محمدباقر بهبهانی (۱۱۱۸ق ـ ۱۲۰۵ق)، دارای اسم و رسم به وحید بهبهانی و ملقب به آقا، دانا، اصولی امامی قرن دوازدهم قمری. بهبهانی به «وحید بعد از ظهر» (یگانه زمانه) ملقب شد و به کنیههای دیگری همانند «مدرس اکبر»، «مدرس تمام»، «علامه ثانی» و «متفحص ثالث» دارای اسم و رسم میباشد. او با اخباریگری و اخباریان تندرو نزاع می کرد و با کارهای وی اخباریگری به لبه رفت. وحید بهبهانی در کربلا درگذشت و در بقاع امام حسین(ع) مسجد امین مشهد دفن شد.
همایش بزرگداشت وحید بهبهانی، با مقصود رسیدگی اثر ها و نظرها علمی وی در سال ۱۳۹۴ش در کربلا برگزار شد و از تیم کتابهایی مربوط به معاشطومار، شاگردان و نگرشهای شرعی، اصولی، حدیثی وی، رونمایی شوید.
معاشطومار
محمدباقر بهبهانی در اصفهان و در سال ۱۱۱۸ قمری به دنیا آمد.[۱] پدرش، محمداکمل اصفهانی، از شاگردان علامه مجلسی بود[۲] و مادرش دختر آقانورالدین بن ملا پارسا مازندرانی بوده میباشد.[۳] بهبهانی از احفاد محمدباقر مجلسی میباشد.[۴]
وحید بهبهانی هشتاد و سه سال قدمت کرد و در اواخر قدمت، درس و دعوا را سوراخ نمود و فقط به درس دادن تفصیل لمعه در کربلا اکتفا کرد و امر کرد که شاگردش، بحرالعلوم به نجف بازگردد و مستقلاً به تشکیل حوزه درس و مشاجره و تفحص به کارها شیعهها بپردازد.[مستلزم منبع] بهبهانی در ۲۹ شوال سال ۱۲۰۵ق (۱۰ تیر سال ۱۱۷۰ خورشیدی) وفات کرد و در کربلا در مقبره امام حسین(ع) و در زیرپای شهدای کربلا به خاک ودیعت شد.[۵]
فرزندان
اولین فرزند وحید به اسم محمد علی، فقیهی معروف در کرمانشاه بود. فرزند دیگر او عبدالحسین اسم داشت که در زمان مرجعیت پدرش کارها مالی و رسیدگی استفتائات بر ذمه وی بوده میباشد.[۶]
او دختری نیز داشته که همسر سید علی طباطبایی (صاحب و مالک ریاض) شد و از فرزندان وی سید محمد طباطبایی مجاهد (متوفی ۱۲۴۲)، صاحب و مالک المناهل میباشد که فتوای جهاد علیه روسیه تزاری را در طی فتحعلی سلطان قاجار صادر کرد.[۷]
تحصیلات
وحید بهبهانی زمانه کودکی و نوجوانی را در اصفهان طی کرد و علم ها عقلی را ابتدا نزد پدرش فراگرفت[۸] و بعداز مرگ بابا و هجوم و اشراف محمود افغان بر اصفهان در ۱۱۳۵ق، از اصفهان بیرون و در بهبهان و حوالی آن اقامت گزید و بدان جهت به بهبهانی آوازه یافت.[۹] بهبهانی چندی آنگاه راهی عراق شد. در نجف از اساتیدی زیرا سید محمد طباطبایی بروجردی (بابا همسرش)، سید صدرالدین قمی همدانی (شارح وافیة الاصول) بهره مند شد.[۱۰] او از بابا و نیز سید صدرالدین قمی و سید محمد بروجردی اذن داستان اخذ نموده بود.[۱۱]
محمدباقر بهبهانی بعداز کامل شدن علم آموزی در عراق، راهی بهبهان شد و دربین سالهای ۱۱۴۰ تا ۱۱۷۰ق حدود سی سال در آنجا سکونت داشت.[۱۲] برخی ادله مسافرت بهبهانی را به بهبهان، شرایط آهسته این حوزه دانسته که بعد از همهمه حال و روز اصفهان، پناهگاه اهل دانش شده بود، دلیل دیگر رویا رویی با مسلک اخباری بوده که در آن مجال به وسیله عبدالله سماهیجی بحرینی (متوفی ۱۱۳۵ق) در بهبهان رونق یافته و بعد از وی شاگردش سید عبدالله بلادی (متوفی ۱۱۶۵ق) آن را دنبال میکرد.[۱۳]
وحید بهبهانی بعد از رویا رویی علمی پیگیر با شیوه اخباری در بهبهان به رخداد عده ای از خویشان و عشایر محلی به کربلا رفت و در آنجا سکنی گزید و تا نقطه پايان قدمت در آنجا ماند.[۱۴] نقل شده محمدباقر بهبهانی به معلم الکلّ فی الکلّ پر اسم و رسم میباشد.[۱۵]
شاگردان
