کارداران صورت‌گیری و بسط فرهنگ و تمدن اسلام شماره تلفن مسجد سجاد مشهد
۱. روح اجتماعی احکام اسلام:
تکوین فرهنگ و تمدن اسلامی ریشه در‌این دارااست که اسلام فقط دینى میباشد که نهاد خویش را صریحا بر اجتماع گذارده و در هیچ شأنى از شؤون خویش از زمینه اجتماع غفلت ننموده، روح اجتماع را در تک تک احکام بسیار خویش روان کرده است. این زمینه منجر شد خیلی زود جامعه اسلامی با حامی باورها و احکام اسلامی صورت گیرد. آدرس مسجد سجاد مشهد در حالی که تا آن فرصت به جز اجتماعات قومى و وطنى ذیل سلطه فرمان روا و یا این که مدیریت قوم وجود نداشت و ارشاد نیز برای این اجتماع جز استدلال وراثت و اقلیم عدم وجود.[۱۹] رزرو مسجد سجاد مشهد
۲. تشویق بسیار اسلام به تحصیل:
قرآن مکرر عموم را به تامل و تدبر در وضع و اوضاع کائنات و به تأمل در اسرار نشانه‌ها دعوت کرده است.[۲۰] [۲۱] در صورتی آورده شده کلمه و واژه دانش و مشتقات آن ۷۸۲ توشه در قرآن مذکور میباشد.[۲۲] و قرآن حکمت را نه کثیر دانسته میباشد: وَ مَنْ یؤْتَ الْحِنادرَةَ فَقَدْ أُوتِی خَیراً کثیرا[۲۳] همینطور در حدیث نبوی آمده میباشد: مسجد سجاد مشهد طلب العلم فریضة على مجموع مسلم؛ طلب دانش بر هر مسلمانی واجب میباشد.[۲۴]
۳. وجود خوش یمن ائمه علیهم اسلام دربین مسلمانها:
از‌آنجا‌که پیرو رسالت فرستاده(ص)، ولایت و امامت مطرح شد تا خط سیر سرچشمه های این تمدن، در جامعه اسلامی و دیگر جامعه ها تسری یابد؛ ائمه اهل بیت(ع) تحت عنوان پیشگامان جنبش اسلامی و ادعا داران فرهنگ وتمدن اصیل فقاهتی، به جهت فهم و شعور عمیق و ظریف از عنصرها فرهنگ وتمدن اسلامی و با تعبیر درست آنها، خلال تقویت محور های فرهنگ و تمدن اسلامی، آن را از تحریف و انحراف مصون داشته و با یاددادن علم ها نزد خویش و تربیت شاگردانی ممتاز در علم ها و فوت و فن فرصت، بر غنای آن اضافه کردند. در رأس این جنبش امامان معصوم(ع)، امام امیرالمومنین(ع)، قرار داشت؛ شخصیتی که خیر فقط در زمان زمان حیات خود، بلکه در حین حیات حضرت پیامبر(ص) نیز سکو ای ممتاز داشت و در مبنا گذاری علم ها اسلامی نقش به سزایی انجام نمود. فرزندان علی(ع) نیز به تاسی از وی، تداوم نصیب این نهضت کبیر تمدن ساز بودند که‌این نقش را در طی امام باقر و امام راستگو(ع) و امام رضا(ع) پررنگ خیس از روزگار دیگر ائمه می‌بینیم. به دنبال مسیر نیز رهروان وی بر این فرمان اهمام گماشته و در رویکرد توسعه و گسترش و رواج تمدن و معارف اسلامی نقش به سزایی اجرا نمودند که پیرو سعی ها و مجاهدت های ائمه اهل بیت(ع) بوده میباشد. وجود بی شمار علمای شیعه - تحت عنوان شاگردان و رهپویان مدرسه اهل بیت(ع)- در علم ها متفاوت، نشانگر سهم پر رنگ و شایان توجه مدرسه تشیع در پیدایش و گسترش علم ها و معارف اسلامی میباشد.[۲۵]
نقش ائمه علیهم السلام در پیدایش و پیشرفت علم ها اسلامی تا بدانجاست که ابن ابی الحدید از محققان والا اهل سنت، در پیشگفتار تفصیل نهج البلاغه امیرمؤمنان علیه السلام را منشأ شاخه های متفاوت علم ها اسلامی می‌داند.[۲۶]
۴. عدم تعصب درباره غیر مسلمان ها:
جرجی زیدان یک کدام از علل گسترش ی فرهنگ وتمدن اسلامی را نیکوکاری خلفا با پژوهشگران نامسلمان دانسته و گفته میباشد: یکی کارداران مؤثر در سرعت گسترش فرهنگ اسلامی، و ترقی و والا علم ها و ادبیات در نهضت عباسیان این بود که خلفا در منش ترجمه و نقل علم ها، از بذل هر چیز گران و ارزان دریغ نداشتند و فارغ از دقت به تابعیت و مذهب و نژاد، محققان و مترجمان را احترام می گذاشتند و تمامی نوع با آن ها استعانت می کردند و از آن رو پژوهشگران مسیحی، یهودی، زرتشتی، صابئی و سامری در ضریح خلفا گرد می آمدند.[۲۷]
در حین هارون الرشید، خلیفه‌ی عباسی، به توصیه یحیی بن خالد برمکی، وزیر اهل ایران، کتاب‌منزل‌ی بزرگی به اسم بانک‌ی حکمت(گنجینه‌ی علم) در بغداد ساخته شد و کتاب‌های متعدد از هر مکان عالم، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران و سوریه، جمع شد. مامون عباسی، پسر هارون، شغل های بابا را پی گرفت و به پیشنهاد ابوسهل فضل و ادب بن نوبخت اهوازی، بنیادی به اسم بیت الحکمه (منزل‌ی علم) به تاسی از گندی‌شاپور اهواز ایجاد کرد. وی گروهی از مترجمان را به سر کردگی یوحنا بن ماسویه، دانشمند اهل ایران مسیحی، در آن‌جا گرد آورد و همینطور گروهی را به هند، کشور ایران و قسطنطنیه ارسال کرد تا کتاب‌های اثر گذار را عده نمایند. براین اساس، ترجمه‌ی اثر ها علمی، فلسفی و ادبی از لهجه‌های سُریانی، پهلوی، هندی و یونانی به لهجه عربی، که از به عبارتی سده‌ی ابتدا هجری شروع گردیده بود، عجله گرفت.
ترجمه‌ی اثرها علمی فرهنگ‌های قبل به عربی سبب ساز شد که برای اول توشه قسمت عمده‌ا‌ی از دستاوردهای علمی و فرهنگی آدم تا آن مجال، کنار هم قرار گیرد. مسلمانها به طبقه‌بندی این دستاوردها و نظارت آن ها پرداختند و بدین ترتیب منش را برای توسعه و گسترش‌های آتی هموار کردند. به‌زودی ایجاد علمی نیز رویش پیدا کرد و ترجمه‌ی علم سایر افراد مکان خویش را به نوشتن و ابتکار عمل اعطا کرد.[۲۸]
دانش و علم در فرهنگ اسلامی
تلاشهاى متعدد علمى مسلمانها، به عنوان مثال عامل ها بسیار مهمى بود که فرهنگ وتمدن اسلامى را در رتبه سرآمدى تمدنهاى زمانه نشاند. جرج سارتن از نصفه دوم قرن دوم تا پایان قرن پنجم هجری را عصر رهبری بلاعزل مسلمانها می داند و برای هر ۵۰ سال از این عصر یک نفر را معلوم می‌نماید و آن نیم قرن را به اسم وی می‌نامد. از حیث سارتن، برای ۲۵۰ سال بعد از آن نیز افتخار داشتن مردان طراز نخستین دانش ـ نظیر نصیرالدین طوسی، ابن پرورش، ابن گرانبها ـ همچنان بخش مسلمانها میباشد؛ البته در‌این زمان مسیحیان نیز وارد میدان گردیده و کسانی نظیر راجربیکن را رویش داده‌اند.
آنچه مورد‌ساز اساسی اقبال مسلمین به آموزش علم ها متفاوت شد، پیشنهاد اسلام به آموزش دانش در کلیه وضع و اوضاع میباشد و ارزشی که برای اهل دانش قائل شد‌ه‌است.[۲۹]
پیدایش علم ها اسلامی و دانشهای مقدماتی آنها:
با ظهور اسلام دانشهایی نیز مربوط به معارف اسلام طرح شد که از آنان به علم ها اسلامی تفسیر می‌شود یعنی دانشهایی که مورد و مسائل آن اصول یا این که فروع اسلام میباشد و یا این که چیزهائی میباشد که اصول و فروع اسلام به استناد آن ها ثابت می گردد، یعنی قرآن و سنت، مانند دانش تلاوت، دانش تعبیر، دانش حدیث، دانش سخن نقلی،[۳۰] دانش فقه، دانش خوی نقلی[۳۱] به علاوه علومی که پیشگفتار آن علم ها میباشد مانند: ادبیات عرب از صرف و نحو و لغت و معانی و ذکر و بدیع و غیره، و مانند حرف عقلی، و اخلاق و رفتار عقلی، و حکمت الهی، و منطق، و اصول فقه، و رجال و درایه.
رویش علم ها عقلی بوسیله مسلمانها:
قرآن مهربان به تامل و ژرف اندیشی بهای اکثری داده میباشد و به شدت به آن دعوت و تشویق کرده است. و در احادیث نیز اندیشه در موضع بالایی قرار گرفته میباشد آنچنانچه یک ساعت تامل کردن را بلندتر از شصت سال عبادت کردن دانسته میباشد. این مشوق ها در کنار تربیت ویژه ای که ائمه علیهم اسلام شاگردان خویش را در‌این خصوص می دادند موجب شد که علم ها عقلی به زودی بین مسلمانها رایج شده و تخت گاز پیشرفتی شایان پیدا نماید. از کارداران اساسی دیگر در توسعه و گسترش علم ها عقلی، یکی‌از ترجمه اثرها عقلی یونانیان در عهد و پیمان اموی و عباسی و دیگری بروز اختلافات اعتقادی فی مابین مسلمانها و درپی آن عملکرد عقلی هر مجموعه برای جانبداری از اعتقادات خود میباشد.
روشهای مسلمان ها در علم ها عقلی:
علامه شعرانی درباره‌ی روشهای مسلمانها در علم ها عقلی میگویند: «مسلمین در عقلیات چهار نگرش کلى داشتند:
نخستین: بینش متکلمین که منقسم به سه شعبه اصلی مى‌گردد: معتزله و اشاعره و شیعه. و شعبه معتزله نیز فرق بسیار دارا هستند و هر کدام عقاید و فلسفه مخصوصى.
دوم و سوم: اشراقیین و عرفا که نگرش آنان‌را به اصطلاح Mysticime گویند. و دیدگاه عرفا مخصوصا التفات فوق العاده داشت.
چهارم: دیدگاه حکما که طرفدار دلیل عقلى بودند و اروپائى ها این نگرش را rationaliste گویند. و مسلمین هر که که طرفدار برهان عقلى باشد مشّائى گویند؛ زیرا مشّائیین این دیدگاه را داشتند اگرچه در آحاد عقاید موافق با مشائیین نباشند».[۳۲]
فلسفه در اسلام:
در قول نبی پروردگار صلی الله علیه و آله، از‌آنجا که مسلمانها اول نو با تعالیم بلند اسلام آشنا گردیده بودند و از لحاظ علمی نیز مردمی نادر مایه بودند با ذهنى بی آلایش و غیرفنى به بحثهاى علمى مى پرداختند و خبری از تامل فلسفی دربین آنها خلا، صرفا امیرالمؤمنین علیه السلام میباشد که عرایض جالب وى در الهیات عمیق‌ترین تفکرات فلسفى را داراست و نظیر سخنان وی در سخن هیچ یک از صحابه یافت نمی‌شود.
صحابه و علماى تابعین که پیرو صحابه آمده‌اند و بالأخره عرب آن روز به درنگ آزاد فلسفى هیچگونه آشنایى نداشتند و در سخنان پژوهشگران دو قرن اولیه هجرى مثال اى از کنجکاوى فلسفى چشم نمى خواهد شد فقط بیان ها عمیق پیشوایان شیعه و بالخصوص امام اولیه و هشتم شیعه میباشد که ذخایر بى کرانى از اذهان فلسفى را دارااست و آنها مى‌باشند که گروهى از شاگردان خویش را با این طریق درنگ آشنا ساختند.
عرب از نحوه پندار فلسفى بدور بود تا مثال‌‌اى از آن را در ترجمه برخى از کتاب ها فلسفى یونان به عربى در اوایل قرن دوم هجرى روءیت کرد و بعداز آن کتاب ها بسیارى در اوایل قرن سوم هجرى از یونانى و سریانى و غیر آن به عربى ترجمه شد و طریق اندیشه فلسفى در دسترس مردم قرار گرفت، درصورتی که چه اکثریت فقها و متکلمین بدان روی خوشی نشانه ندادند و با آن به مخالفت پرداختند. آنچنان که در عصر‌ای کتاب ها فلسفى را به دریا می ریختند. رسائل اخوان الصفا که تراوش فکرى یک گردآوری مؤلفین گمنام میباشد یادگارى میباشد از آن زمانه و گواهى میباشد که چگونگى اوضاع ناهنجار آن وقت را نماد مى دهد.
بعداز این عصر در اوایل قرن چهارم هجرى، فلسفه به وسیله «ابى نصر فارابى» احیا شد و در اوایل قرن پنجم در تاثیر مساعى فیلسوف دارای شهرت «رایحه على سینا» فلسفه گسترش بدون نقص یافت و در قرن ششم نیز فلسفه اشراق را «روحانی سهروردى» تنقیح نمود و به همین جرم نیز به اشاره فرمانروا صلاح الدین ایوبى کشته شد! و دیگر بعداز آن ماجرا فلسفه از در بین اکثریت برچیده شد و فیلسوفى نامى به وجود نیامد جز اینکه در قرن هفتم در اندلس ـ که در کناره ممالک اسلامى واقع بود ـ ابن رویش اندلسى بوجود آمد و در تنقیح فلسفه کوشید.[۳۳]
در گسترش اندیشه و رواج فلسفه شیعه رده و نقشی خاص دارااست - چنانکه نخست، براى پیدایش درنگ فلسفى عاملى مؤثر بوده میباشد - با رفتن ابن پرورش، فلسفه از در بین اکثریت تسنن رفت، البته بین شیعه همچنان مسیر رویش خویش را خاطر نشان نمود.[۳۴]
کارداران صورت‌گیری و بسط فرهنگ و تمدن اسلام شماره تلفن مسجد سجاد مشهد
۱. روح اجتماعی احکام اسلام:
تکوین فرهنگ و تمدن اسلامی ریشه در‌این دارااست که اسلام فقط دینى میباشد که نهاد خویش را صریحا بر اجتماع گذارده و در هیچ شأنى از شؤون خویش از زمینه اجتماع غفلت ننموده، روح اجتماع را در تک تک احکام بسیار خویش روان کرده است. این زمینه منجر شد خیلی زود جامعه اسلامی با حامی باورها و احکام اسلامی صورت گیرد. آدرس مسجد سجاد مشهد در حالی که تا آن فرصت به جز اجتماعات قومى و وطنى ذیل سلطه فرمان روا و یا این که مدیریت قوم وجود نداشت و ارشاد نیز برای این اجتماع جز استدلال وراثت و اقلیم عدم وجود.[۱۹] رزرو مسجد سجاد مشهد
۲. تشویق بسیار اسلام به تحصیل:
قرآن مکرر عموم را به تامل و تدبر در وضع و اوضاع کائنات و به تأمل در اسرار نشانه‌ها دعوت کرده است.[۲۰] [۲۱] در صورتی آورده شده کلمه و واژه دانش و مشتقات آن ۷۸۲ توشه در قرآن مذکور میباشد.[۲۲] و قرآن حکمت را نه کثیر دانسته میباشد: وَ مَنْ یؤْتَ الْحِنادرَةَ فَقَدْ أُوتِی خَیراً کثیرا[۲۳] همینطور در حدیث نبوی آمده میباشد: مسجد سجاد مشهد طلب العلم فریضة على مجموع مسلم؛ طلب دانش بر هر مسلمانی واجب میباشد.[۲۴]
۳. وجود خوش یمن ائمه علیهم اسلام دربین مسلمانها:
از‌آنجا‌که پیرو رسالت فرستاده(ص)، ولایت و امامت مطرح شد تا خط سیر سرچشمه های این تمدن، در جامعه اسلامی و دیگر جامعه ها تسری یابد؛ ائمه اهل بیت(ع) تحت عنوان پیشگامان جنبش اسلامی و ادعا داران فرهنگ وتمدن اصیل فقاهتی، به جهت فهم و شعور عمیق و ظریف از عنصرها فرهنگ وتمدن اسلامی و با تعبیر درست آنها، خلال تقویت محور های فرهنگ و تمدن اسلامی، آن را از تحریف و انحراف مصون داشته و با یاددادن علم ها نزد خویش و تربیت شاگردانی ممتاز در علم ها و فوت و فن فرصت، بر غنای آن اضافه کردند. در رأس این جنبش امامان معصوم(ع)، امام امیرالمومنین(ع)، قرار داشت؛ شخصیتی که خیر فقط در زمان زمان حیات خود، بلکه در حین حیات حضرت پیامبر(ص) نیز سکو ای ممتاز داشت و در مبنا گذاری علم ها اسلامی نقش به سزایی انجام نمود. فرزندان علی(ع) نیز به تاسی از وی، تداوم نصیب این نهضت کبیر تمدن ساز بودند که‌این نقش را در طی امام باقر و امام راستگو(ع) و امام رضا(ع) پررنگ خیس از روزگار دیگر ائمه می‌بینیم. به دنبال مسیر نیز رهروان وی بر این فرمان اهمام گماشته و در رویکرد توسعه و گسترش و رواج تمدن و معارف اسلامی نقش به سزایی اجرا نمودند که پیرو سعی ها و مجاهدت های ائمه اهل بیت(ع) بوده میباشد. وجود بی شمار علمای شیعه - تحت عنوان شاگردان و رهپویان مدرسه اهل بیت(ع)- در علم ها متفاوت، نشانگر سهم پر رنگ و شایان توجه مدرسه تشیع در پیدایش و گسترش علم ها و معارف اسلامی میباشد.[۲۵]
نقش ائمه علیهم السلام در پیدایش و پیشرفت علم ها اسلامی تا بدانجاست که ابن ابی الحدید از محققان والا اهل سنت، در پیشگفتار تفصیل نهج البلاغه امیرمؤمنان علیه السلام را منشأ شاخه های متفاوت علم ها اسلامی می‌داند.[۲۶]
۴. عدم تعصب درباره غیر مسلمان ها:
جرجی زیدان یک کدام از علل گسترش ی فرهنگ وتمدن اسلامی را نیکوکاری خلفا با پژوهشگران نامسلمان دانسته و گفته میباشد: یکی کارداران مؤثر در سرعت گسترش فرهنگ اسلامی، و ترقی و والا علم ها و ادبیات در نهضت عباسیان این بود که خلفا در منش ترجمه و نقل علم ها، از بذل هر چیز گران و ارزان دریغ نداشتند و فارغ از دقت به تابعیت و مذهب و نژاد، محققان و مترجمان را احترام می گذاشتند و تمامی نوع با آن ها استعانت می کردند و از آن رو پژوهشگران مسیحی، یهودی، زرتشتی، صابئی و سامری در ضریح خلفا گرد می آمدند.[۲۷]
در حین هارون الرشید، خلیفه‌ی عباسی، به توصیه یحیی بن خالد برمکی، وزیر اهل ایران، کتاب‌منزل‌ی بزرگی به اسم بانک‌ی حکمت(گنجینه‌ی علم) در بغداد ساخته شد و کتاب‌های متعدد از هر مکان عالم، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران و سوریه، جمع شد. مامون عباسی، پسر هارون، شغل های بابا را پی گرفت و به پیشنهاد ابوسهل فضل و ادب بن نوبخت اهوازی، بنیادی به اسم بیت الحکمه (منزل‌ی علم) به تاسی از گندی‌شاپور اهواز ایجاد کرد. وی گروهی از مترجمان را به سر کردگی یوحنا بن ماسویه، دانشمند اهل ایران مسیحی، در آن‌جا گرد آورد و همینطور گروهی را به هند، کشور ایران و قسطنطنیه ارسال کرد تا کتاب‌های اثر گذار را عده نمایند. براین اساس، ترجمه‌ی اثر ها علمی، فلسفی و ادبی از لهجه‌های سُریانی، پهلوی، هندی و یونانی به لهجه عربی، که از به عبارتی سده‌ی ابتدا هجری شروع گردیده بود، عجله گرفت.
ترجمه‌ی اثرها علمی فرهنگ‌های قبل به عربی سبب ساز شد که برای اول توشه قسمت عمده‌ا‌ی از دستاوردهای علمی و فرهنگی آدم تا آن مجال، کنار هم قرار گیرد. مسلمانها به طبقه‌بندی این دستاوردها و نظارت آن ها پرداختند و بدین ترتیب منش را برای توسعه و گسترش‌های آتی هموار کردند. به‌زودی ایجاد علمی نیز رویش پیدا کرد و ترجمه‌ی علم سایر افراد مکان خویش را به نوشتن و ابتکار عمل اعطا کرد.[۲۸]
دانش و علم در فرهنگ اسلامی
تلاشهاى متعدد علمى مسلمانها، به عنوان مثال عامل ها بسیار مهمى بود که فرهنگ وتمدن اسلامى را در رتبه سرآمدى تمدنهاى زمانه نشاند. جرج سارتن از نصفه دوم قرن دوم تا پایان قرن پنجم هجری را عصر رهبری بلاعزل مسلمانها می داند و برای هر ۵۰ سال از این عصر یک نفر را معلوم می‌نماید و آن نیم قرن را به اسم وی می‌نامد. از حیث سارتن، برای ۲۵۰ سال بعد از آن نیز افتخار داشتن مردان طراز نخستین دانش ـ نظیر نصیرالدین طوسی، ابن پرورش، ابن گرانبها ـ همچنان بخش مسلمانها میباشد؛ البته در‌این زمان مسیحیان نیز وارد میدان گردیده و کسانی نظیر راجربیکن را رویش داده‌اند.
آنچه مورد‌ساز اساسی اقبال مسلمین به آموزش علم ها متفاوت شد، پیشنهاد اسلام به آموزش دانش در کلیه وضع و اوضاع میباشد و ارزشی که برای اهل دانش قائل شد‌ه‌است.[۲۹]
پیدایش علم ها اسلامی و دانشهای مقدماتی آنها:
با ظهور اسلام دانشهایی نیز مربوط به معارف اسلام طرح شد که از آنان به علم ها اسلامی تفسیر می‌شود یعنی دانشهایی که مورد و مسائل آن اصول یا این که فروع اسلام میباشد و یا این که چیزهائی میباشد که اصول و فروع اسلام به استناد آن ها ثابت می گردد، یعنی قرآن و سنت، مانند دانش تلاوت، دانش تعبیر، دانش حدیث، دانش سخن نقلی،[۳۰] دانش فقه، دانش خوی نقلی[۳۱] به علاوه علومی که پیشگفتار آن علم ها میباشد مانند: ادبیات عرب از صرف و نحو و لغت و معانی و ذکر و بدیع و غیره، و مانند حرف عقلی، و اخلاق و رفتار عقلی، و حکمت الهی، و منطق، و اصول فقه، و رجال و درایه.
رویش علم ها عقلی بوسیله مسلمانها:
قرآن مهربان به تامل و ژرف اندیشی بهای اکثری داده میباشد و به شدت به آن دعوت و تشویق کرده است. و در احادیث نیز اندیشه در موضع بالایی قرار گرفته میباشد آنچنانچه یک ساعت تامل کردن را بلندتر از شصت سال عبادت کردن دانسته میباشد. این مشوق ها در کنار تربیت ویژه ای که ائمه علیهم اسلام شاگردان خویش را در‌این خصوص می دادند موجب شد که علم ها عقلی به زودی بین مسلمانها رایج شده و تخت گاز پیشرفتی شایان پیدا نماید. از کارداران اساسی دیگر در توسعه و گسترش علم ها عقلی، یکی‌از ترجمه اثرها عقلی یونانیان در عهد و پیمان اموی و عباسی و دیگری بروز اختلافات اعتقادی فی مابین مسلمانها و درپی آن عملکرد عقلی هر مجموعه برای جانبداری از اعتقادات خود میباشد.
روشهای مسلمان ها در علم ها عقلی:
علامه شعرانی درباره‌ی روشهای مسلمانها در علم ها عقلی میگویند: «مسلمین در عقلیات چهار نگرش کلى داشتند:
نخستین: بینش متکلمین که منقسم به سه شعبه اصلی مى‌گردد: معتزله و اشاعره و شیعه. و شعبه معتزله نیز فرق بسیار دارا هستند و هر کدام عقاید و فلسفه مخصوصى.
دوم و سوم: اشراقیین و عرفا که نگرش آنان‌را به اصطلاح Mysticime گویند. و دیدگاه عرفا مخصوصا التفات فوق العاده داشت.
چهارم: دیدگاه حکما که طرفدار دلیل عقلى بودند و اروپائى ها این نگرش را rationaliste گویند. و مسلمین هر که که طرفدار برهان عقلى باشد مشّائى گویند؛ زیرا مشّائیین این دیدگاه را داشتند اگرچه در آحاد عقاید موافق با مشائیین نباشند».[۳۲]
فلسفه در اسلام:
در قول نبی پروردگار صلی الله علیه و آله، از‌آنجا که مسلمانها اول نو با تعالیم بلند اسلام آشنا گردیده بودند و از لحاظ علمی نیز مردمی نادر مایه بودند با ذهنى بی آلایش و غیرفنى به بحثهاى علمى مى پرداختند و خبری از تامل فلسفی دربین آنها خلا، صرفا امیرالمؤمنین علیه السلام میباشد که عرایض جالب وى در الهیات عمیق‌ترین تفکرات فلسفى را داراست و نظیر سخنان وی در سخن هیچ یک از صحابه یافت نمی‌شود.
صحابه و علماى تابعین که پیرو صحابه آمده‌اند و بالأخره عرب آن روز به درنگ آزاد فلسفى هیچگونه آشنایى نداشتند و در سخنان پژوهشگران دو قرن اولیه هجرى مثال اى از کنجکاوى فلسفى چشم نمى خواهد شد فقط بیان ها عمیق پیشوایان شیعه و بالخصوص امام اولیه و هشتم شیعه میباشد که ذخایر بى کرانى از اذهان فلسفى را دارااست و آنها مى‌باشند که گروهى از شاگردان خویش را با این طریق درنگ آشنا ساختند.
عرب از نحوه پندار فلسفى بدور بود تا مثال‌‌اى از آن را در ترجمه برخى از کتاب ها فلسفى یونان به عربى در اوایل قرن دوم هجرى روءیت کرد و بعداز آن کتاب ها بسیارى در اوایل قرن سوم هجرى از یونانى و سریانى و غیر آن به عربى ترجمه شد و طریق اندیشه فلسفى در دسترس مردم قرار گرفت، درصورتی که چه اکثریت فقها و متکلمین بدان روی خوشی نشانه ندادند و با آن به مخالفت پرداختند. آنچنان که در عصر‌ای کتاب ها فلسفى را به دریا می ریختند. رسائل اخوان الصفا که تراوش فکرى یک گردآوری مؤلفین گمنام میباشد یادگارى میباشد از آن زمانه و گواهى میباشد که چگونگى اوضاع ناهنجار آن وقت را نماد مى دهد.
بعداز این عصر در اوایل قرن چهارم هجرى، فلسفه به وسیله «ابى نصر فارابى» احیا شد و در اوایل قرن پنجم در تاثیر مساعى فیلسوف دارای شهرت «رایحه على سینا» فلسفه گسترش بدون نقص یافت و در قرن ششم نیز فلسفه اشراق را «روحانی سهروردى» تنقیح نمود و به همین جرم نیز به اشاره فرمانروا صلاح الدین ایوبى کشته شد! و دیگر بعداز آن ماجرا فلسفه از در بین اکثریت برچیده شد و فیلسوفى نامى به وجود نیامد جز اینکه در قرن هفتم در اندلس ـ که در کناره ممالک اسلامى واقع بود ـ ابن رویش اندلسى بوجود آمد و در تنقیح فلسفه کوشید.[۳۳]
در گسترش اندیشه و رواج فلسفه شیعه رده و نقشی خاص دارااست - چنانکه نخست، براى پیدایش درنگ فلسفى عاملى مؤثر بوده میباشد - با رفتن ابن پرورش، فلسفه از در بین اکثریت تسنن رفت، البته بین شیعه همچنان مسیر رویش خویش را خاطر نشان نمود.[۳۴]
چگونه هزینههای برگزاری مراسم در مسجد را مدیریت کنیم؟