مجله خبری مساجد

درس دادن فلسفه و عرفان

درس دادن فلسفه و عرفان، بیش و معدود در همگی ادوار حیات حوزه علمیه مشهد ترویج داشته میباشد، البته درین عصر و با حضور شاگردان ملا هادی سبزواری همانند ملا غلامحسین روضه خوان الاسلام (متوفی ۱۳۱۹ش)[۱۱۲] در مشهد مسجد سجاد مشهد این دستور رونق بی‌سوابق‌ای یافت.
حکیم آقا بلندمرتبه شهیدی (متوفی ۱۳۵۵ق) که در طهران نزد ابوالحسن جلوه و میرزا ابراهیم گیلانی اشکوری به علم آموزی علم ها عقلی و فلسفه پرداخته و فقه و اصول را در نجف نزد آخوند خراسانی خوانده بود[۱۱۳] از ۱۳۳۳ق. تا نقطه پایان قدمت به مقطع ۲۳ سال در حوزه مشهد به درس دادن تک تک کتاب ها کلامی و فلسفی از قبیل تفصیل تجرید قوشجی و گستردن اشارات خواجه نصیرالدین طوسی و شوارق الالهام و شواهد الربوبیة و المبدأ و المعاد و تفصیل الهدایة الاثیریة ملاصدرا و تفصیل منظومه اشتغال داشت[۱۱۴] و شاگردان بخش اعظمی نظیر حسین علی راشد و محمود شهابی و مهدی الهی قمشه ای و سید حسن بجنوردی[۱۱۵] پرورد. او با آنکه اثرها ملاصدرا را هم درس دادن میکرد، در فلسفه بیشتر میل مشائی رزرو مسجد سجاد مشهد داشت.[۱۱۶]
ملا محمدعلی فاضل دارای اسم و رسم به حاجی فاضل خراسانی (متوفی ۱۳۴۲ق)از مشاهیر فلاسفه معاصر میباشد که فلسفه را نزد حاج ملاهادی سبزواری و ملا غلامحسین روضه خوان الاسلام و آقا میرزا محمد سروقدی آموخته و در نجف و سامرا نزد میرزا حبیب الله رشتی و میرزای تعالی شیرازی، فقه و اصول علم آموزی کرده بود و افرادی زیرا سید حسن موسوی بجنوردی و صدرالدین بادکوبه ای و روضه خوان اسدالله یزدی در مشهد نزد او فلسفه خواندند.[۱۱۷] او در علم ها سنجیده و منقول از مدرّسان نامی فرصت خویش آدرس مسجد سجاد مشهد بود.[۱۱۸]
سیاست‌های رضاشاه و حوزه مشهد
در اواخر زمان رضا سلطان با وجود کثرت روحانیان در مشهد، سیاست خلع جامه روحانیت به طوری انجام شد که بنابر دارای شهرت به جز چندین بدن از روحانیان سرشناس و دارای اعتبار کس دیگری مجاز به برسر نهادن عمامه خلا.[۱۱۹] براساس قرائن و مدارک ناقص جانور اوضاع مالی و معیشتی حوزه علمیه مشهد در زمان سر گروهی آقازاده خراسانی و حاج آقا حسین قمی چندان مطلوب نبوده میباشد.[۱۲۰] برای مثال حقوق و دستمزد ماهیانه ادیب، معلم یگانه ادبیات عرب در حوزه مشهد، از محل موقوفات مکتب نواب ۱۵۰ ریال[۱۲۱] و به قولی دیگر سالیانه فی مابین سی تا پنجاه تومان بود و سالیانه ۳۶ تومان هم از بابت حق التدریس از آستان قدس اخذ شماره تلفن مسجد سجاد مشهد می کرد.[۱۲۲]

موضع گیری علما در مسائل سیاسی
حوزه علمیه مشهد زیر زعامت علمای بزرگی زیرا حاج آقا حسین قمی و آقازاده خراسانی در زمان پهلوی اولیه در مفاد مختلف به علمکردهای متعدد سیاسی و اجتماعی حکومت که با شئونات شرعی جامعه منافات داشت عکس العمل نماد بخشید.