در منابع، اسم شاگردان دارای شهرت بهبهانی که بعضا از او اذن قصه اخذ کردهاند، تا چهل نفر نام برده میباشد.[۱۶] وی چهار طلبه مبرّز به اسم مهدی داشت.[۱۷]. اسم بعضی از شاگردان وی عبارتند از:
ملا مهدی نراقی (متوفی ۱۲۰۹)
سید محمد مهدی طباطبایی معروف به بحرالعلوم (متوفی ۱۲۱۲)
سید محمدمهدی خراسانی
سید مهدی شهرستانی
محمدصالح برغانی (متوفی ۱۲۷۴)
ابوعلی حائری، مؤلف منتهی المقال (متوفی ۱۲۱۵)
سید محمدجواد عاملی، مؤلف مفتاح الکرامة (متوفی ۱۲۲۶)
روضه خوان جعفر نجفی، کشف کننده الغطاء (متوفی ۱۲۲۸)
میرزای قمی، مؤلف مقررات (متوفی ۱۲۳۱)
سید علی طباطبایی، مؤلف ریاض المسائل (متوفی ۱۲۳۱)
روحانی اسدالله کاظمی، مؤلف مَفریمِس الانوار (متوفی ۱۲۳۴)
ملا احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵)
محمدتقی رازی اصفهانی، مؤلف هدایة المسترشدین (متوفی ۱۲۴۸)
محمدابراهیم کلباسی اصفهانی (متوفی ۱۲۶۱)
سید محمدحسن زنوزی خویی، مؤلف ریاض الجنّة (متوفی ۱۲۴۶)[۱۸]
اثرها
محمدباقر بهبهانی بر ابواب عبادات کتاب مفاتیح الشرایع تاثیر نتیجه کاشانی تفصیل و بر مدارک الاحکام نوشته سید محمد موسوی عاملی حاشیه ها نوشته میباشد. او در دانش رجال و حدیث نیز پژوهش ها رجالی داشت که به طور تعلیقه بر کتاب (منهج المقال) میباشد و کوشیده تا راویانی را که برهان روشنی بر وثاقت آن ها وجود ندارد به یاری قرائن توثیق نماید و از این جهت آیتم عیب گیری رجالشناسان متأخّر قرار گرفته میباشد.[۱۹]
از وحید بهبهانی، ۱۱۹ رساله و کتاب برجای باقیمانده که شماری از آنها عبارتند از:
الحاشیه علی مدارک الاحکام
الرسائل الأصولیة
الرسائل الفقهیة
الفوائد الحائریة
حاشیة الوافی (بهبهانی)
حاشیة مجمع الفایدة و البرهان
رساله عملیه (مع التعلیقات للمجدد الشیرازی)
مصابیح الظلام فی تفصیل مفاتیح الشرایع
ابطال القیاس
ثابت التحسین و التقبیح العقلیین
الاجتهاد و الاخبار
اصاله البرائه
اصاله الصحه فی المعاملات و عدمها
اصول الاسلام و الایمان
التعلیقه البهبهانیه
التقیه
کناره موعظه علامه
کناره تهذیب علامه
کناره بر تفصیل ارشادوراهنمایی الاذهان ملا احمد اردبیلی (پند الاذهان تألیف علامه حلی میباشد).
کناره مسالک الافهام
لبه معالم الاصول شهید ثانی
تفصیل مفاتیح الکلام[۲۰]
لبه بر کفایة المقتصد متفحص سبزواری
رساله ای در حلیت گردآوری دربین فاطمیتین در رد روحانی یوسف بحرانی
التحفة الحسینیه در صلاه و صوم این کتاب به همین اسم به فارسی برگردان گردیدهاست.[۲۱]
کناره بر منهج المقال میرزا محمد استرآبادی
رساله فایده ها ملحقه به خاصیت ها اصولیه موسوم به فایده ها جدیده
احکام زکات و خمس به لهجه فارسی
احکام حج به لهجه فارسی
رساله معاملات به گویش فارسی
رساله حرمت غناء
رساله حل شبهه جبر و سپردن
رساله عده دربین الاحادیث و اقسان آن
رساله اصول خمسه به لهجه فارسی
رساله حجیت استصحاب
رساله استحباب نماز آدینه و بطلان وجوب عینی آن[۲۲]
رسالة فی الکر
آداب التجارة[۲۳]
محمدباقر بهبهانی (۱۱۱۸ق ـ ۱۲۰۵ق)، دارای اسم و رسم به وحید بهبهانی و ملقب به آقا، دانا، اصولی امامی قرن دوازدهم قمری. بهبهانی به «وحید بعد از ظهر» (یگانه زمانه) ملقب شد و به کنیههای دیگری همانند «مدرس اکبر»، «مدرس تمام»، «علامه ثانی» و «متفحص ثالث» دارای اسم و رسم میباشد. او با اخباریگری و اخباریان تندرو نزاع می کرد و با کارهای وی اخباریگری به لبه رفت. وحید بهبهانی در کربلا درگذشت و در بقاع امام حسین(ع) مسجد امین مشهد دفن شد.
