محفوظ باشد.
مسجد خلال مرکزیت برای عبادت، محلی برای نشانه دادن اتحاد و هماهنگی امّت و تمسّک جمعی به «حبل الله» برای رسیدن به اهداف الهی و انسانی، مرکزی برای حکومت و آنگاه، مکانی برای یاددادن و تعلّم بود.
در‌این نوشته، سعی در این میباشد که خلال آشنایی بیشتر با رده و آداب مسجد، وظایف فرد در عوض مسجد و نقش مفید آن را در زندگی تبیین کنیم و گامی برای رونق بیشتر مساجد برداریم. ان‌شاء الله
الف) منزلت مسجد
مسجد در فرهنگ اهل بیت(ع) مهمان‌خانه خداوند در زمین، جایگاه نزول خیرات و مسجد سجاد مشهد برکات آسمانی، خانه دوراندیشی و عبادت، علاقه و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و عفو وبخشش، تجلی‌گاه پردیس در زمین و تفریح‌گاه موحّدان است.[4]
نبی اکرم(ص)، در اولی قدم برای تشکیل حکومت اسلامی، مسجد النبی را در مدینه مبنا‌گذاری کرد که اول پایگاه علمی، سیاسی، اجتماعی و حکومتی اسلام به شمار آمد و به عنوان راس آموزش معارف اسلامی و انسان سازی و راس حکومت و سیاست‌گذاری شناخته شد.
1. خانه پروردگار
معبود متعال میفرماید:
)وَ أَنّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا([5]؛
«مساجد برای خداست. پس احدی را جز او نخوانید»؛ یعنی همگی چیز در مساجد برای خداست و مسجد باید جای تبلیغ بها‌های الهی باشد.
نبی معبود(ص) فرمود: «در تورات درج گردیده است که: خانه‌های من روی زمین، مساجد میباشند. آفرین به هر که خود را در خانه‌اش پاکیزه کند و آنگاه برای دیدارم به خانه‌ام بیاید. با خبر باشید بر میزبان میباشد که میهمان را گرامی داراست؛ آن ها که در تاریکی‌های شب به مساجد میروند، بشارت باد بر آنان به نور و روشنایی درخشان در روز قیامت».[6]
امام درستگو(ع) فرمود: «بر شما باد به رفتن به مساجد؛ زیرا مساجد، خانه‌های معبود در روی زمین میباشند. هر که پاکیزه وارد آنان شود، خداوند او را از گناهانش تمیز می‌کند و اورا در زمره زائران خودش می‌نویسد. پس در مساجد بسیار نماز و دعا بخوانید.[7]
در حدیث قدسی آمده است: «مساجد خانه‌های من در زمین میباشند. مساجد برای اهل عرش نورافشانی می‌کنند؛ همان طور که ستارگان برای اهل زمین می‌درخشند».[8]
2. خانه پرهیزکاران
نبی پروردگار(ص) فرمود: «المَسجِد بَیتُ کُلِّ تَقیٍ؛[9]
«مسجد، خانه هر پرهیزکار میباشد».
در حدیث دیگر فرمود:
«مساجد، خانه پرهیزکاران هست و هر که مسجد خانه‌اش باشد، خدا آسایش، وقار و عبور از صراط را برای او تضمین می‌کند».[10]
3. خانه مؤمن
از نبی اکرم(ص) نقل شد‌ه‌است که فرمود: «المَسجِدُ بَیتُ کُلِّ مُؤمِنٍ؛[11] مسجد، خانه هر مؤمن میباشد».
4. منزلت پیامبران
رسول گرامی(ص) فرمود: «المَساجِدُ مَجالسُ الأنبیاءِ؛[12] مساجد، رده پیامبران میباشد».
5. برترین مکان
پیامبر معبود(ص) فرمود: «خَیرُ البِقاعِ المَسجِدُ وَ شَرُّ البِقاعِ الأسواقُ؛[13] بهترین مکان ها مسجد است و بدترین آنان بازار میباشد».
6. دوستداشتنی‌ترین مکان
امام علی(ع) فرمود: «هر که بخواهد به مسجد وارد شود، موءدب و متانت وارد خواهد شد؛ چون مساجد، خانه‌های خداوند و محبوب‌ترین زمین‌ها نزد خداست و دوست داستنی‌ترین فرد پیش خدا، کسی میباشد که اولیه از تمامی وارد مسجد و بعد از همه، از آن خارج شود».[14]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «نشستن در مسجد برای من بهتر از نشستن در فردوس میباشد؛ زیرا در فردوس خشنودی خودم مهیا می گردد و در مسجد خشنودی معبود به دست می‌آید».[15]
و در بیان دیگری فرمود: «أَحبُّ البِلاد اِلَی اللهِ مَساجِدُها وَ أبغَضُ البِلادِ إِلَی اللهِ اَسواقُها؛[16] دوستداشتنی‌ترین جا پیش خدا مساجد، و مبغوض‌ترین زمین پیش پروردگار بازارها میباشند».
7. ساختن مسجد
از‌آنجا‌که مساجد در اسلام منزلت بسیار مهمی دارند، بر ساختن و تعمیر مسجد تأکید زیادی شده است. رسول اکرم(ص) فرمود: «مَن بَنی مَسجِداً وَلَو مَفحَصَ قَطاةٍ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فی الجَنَّةِ؛[17] هر که مسجد بسازد، در صورتیکه چه به اندازه خوابگاه مرغ سنگ‌خواره‌ای باشد، خداوند برای او در بهشت رزرو مسجد سجاد مشهد خانه‌ای می‌سازد».
ولی زمانی ساختن مسجد ارزشمند میباشد و این کلیه ثواب دارد که مقصود از ساخت آن، اعلای واژه توحید و تبلیغ فرهنگ وتمدن اسلام ناب و مکتب پیامبران و امامان معصوم(ع) باشد؛ ولی در صورتی غرض غیر الهی و شیطانی باشد، نه تنها ارزش و ثوابی ندارد، بلکه تولیدکننده آن مؤاخذه گردد. از این رو، خدا از اولین بانی مسجد در اسلام که مسجد قبا را تشکیل داد، این چنین خیال می‌کند:
)لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التّقْوى مِنْ أَوّلِ یَوْمٍ أَحَقّ أَنْ تَقُومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبّونَ أَنْ یَتَطَهّرُوا وَ اللّهُ یُحِبّ الْمُطّهِّرینَ(؛[18]
«مسجدی که از روز استارت مبتنی بر زهد و تقوا بنا شده، سزاوارتر است که در آن به نماز قیام کنی؛ چون درین مسجد کسانی میباشند که دوست دارا‌هستند منزه و تمیز شوند و آفریدگار پاکیزگان را دوست دارااست».
البته خداوند به کسانی که با مقاصد دیگر مسجد ساختند، نه فقط ثوابی نمی‌دهد، بلکه با آن ها به شدّت عکس العمل می‌کند و آنها را منافق به شمار می آورد:
)وَ الّذینَ اتّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرارًا وَ کُفْرًا وَ تَفْریقًا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ وَ إِرْصادًا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنّ إِنْ أَرَدْنا إِلاّ الْحُسْنى وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنّهُمْ لَکاذِبُونَ( [19]؛
«منافقان عده ای‌اند که مسجدی ساختند به مراد ضرر و زیان رساندن به فرستاده و مؤمنان و تقویت بی دینی و ایجاد کرد تفرقه فی مابین مؤمنان و کمین‌گاه برای کسانی که با خدا و پیامبرش جنگ کرده بودند، و آنها عهد خیال و خاطر می‌کنند که نظری جز نه نداشته‌ایم امّا خداوند گواهی میدهد که دروغ می‌گویند».
آنگاه خدا اضافه می‌کند:
) لا تَقُمْ فیهِ أبداً(؛
«هرگز در آن مسجد نماز اقامه نکن یا هرگز در آن مسجد نایست».
از این آیات بر می‌آید که «مسجدسازی» باید بر اساس تقوای الهی بنیان‌گذاری شود و هدف این باشد که معبود در آنجا عبادت و بلندمرتبه داشته گردد و محل اجتماع اشخاصی باشد که علاقه دارا هستند به سوی معبود حرکت کنند و خود را تمیز و پاکیزه سازند و خودسازی کنند و اهداف الهی را آدرس مسجد سجاد مشهد در آنجا به اعمال درآورند. و مسجد باید مرکزی برای اجتماع و اتحاد مسلمانها باشد و نفع اسلام و مسلمین در آن گزینه دقت قرار گیرد، نه اینکه محلّ باند‌بازی و تفرقه و ضرروزیان رساندن به مسلمان ها و موجب بدبینی به خدا باشد و در آن شرک و الحاد و بی دینی تقویت گردد.
در آیه دیگر، قرآن صریحاً میفرماید:
)ما کانَ لِلْمُشْرِکینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ سلطانِآئینَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ([20]؛
«مشرکان را نرسد که مساجد معبود را آباد کنند، با آنکه خود شاهد کفر خویشتن‌اند؛ چه اینکه انجام آنها بی‌اجز و باطل است و خود در دوزخ جاودان‌اند».
آنگاه میفرماید: )إِنّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ اْلآخِرِ وَ أَقامَ الصّلاةَ وَ آتَى الزّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاّ اللّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَآیینَ[21](؛
«مسجدهای خدا را صرفا کسی آباد می‌کند که به پروردگار و روز جزا ایمان دارد، نماز به پا کند، زکات دهد و جز از خداوند نترسد. باشد که آن ها از هدایت یافتگان باشند».
گروهی از مفسران معتقدند که مراد، عمران ظاهری نیست بلکه این واژه بر عمران معنوی نیز دلالت داراست که همان آباد نگاه‌داشتن مساجد و حضور در آنها برای ادای نماز و کارهای سودمند میباشد؛ چنان که میبدی در تفسیرش گفته می باشد: «عمارت مسجد، داخل شدن و نشستن در آن است و به قولی، بالا بردن بنای مسجد و نیکو کردن آن و به قولی عمارت مسجد، عبادت کردن، نماز تلاوت و طواف در آن میباشد».[22] آیت الله مکارم شیرازی نیز می فرماید: «آیه مضمون وسیعی داراست و کلیه امور را شامل میشود».[23] زمخشری نیز بعداز نقل هر دو نظر از فرستاده اکرم(ص) نقل می‌کند که خدا فرمود: «إِنَّ بُیوتی فی ألارضِ المَساجِدَ، وَ أنَّ زُوّاری فیها عُمّارُها؛[24] مساجد، خانه‌های من در زمین میباشند و در بین آبادکنندگان مساجد، همانا ملاقات کنندگان من قرار دارا‌هستند».
8. آبادی معنوی مساجد
روزی فرستاده خداوند(ص) خطاب به ابوذر فرمود: «در تعمیر و آبادانی مساجد بکوش که ثواب آن از حوزه معبود، بهشت میباشد».
ابوذر پرسید: مساجد را چه گونه آباد کنیم؟
رسول(ص) فرمود: «در مساجد با صدای بلند سخن نگویید، حرف باطل و سخن اشتباه نزنید و خریدوفروش و خریدوفروش نکنید. ای اباذر! تا در مسجد هستی، بکوش یاوه و بیهوده نگویی و چنانچه این یک سری دستور را رعایت نکردی، روز قیامت جز خویشتن را شماتت و سرزنش مکن».[25]
امام راستگو(ع) از نبی اکرم(ص) نقل می‌کند که فرمود: «چون پروردگار بزرگ و گرانقدر ببیند که اهل یک آبادی (شهر یا روستا) در نافرمانی او زیاده‌روی کرده‌اند، اما میان آن ها سه تن مسلمان (حقیقی) میباشد، خطاب فرماید: «ای گناه‌کاران و کسانی که از فرمان‌های من سر برتافته‌اید! درصورتی که در میان شما مؤمنانی نبودند که با یکدیگر مهربان‌اند و با نمازگزاردنشان، زمین و مساجد من را آباد می‌گردانند، و در سحرگاهان استغفار می‌کنند، عذابم را بر شما فرود می‌آوردم».
مرحوم نوری در تحت حدیث مزبور می‌نویسد: «حدیث در‌این مضمون درست است که مراد از عمران مساجد، دایر نگاه‌داشتن آنها توسط نماز، دعا، خیال معبود، خواندن قرآن و جز اینهاست، نه تعمیر و ترمیم سقف و دیوار آن».[26]
یک نکته
گاهی انسان نمی‌تواند در مسجد حضور یابد و به دلایلی بایستی فریضه نماز را در خانه بجا آورد. از این رو، در اسلام پیشنهاد گردیده‌است که اتاقی را برای نماز و راز و نیاز اختصاص دهد؛ همان طور که امروزه نمازخانه‌هایی را در ادارات، هواپیماها و .... اختصاص داده‌اند. امام درست گو(ع) در نامه‌ای به شخصی به نام مسمع نوشت: «دوست دارم که یکی‌از اتاق‌های جایگاه را مسجد قرار دهی».[27] آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: «علی(ع) در منزل خود اتاقی را که نه کوچک بود و نه گرانقدر، مخصوص نمازش قرار داده بود».[28]
ولی روشن میباشد که این امر نباید موجب گردد که آدم حضور کمتری در مساجد پیدا کند. از این‌رو، بر حضور در مساجد عمومی، به خصوص مساجدی که ویژگی خاص دارا هستند، بسیار تأکید و ثواب‌های زیادی برای نماز تلاوت در در آنان گفته شده میباشد.
9. اثرها رفتن به مسجد
امام راستگو(ع) فرمود: «من مَشی إلی المَسجِدِ، لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ وَلا یابِسٍ إلاّ سَبّحَت شماره تلفن مسجد سجاد مشهد لَهُ الارضُ إلی الأرضینَ السابِعةَ؛[29] کسی که به طرف مسجد قدم بردارد، پایش را بر تر و بی آبی نمی‌گذارد، جز آنکه زمین تا طبقه هفتمش برای او تسبیح می گوید».
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «بشارت باد بر اشخاصی که در ظلمات شب به طرف مساجد میروند به نوری که در روز قیامت برای آن ها پیدا میشود».[30]
در بیان دیگری فرمود: «کسی که برای شرکت در نماز جماعت به مسجدی رود، برای هر قدمی که بر می دارد، هفتاد هزار حسنه برایش نوشته شود و به همان اندازه درجاتش بالا رود و در حالتی‌که در آن فعلا بمیرد، خدا هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به دیدار او فرآیند و انیس تنهایی او باشند و تا‌زمانیکه برانگیخته شود، برایش آمرزش بخواهند».[31]
10. حضور در مسجد
پیامبر اکرم(ص) به ابوذر فرمود: «ای اباذر! مادامی که تو در مسجد هستی، خداوند در مقابل هر نفسی که میکشی، یک مرتبه در فردوس به تو عطا می‌کند و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و برای تو برای هر نفس در مسجد، ده حسنه می‌نویسند و ده گناه از تو پاک می‌کنند».[32]
و در حدیث دیگری فرمود: در مسجد به انتظار نماز نشستن، عبادت میباشد، مگر آنکه حدثی از او سر زند ». عرض شد: ای پیامبر خداوند! حدث چیست؟ فرمود: «غیبت کردن».[33]
11. ثواب نماز در مسجد
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نماز در مسجد من (مسجد النبی(ص)) پیش خداوند، هم اندازه ده هزار نماز در مساجد دیگر میباشد، مگر در مسجد الحرام که نماز در آن، متساوی صد هزار رکعت می باشد».[34]
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «ثواب نماز در بیت‌المقدس، معادل هزار رکعت نماز هست و نماز در مسجد اعظم (جامع)، برابر صد نماز هست و نماز در مسجد محله و قوم ،ثواب 25 رکعت نماز را داراست و در مسجد بازار، دوازده برابر نماز میباشد و نماز در خانه، به اندازه یک نماز ثواب دارااست».[35]
حضرت امام خمینی(ره) میفرماید:
«در شرع مقدس اسلام بسیار پیشنهاد شد‌ه‌است که نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از کلیه مسجدها، مسجد الحرام میباشد و سپس مسجد پیامبر اسلام(ص)، آنگاه مسجد کوفه، بعد مسجد بیت المقدس، آن گاه مسجد جامع هر شهر و آنگاه مسجد محله و بعد از مسجد محله، مسجد بازار میباشد».
و آن گاه می فرماید: «زیاد رفتن به مسجد و رفتن به مسجدی که نمازگزار ندارد، مستحب است و اهل یک محل مسجد در صورتیکه عذری نداشته باشد، مکروه می باشد در غیر مسجد نماز بخواند».[36]
12. بی‌توجهی به مسجد
در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است که فرمود: «لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِد إلاّ فی المَسجدِ؛[37] نمازی برای اهالی مسجد نیست، مگر در مسجد».
در حدیث دیگر فرمود: «هر کس در مسجد ندای نماز را بشنود و سوای علت از آن خارج گردد، منافق میباشد، مگر اینکه قصد رجوع داشته باشد».[38]
امام امت(ره) فرموده میباشد: «مستحب میباشد انسان با کسی که در مسجد حاضر نمیشود، غذا نخورد و در کارها با او مشاوره نکند و هم محلی او نشود و از او زن نگیرد و به او زن ندهد».[39]
و از امام درستگو(ع) گفته شده که فرمود: «مساجد از همسایگانش که آن را زیارت نکردند، نزد آفریدگار شکایت کردند. پروردگار به آنان وحی کرد: به عزت و جلالم قول که نمازشان را نپذیرم و عدالت آنها‌را دربین مردم آشکار نسازم و بخشش من به آنان نرسد و در بهشتم در جوار خویش قرارشان ندهم».[40]
ب) آداب مسجد
1. آداب ورود به مسجد
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «کسی که بخواهد وارد مسجد گردد، باادب و وقار وارد خواهد شد؛ زیرا مساجد، خانه‌های آفریدگار و دوستداشتنی‌ترین محل‌ها پیش خداوند می باشند».[41]
از اهل بیت(ع) اورده شده که فرموده‌اند: «خوب آن میباشد که هنگام ورود به مسجد، آغاز با پای راست وارد شوی و هنگام خروج، با پای چپ خارج شوی».[42]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «لا تَدخُلِ المَسجِدَ إلاّ بِالطَّهارَة وَ مَن دَخلَ مَسجِداً بِغَیرِ الطَّهارَِةِ فَالمَسجِدُ خَصمُهُ؛[43] وارد مسجد نشو، مگر با طهارت، و هر کس سوای آن وارد خواهد شد، مسجد دشمن او خواهد بود».
فاطمه زهرا(س) فرمود:
«پیامبر هنگامی که باطن مسجد می شد، چنین می‌فرمود: «بِسم اللهِ، اللَّهُم صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَاغفِر ذُنُوبی وَ افتَح أبوابَ رَحمَتِک؛ به نام آفریدگار، خدایا! بر محمد و آلش درود بفرست، و گناهانم را ببخش و درهای عفووبخشش خود را برایم باز کن».[44]
2. آداب حضور در مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «هر گاه باطن مسجد شدی، ستایش و قدردانی خداوند بگو و بر فرستاده صلوات بفرست».[45] نبی اکرم(ص) فرمود: «مساجد را گذرگاه قرار ندهید، مگر اینکه دو رکعت در آن نماز بخوانید».[46] امیرمؤمنان(ع) فرمود: «سنت این هست که وقتی در مسجد می‌نشینی، رو به قبله باشی».[47] نبی خدا(ص) فرمود: «ای اباذر! هر نشستی در مسجد بیهوده میباشد، مگر نماز تلاوت یا ذکر اعلام کردن، پی‌علم بودن و سؤال علمی کردن».[48]
در بیان دیگری از آن حضرت آمده می باشد: «اِنَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآنِ؛[49] همانا مساجد برای قرآن بنا گذارده شده‌اند».
طبق این بیان، مساجد مکانی برای شناخت، شناساندن و فراگیری قرآن و حقایق آن و اجرای اپلیکیشن‌ها و دستورهای آن می بایست باشد؛ چنان که در بعدازظهر پیامبر اکرم(ص) و امامان(ع) چنین بود.
بدین ترتیب می بایست مساجد را عملاً تکریم و احترام آن ها را مراقبت کنیم و درتوان قدرت از آنان سود برگیریم و از آنچه در شأن مساجد و خانه‌های خداوند نیست، بپرهیزیم.
در حدیثی از امام درست گو(ع) آمده هست: «إنّما اُمِرْنا بِتَبلندمرتبهِ المَساجدِ لأنّها بُیوُتُ اللهِ فِی الأرض؛[50] ما مأمور به بزرگداشت مساجد شده‌ایم؛ زیرا مساجد، خانه‌های پروردگار در روی زمین به شمار می آیند».
در جای دیگر فرمود: کسی که مسجد را گرامی و از افکندن آب دهان و بینی در آن دوری کند، در روز قیامت در حالی به لقای الهی نائل شود که خوشحال هست و نامه اعمالش به دست راستش داده می‌گردد».[51]
3. کارهای ناروا در مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «جَنِّبُوا مَساجِدَکُم الشِّراءَ وَالبَیْعَ»؛[52] مساجد خود را از خرید و فروش بدور نگهدارید».
نبی اکرم(ص) فرمود: «ورود به مسجد برای افراد جُنب و حایض، جایز نیست».[53]
در بیان دیگری فرمود: «کلام ناروا در مسجد، حسنات را می‌خورد؛ آن گونه که ستوران علف‌ها را می خورند».[54]
و فرمود: «مَن نامَ فِی المَسجدِ بِغَیرِ عُذرٍ إبتَلاهُ اللهُ بَلاءً لازَوالَ لَهُ؛[55] هر که فارغ از عذروبهانه در مسجد بخوابد، آفریدگار اورا به بلایی گرفتار می‌کند که از فی مابین رفتنی نیست».
آرزو‌میباشد با بهره‌گیری هر چه بیشتر از دستورهای گران بها مکتب اهل بیت(ع)، روز آپدیت شاهد پررونق‌تر شدن مساجد باشیم. ان‌شاء الله
چگونه هزینههای برگزاری مراسم در مسجد را مدیریت کنیم؟