به عنوان مثال در ۱۳۰۶ش، طی تلگرامی به دولت وقت، که به امضای عمده علمای وقت مشهد رسید، به ابلاغیه دولت مبتنی بر ممانعت دستور به دارای شهرت و نهی از منکر اعتراض کردند.[۱۲۳]
گزینه دیگر اعتراض آن‌ها به مورد جمهوری خواهی رضاخان بود.[۱۲۴]
مهم ترین مبادرت علمای مشهد درین باب اعتراض به زمینه کشف عفاف بود که در رویارویی با آن بخش اعظمی از علمای مشهد زندانی و تبعید شدند. از علمای مرتبه اولیه مشهد هم حاج آقا محمد آقازاده بازداشت شد و به طهران جابجایی یافت و درین شهر محبوس ماند و در ۱۳۱۶ش درگذشت.[۱۲۵] و حاج آقا حسین قمی که برای پیشگیری از اجرای ضابطه بازداشتن عفاف و حجاب راهی طهران گردیده بود تا با پادشاه دیدار نماید و اورا از این مبادرت گشوده دارااست، در محل اقامت خویش در عبدالعظیم حسنی در ری ذیل حیث و ممنوع الملاقات شد و پیرو قیام گوهرشاد به کربلا تبعید شد[۱۲۶] و به این سیرتکامل حوزه مشهد از هم پاشید و به طور تقریبً به اکنون تعطیل درآمد.
از شهریور ۱۳۲۰ تا انقلاب اسلامی
حوزه علمیه مشهد بعداز شهریور ۱۳۲۰ وارد زمان ویژه‌ای از حیات خویش شد. احیای مجدد حوزه علمیه مشهد بعداز سقوط رضاشاه به صورت خاص وامدار تلاش‌های سه شخصیت علمی پر رنگ یعنی میرزا احمد کفایی، روضه خوان مرتضی آشتیانی و میرزا مهدی اصفهانی بود.[۱۲۷]

درس دادن فلسفه و عرفان

درس دادن فلسفه و عرفان، بیش و معدود در همگی ادوار حیات حوزه علمیه مشهد ترویج داشته میباشد، البته درین عصر و با حضور شاگردان ملا هادی سبزواری همانند ملا غلامحسین روضه خوان الاسلام (متوفی ۱۳۱۹ش)[۱۱۲] در مشهد مسجد سجاد مشهد این دستور رونق بی‌سوابق‌ای یافت.
حکیم آقا بلندمرتبه شهیدی (متوفی ۱۳۵۵ق) که در طهران نزد ابوالحسن جلوه و میرزا ابراهیم گیلانی اشکوری به علم آموزی علم ها عقلی و فلسفه پرداخته و فقه و اصول را در نجف نزد آخوند خراسانی خوانده بود[۱۱۳] از ۱۳۳۳ق. تا نقطه پایان قدمت به مقطع ۲۳ سال در حوزه مشهد به درس دادن تک تک کتاب ها کلامی و فلسفی از قبیل تفصیل تجرید قوشجی و گستردن اشارات خواجه نصیرالدین طوسی و شوارق الالهام و شواهد الربوبیة و المبدأ و المعاد و تفصیل الهدایة الاثیریة ملاصدرا و تفصیل منظومه اشتغال داشت[۱۱۴] و شاگردان بخش اعظمی نظیر حسین علی راشد و محمود شهابی و مهدی الهی قمشه ای و سید حسن بجنوردی[۱۱۵] پرورد. او با آنکه اثرها ملاصدرا را هم درس دادن میکرد، در فلسفه بیشتر میل مشائی رزرو مسجد سجاد مشهد داشت.[۱۱۶]
ملا محمدعلی فاضل دارای اسم و رسم به حاجی فاضل خراسانی (متوفی ۱۳۴۲ق)از مشاهیر فلاسفه معاصر میباشد که فلسفه را نزد حاج ملاهادی سبزواری و ملا غلامحسین روضه خوان الاسلام و آقا میرزا محمد سروقدی آموخته و در نجف و سامرا نزد میرزا حبیب الله رشتی و میرزای تعالی شیرازی، فقه و اصول علم آموزی کرده بود و افرادی زیرا سید حسن موسوی بجنوردی و صدرالدین بادکوبه ای و روضه خوان اسدالله یزدی در مشهد نزد او فلسفه خواندند.[۱۱۷] او در علم ها سنجیده و منقول از مدرّسان نامی فرصت خویش آدرس مسجد سجاد مشهد بود.[۱۱۸]
سیاست‌های رضاشاه و حوزه مشهد
در اواخر زمان رضا سلطان با وجود کثرت روحانیان در مشهد، سیاست خلع جامه روحانیت به طوری انجام شد که بنابر دارای شهرت به جز چندین بدن از روحانیان سرشناس و دارای اعتبار کس دیگری مجاز به برسر نهادن عمامه خلا.[۱۱۹] براساس قرائن و مدارک ناقص جانور اوضاع مالی و معیشتی حوزه علمیه مشهد در زمان سر گروهی آقازاده خراسانی و حاج آقا حسین قمی چندان مطلوب نبوده میباشد.[۱۲۰] برای مثال حقوق و دستمزد ماهیانه ادیب، معلم یگانه ادبیات عرب در حوزه مشهد، از محل موقوفات مکتب نواب ۱۵۰ ریال[۱۲۱] و به قولی دیگر سالیانه فی مابین سی تا پنجاه تومان بود و سالیانه ۳۶ تومان هم از بابت حق التدریس از آستان قدس اخذ شماره تلفن مسجد سجاد مشهد می کرد.[۱۲۲]

موضع گیری علما در مسائل سیاسی
حوزه علمیه مشهد زیر زعامت علمای بزرگی زیرا حاج آقا حسین قمی و آقازاده خراسانی در زمان پهلوی اولیه در مفاد مختلف به علمکردهای متعدد سیاسی و اجتماعی حکومت که با شئونات شرعی جامعه منافات داشت عکس العمل نماد بخشید.

به عنوان مثال در ۱۳۰۶ش، طی تلگرامی به دولت وقت، که به امضای عمده علمای وقت مشهد رسید، به ابلاغیه دولت مبتنی بر ممانعت دستور به دارای شهرت و نهی از منکر اعتراض کردند.[۱۲۳]
گزینه دیگر اعتراض آن‌ها به مورد جمهوری خواهی رضاخان بود.[۱۲۴]
مهم ترین مبادرت علمای مشهد درین باب اعتراض به زمینه کشف عفاف بود که در رویارویی با آن بخش اعظمی از علمای مشهد زندانی و تبعید شدند. از علمای مرتبه اولیه مشهد هم حاج آقا محمد آقازاده بازداشت شد و به طهران جابجایی یافت و درین شهر محبوس ماند و در ۱۳۱۶ش درگذشت.[۱۲۵] و حاج آقا حسین قمی که برای پیشگیری از اجرای ضابطه بازداشتن عفاف و حجاب راهی طهران گردیده بود تا با پادشاه دیدار نماید و اورا از این مبادرت گشوده دارااست، در محل اقامت خویش در عبدالعظیم حسنی در ری ذیل حیث و ممنوع الملاقات شد و پیرو قیام گوهرشاد به کربلا تبعید شد[۱۲۶] و به این سیرتکامل حوزه مشهد از هم پاشید و به طور تقریبً به اکنون تعطیل درآمد.
از شهریور ۱۳۲۰ تا انقلاب اسلامی
حوزه علمیه مشهد بعداز شهریور ۱۳۲۰ وارد زمان ویژه‌ای از حیات خویش شد. احیای مجدد حوزه علمیه مشهد بعداز سقوط رضاشاه به صورت خاص وامدار تلاش‌های سه شخصیت علمی پر رنگ یعنی میرزا احمد کفایی، روضه خوان مرتضی آشتیانی و میرزا مهدی اصفهانی بود.[۱۲۷]