همایش بزرگداشت وحید بهبهانی، با مقصود رسیدگی اثر ها و نظرها علمی وی در سال ۱۳۹۴ش در کربلا برگزار شد و از تیم کتابهایی مربوط به معاشطومار، شاگردان و نگرشهای شرعی، اصولی، حدیثی وی، رونمایی شوید.
معاشطومار
محمدباقر بهبهانی در اصفهان و در سال ۱۱۱۸ قمری به دنیا آمد.[۱] پدرش، محمداکمل اصفهانی، از شاگردان علامه مجلسی بود[۲] و مادرش دختر آقانورالدین بن ملا پارسا مازندرانی بوده میباشد.[۳] بهبهانی از احفاد محمدباقر مجلسی میباشد.[۴]
وحید بهبهانی هشتاد و سه سال قدمت کرد و در اواخر قدمت، درس و دعوا را سوراخ نمود و فقط به درس دادن تفصیل لمعه در کربلا اکتفا کرد و امر کرد که شاگردش، بحرالعلوم به نجف بازگردد و مستقلاً به تشکیل حوزه درس و مشاجره و تفحص به کارها شیعهها بپردازد.[مستلزم منبع] بهبهانی در ۲۹ شوال سال ۱۲۰۵ق (۱۰ تیر سال ۱۱۷۰ خورشیدی) وفات کرد و در کربلا در مقبره امام حسین(ع) و در زیرپای شهدای کربلا به خاک ودیعت شد.[۵]
فرزندان
اولین فرزند وحید به اسم محمد علی، فقیهی معروف در کرمانشاه بود. فرزند دیگر او عبدالحسین اسم داشت که در زمان مرجعیت پدرش کارها مالی و رسیدگی استفتائات بر ذمه وی بوده میباشد.[۶]
او دختری نیز داشته که همسر سید علی طباطبایی (صاحب و مالک ریاض) شد و از فرزندان وی سید محمد طباطبایی مجاهد (متوفی ۱۲۴۲)، صاحب و مالک المناهل میباشد که فتوای جهاد علیه روسیه تزاری را در طی فتحعلی سلطان قاجار صادر کرد.[۷]
تحصیلات
وحید بهبهانی زمانه کودکی و نوجوانی را در اصفهان طی کرد و علم ها عقلی را ابتدا نزد پدرش فراگرفت[۸] و بعداز مرگ بابا و هجوم و اشراف محمود افغان بر اصفهان در ۱۱۳۵ق، از اصفهان بیرون و در بهبهان و حوالی آن اقامت گزید و بدان جهت به بهبهانی آوازه یافت.[۹] بهبهانی چندی آنگاه راهی عراق شد. در نجف از اساتیدی زیرا سید محمد طباطبایی بروجردی (بابا همسرش)، سید صدرالدین قمی همدانی (شارح وافیة الاصول) بهره مند شد.[۱۰] او از بابا و نیز سید صدرالدین قمی و سید محمد بروجردی اذن داستان اخذ نموده بود.[۱۱]
محمدباقر بهبهانی بعداز کامل شدن علم آموزی در عراق، راهی بهبهان شد و دربین سالهای ۱۱۴۰ تا ۱۱۷۰ق حدود سی سال در آنجا سکونت داشت.[۱۲] برخی ادله مسافرت بهبهانی را به بهبهان، شرایط آهسته این حوزه دانسته که بعد از همهمه حال و روز اصفهان، پناهگاه اهل دانش شده بود، دلیل دیگر رویا رویی با مسلک اخباری بوده که در آن مجال به وسیله عبدالله سماهیجی بحرینی (متوفی ۱۱۳۵ق) در بهبهان رونق یافته و بعد از وی شاگردش سید عبدالله بلادی (متوفی ۱۱۶۵ق) آن را دنبال میکرد.[۱۳]
وحید بهبهانی بعد از رویا رویی علمی پیگیر با شیوه اخباری در بهبهان به رخداد عده ای از خویشان و عشایر محلی به کربلا رفت و در آنجا سکنی گزید و تا نقطه پايان قدمت در آنجا ماند.[۱۴] نقل شده محمدباقر بهبهانی به معلم الکلّ فی الکلّ پر اسم و رسم میباشد.[۱۵]
شاگردان
در منابع، اسم شاگردان دارای شهرت بهبهانی که بعضا از او اذن قصه اخذ کردهاند، تا چهل نفر نام برده میباشد.[۱۶] وی چهار طلبه مبرّز به اسم مهدی داشت.[۱۷]. اسم بعضی از شاگردان وی عبارتند از:
ملا مهدی نراقی (متوفی ۱۲۰۹)
سید محمد مهدی طباطبایی معروف به بحرالعلوم (متوفی ۱۲۱۲)
سید محمدمهدی خراسانی
سید مهدی شهرستانی
محمدصالح برغانی (متوفی ۱۲۷۴)
ابوعلی حائری، مؤلف منتهی المقال (متوفی ۱۲۱۵)
سید محمدجواد عاملی، مؤلف مفتاح الکرامة (متوفی ۱۲۲۶)
روضه خوان جعفر نجفی، کشف کننده الغطاء (متوفی ۱۲۲۸)
میرزای قمی، مؤلف مقررات (متوفی ۱۲۳۱)
سید علی طباطبایی، مؤلف ریاض المسائل (متوفی ۱۲۳۱)
روحانی اسدالله کاظمی، مؤلف مَفریمِس الانوار (متوفی ۱۲۳۴)
ملا احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵)
محمدتقی رازی اصفهانی، مؤلف هدایة المسترشدین (متوفی ۱۲۴۸)
محمدابراهیم کلباسی اصفهانی (متوفی ۱۲۶۱)
سید محمدحسن زنوزی خویی، مؤلف ریاض الجنّة (متوفی ۱۲۴۶)[۱۸]
اثرها
محمدباقر بهبهانی بر ابواب عبادات کتاب مفاتیح الشرایع تاثیر نتیجه کاشانی تفصیل و بر مدارک الاحکام نوشته سید محمد موسوی عاملی حاشیه ها نوشته میباشد. او در دانش رجال و حدیث نیز پژوهش ها رجالی داشت که به طور تعلیقه بر کتاب (منهج المقال) میباشد و کوشیده تا راویانی را که برهان روشنی بر وثاقت آن ها وجود ندارد به یاری قرائن توثیق نماید و از این جهت آیتم عیب گیری رجالشناسان متأخّر قرار گرفته میباشد.[۱۹]
از وحید بهبهانی، ۱۱۹ رساله و کتاب برجای باقیمانده که شماری از آنها عبارتند از:
الحاشیه علی مدارک الاحکام
الرسائل الأصولیة
الرسائل الفقهیة
الفوائد الحائریة
حاشیة الوافی (بهبهانی)
حاشیة مجمع الفایدة و البرهان
رساله عملیه (مع التعلیقات للمجدد الشیرازی)
مصابیح الظلام فی تفصیل مفاتیح الشرایع
ابطال القیاس
ثابت التحسین و التقبیح العقلیین
الاجتهاد و الاخبار
اصاله البرائه
اصاله الصحه فی المعاملات و عدمها
اصول الاسلام و الایمان
التعلیقه البهبهانیه
التقیه
کناره موعظه علامه
کناره تهذیب علامه
کناره بر تفصیل ارشادوراهنمایی الاذهان ملا احمد اردبیلی (پند الاذهان تألیف علامه حلی میباشد).
کناره مسالک الافهام
لبه معالم الاصول شهید ثانی
تفصیل مفاتیح الکلام[۲۰]
لبه بر کفایة المقتصد متفحص سبزواری
رساله ای در حلیت گردآوری دربین فاطمیتین در رد روحانی یوسف بحرانی
التحفة الحسینیه در صلاه و صوم این کتاب به همین اسم به فارسی برگردان گردیدهاست.[۲۱]
کناره بر منهج المقال میرزا محمد استرآبادی
رساله فایده ها ملحقه به خاصیت ها اصولیه موسوم به فایده ها جدیده
احکام زکات و خمس به لهجه فارسی
احکام حج به لهجه فارسی
رساله معاملات به گویش فارسی
رساله حرمت غناء
رساله حل شبهه جبر و سپردن
رساله عده دربین الاحادیث و اقسان آن
رساله اصول خمسه به لهجه فارسی
رساله حجیت استصحاب
رساله استحباب نماز آدینه و بطلان وجوب عینی آن[۲۲]
رسالة فی الکر
آداب التجارة[۲۳]
مسجد سجاد مشهد – محور فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی