مجله خبری مساجد

مجتهد یا این که فقید، هر که در دانش فقه به سکو اجتهاد رسیده و توان استنباط احکام دینی از منابع دارای اعتبار را داراست. بر پایه ی دلایل دینی مجتهدانِ جامع الشرایط، قاضی شرع می باشند و وظایف و اختیاراتی مثل حق قضاوت و تصرف در اموال همگانی و اوقاف و حتی اعلام نبرد و صلح دارا‌هستند. معمولا رهبری فقاهتی جامعه ها شیعی بر ذمه مجتهدان میباشد. متدینان به نظر ها آنها اعتنا دارا هستند و اجرا فقاهتی خویش را بر طبق فتوای مجتهدان اجرا میدهند و بخشی از درآمد خویش را تحت عنوان وجوهات فقاهتی در چنگ مجتهدان قرار میدهند. مجتهدانی که اعلم باشند و آیتم اقبال همگانی قرار بگیرند به منزلت مرجعیت می‌رسند. روحانی طوسی، متفحص حلی، علامه حلی، روضه خوان انصاری و میرزای شیرازی از مجتهدان و فقیهان به‌اسم شیعه مسجد امین مشهد می‌باشند.

مجتهد چه کسی است؟
مجتهد یا این که فقید در اصطلاح به شخصی گفته میشود که در دانش فقه به جايگاه اجتهاد رسیده و بضاعت استنباط احکام دینی فرعی را از منابع دارای اعتبار داشته باشد.[۱] در درنگ شیعی، مجتهدان جامع الشرایط جانشینان امام معصوم می‌باشند و به آن‌ها نایب عام گفته می شود[۲] و اکثری از وظایف و اختیارات امامان مثل قضاوت و اذن تصرف در وجوهات فقهی را دارند.[۳] مطهری مجتهد شیعی(درگذشت: ۱۳۵۸ش) به تناسب گفت و گو در پیشینه اجتهاد و تعریف‌و‌تمجید مجتهد علاوه بر تقسیم پیغمبران به مُرسَل و غیر مرسَل [یادداشت ۱] براین اعتقاد میباشد که شغل امروزین مجتهدان به عبارتی کاری میباشد که پیغمبران تیم دوم می‌کرده‌اند. کاری که امروز مجتهد با نیروی دانش و برهان و اجتهاد می‌نماید، پیغمبران پیشین می‌کردند البته خیر با قوه اجتهاد بلکه با نیروی وحی و افزون بر آن که مجتهد حکم کننده فقهی و رهبر عموم میباشد، آمِر به دارای شهرت و ناهی از منکر میان عموم میباشد؛ وی مُصلح در بینِ امت بوده و مکلف میباشد که مفاسد را اصلاح کند.[۴] در سده‌های اخیر مرسوم بوده میباشد که علم‌آموختگان منطقههای علمیه زمانی که در فقه به مرحله بالایی می‌رسیدند، مدرس یا این که استادان‌شان، به طور کتبی یا این که شفاهی، اجتهاد آنان را تأیید می‌کردند. به‌این تصدیق «اذن اجتهاد» میگویند.[۵]

وظایف و اختیارات مجتهدان
مبتنی بر فقه شیعه هر که به منزلت اجتهاد رسد و دارنده برخی حالت باشد قاضی شرع نامیده میشود[۶] و دارنده اختیارات و وظایفی خواهد بود. روحانی انصاری مناصب فقید را در سه تیتر مهم افتاء، حکومت در معنای قضاوت و ولایت تصرف در اموال و نفوس توده‌بندی نموده است.[۷]

آیت‌الله مکارم شیرازی در بحثی درباره اختیارت عالم، آغاز فتوا دادن و قضاوت را نوشته میباشد و بعد از آن در تحت منصب ولایت دانا به اختیارات هفت‌گانه فقیهان اشاره نموده است که در دانش فقه گفت و گو میگردد و عبارتند از:

ولایت بر اموال محجوران مثل غایبان و صغیرانی که البتهّ ندارند، و بعضا از اقسام مجنون و سفیه.
ولایت بر تصاحب کردن و خرج کردن وجوهات فقاهتی مثل خمس، زکات و وقف‌های عام.
ولایت بر اجرای حدود دینی فارغ منصب قضا.
ولایت بر دستور به مشهور و نهی از منکر در مواقعی که مستلزم زدن و آسیب دیده کردن یا این که کشتن کسی باشد.
ولایت بر کارها سیاسی و حکومت و محافظت مرزها و پناه در مقابل معاندان و همه اموری که به مصالح همگانی مرتبط میباشد.
ولایت بر جان‌ و اموال عموم.
ولایت بر تشریع و حق ضابطه‌گذاری.[۸]
برخی از فقیهان نیز اقامه نماز آدینه را جزو مناصب منحصر به فرد دانا میدانند.[۹] محمدحسین نائینی در کتاب تنبیه الامه ولایت و سرپرستی کارها حسبیه، را جزو مناصب فقیهان دانسته و این نکته را نیز جزو قطعیات(مطالب قطعی و یقینی) مذهب شیعه معرفی می‌نماید[۱۰]امام خمینی این نظر را دارد که مجموع اختیاراتی که نبی و ائمه برای ادارۀ جامعه داشته‌اند برای عالم جامع‏‎ ‎‏الشرایط نیز اثبات میباشد و این ولایت «واقعیتی جز جَعْل ندارد» و فی حدِّ ذاته شأن‏‎ ‎‏و مقامی وجود ندارد بلکه وسیلۀ ایفا وظیفه اجرای احکام میباشد.» [۱۱]

مراتب و تقسیم‌بندی مجتهدان

محمدحسن نجفی، پر اسم و رسم به صاحب و مالک جواهر، از فقیهان قرن سیزدهم هجری
طبق تقسیم‌بندی‌هایی رایج در کتاب ها دینی مجتهدان به مجتهد مُتَجَزّی و مطلق تقسیم گردیده و مجتهد مطلق نیز به مجتهد جامع الشرایط و مجتهد اعلم تقسیم گردیده‌است.

سید ابوالقاسم خویی در کتاب التنقیح فی تفصیل العروة الوثقی، دو نوع تقسیم‌بندی از کلمه اجتهاد ارائه داده که بر طبق آن، مجتهد یا این که متجزی میباشد یا این که مطلق و هرمورد یا این که قوه اجتهاد خویش را به فعلیت رسانده یا این که از آن در خط مش استنباط احکام به کار گیری نکرده میباشد.[۱۲] مبتنی بر این تقسیم‌بندی، مجتهد متجزی کسی میباشد که بضاعت استنباط احکام فقاهتی را در بعضا از قسمت‌های فقه دارااست[۱۳] و ممکن میباشد این بضاعت و توان را در روش استنباط احکام به شغل برنده شود یا این که تنها در‌حد آمادگی، آن را نگه داراست. بعضی از فقها تاسی از فقید متجزی را روا نمی‌دانند؛ جمع‌ای نیز معتقدند در احکامی که استنباط نموده است، می‌قدرت از وی تبعیت کرد.[۱۴] خویی در مقابل اجتهاد تَجَزّی، از واژه و کلمه اجتهاد مطلق به کارگیری نموده است.[۱۵] طبق این حیث اورده شده، مجتهد مطلق میتواند از رویه عامل دینی، احکام فقهی را در مجموع ابواب فقه استنباط نماید.[۱۶]

مجتهد یا این که فقید، هر که در دانش فقه به سکو اجتهاد رسیده و توان استنباط احکام دینی از منابع دارای اعتبار را داراست. بر پایه ی دلایل دینی مجتهدانِ جامع الشرایط، قاضی شرع می باشند و وظایف و اختیاراتی مثل حق قضاوت و تصرف در اموال همگانی و اوقاف و حتی اعلام نبرد و صلح دارا‌هستند. معمولا رهبری فقاهتی جامعه ها شیعی بر ذمه مجتهدان میباشد. متدینان به نظر ها آنها اعتنا دارا هستند و اجرا فقاهتی خویش را بر طبق فتوای مجتهدان اجرا میدهند و بخشی از درآمد خویش را تحت عنوان وجوهات فقاهتی در چنگ مجتهدان قرار میدهند. مجتهدانی که اعلم باشند و آیتم اقبال همگانی قرار بگیرند به منزلت مرجعیت می‌رسند. روحانی طوسی، متفحص حلی، علامه حلی، روضه خوان انصاری و میرزای شیرازی از مجتهدان و فقیهان به‌اسم شیعه مسجد امین مشهد می‌باشند.

مجتهد چه کسی است؟
مجتهد یا این که فقید در اصطلاح به شخصی گفته میشود که در دانش فقه به جايگاه اجتهاد رسیده و بضاعت استنباط احکام دینی فرعی را از منابع دارای اعتبار داشته باشد.[۱] در درنگ شیعی، مجتهدان جامع الشرایط جانشینان امام معصوم می‌باشند و به آن‌ها نایب عام گفته می شود[۲] و اکثری از وظایف و اختیارات امامان مثل قضاوت و اذن تصرف در وجوهات فقهی را دارند.[۳] مطهری مجتهد شیعی(درگذشت: ۱۳۵۸ش) به تناسب گفت و گو در پیشینه اجتهاد و تعریف‌و‌تمجید مجتهد علاوه بر تقسیم پیغمبران به مُرسَل و غیر مرسَل [یادداشت ۱] براین اعتقاد میباشد که شغل امروزین مجتهدان به عبارتی کاری میباشد که پیغمبران تیم دوم می‌کرده‌اند. کاری که امروز مجتهد با نیروی دانش و برهان و اجتهاد می‌نماید، پیغمبران پیشین می‌کردند البته خیر با قوه اجتهاد بلکه با نیروی وحی و افزون بر آن که مجتهد حکم کننده فقهی و رهبر عموم میباشد، آمِر به دارای شهرت و ناهی از منکر میان عموم میباشد؛ وی مُصلح در بینِ امت بوده و مکلف میباشد که مفاسد را اصلاح کند.[۴] در سده‌های اخیر مرسوم بوده میباشد که علم‌آموختگان منطقههای علمیه زمانی که در فقه به مرحله بالایی می‌رسیدند، مدرس یا این که استادان‌شان، به طور کتبی یا این که شفاهی، اجتهاد آنان را تأیید می‌کردند. به‌این تصدیق «اذن اجتهاد» میگویند.[۵]

وظایف و اختیارات مجتهدان
مبتنی بر فقه شیعه هر که به منزلت اجتهاد رسد و دارنده برخی حالت باشد قاضی شرع نامیده میشود[۶] و دارنده اختیارات و وظایفی خواهد بود. روحانی انصاری مناصب فقید را در سه تیتر مهم افتاء، حکومت در معنای قضاوت و ولایت تصرف در اموال و نفوس توده‌بندی نموده است.[۷]

آیت‌الله مکارم شیرازی در بحثی درباره اختیارت عالم، آغاز فتوا دادن و قضاوت را نوشته میباشد و بعد از آن در تحت منصب ولایت دانا به اختیارات هفت‌گانه فقیهان اشاره نموده است که در دانش فقه گفت و گو میگردد و عبارتند از:

ولایت بر اموال محجوران مثل غایبان و صغیرانی که البتهّ ندارند، و بعضا از اقسام مجنون و سفیه.
ولایت بر تصاحب کردن و خرج کردن وجوهات فقاهتی مثل خمس، زکات و وقف‌های عام.
ولایت بر اجرای حدود دینی فارغ منصب قضا.
ولایت بر دستور به مشهور و نهی از منکر در مواقعی که مستلزم زدن و آسیب دیده کردن یا این که کشتن کسی باشد.
ولایت بر کارها سیاسی و حکومت و محافظت مرزها و پناه در مقابل معاندان و همه اموری که به مصالح همگانی مرتبط میباشد.
ولایت بر جان‌ و اموال عموم.
ولایت بر تشریع و حق ضابطه‌گذاری.[۸]
برخی از فقیهان نیز اقامه نماز آدینه را جزو مناصب منحصر به فرد دانا میدانند.[۹] محمدحسین نائینی در کتاب تنبیه الامه ولایت و سرپرستی کارها حسبیه، را جزو مناصب فقیهان دانسته و این نکته را نیز جزو قطعیات(مطالب قطعی و یقینی) مذهب شیعه معرفی می‌نماید[۱۰]امام خمینی این نظر را دارد که مجموع اختیاراتی که نبی و ائمه برای ادارۀ جامعه داشته‌اند برای عالم جامع‏‎ ‎‏الشرایط نیز اثبات میباشد و این ولایت «واقعیتی جز جَعْل ندارد» و فی حدِّ ذاته شأن‏‎ ‎‏و مقامی وجود ندارد بلکه وسیلۀ ایفا وظیفه اجرای احکام میباشد.» [۱۱]

مراتب و تقسیم‌بندی مجتهدان

محمدحسن نجفی، پر اسم و رسم به صاحب و مالک جواهر، از فقیهان قرن سیزدهم هجری
طبق تقسیم‌بندی‌هایی رایج در کتاب ها دینی مجتهدان به مجتهد مُتَجَزّی و مطلق تقسیم گردیده و مجتهد مطلق نیز به مجتهد جامع الشرایط و مجتهد اعلم تقسیم گردیده‌است.

سید ابوالقاسم خویی در کتاب التنقیح فی تفصیل العروة الوثقی، دو نوع تقسیم‌بندی از کلمه اجتهاد ارائه داده که بر طبق آن، مجتهد یا این که متجزی میباشد یا این که مطلق و هرمورد یا این که قوه اجتهاد خویش را به فعلیت رسانده یا این که از آن در خط مش استنباط احکام به کار گیری نکرده میباشد.[۱۲] مبتنی بر این تقسیم‌بندی، مجتهد متجزی کسی میباشد که بضاعت استنباط احکام فقاهتی را در بعضا از قسمت‌های فقه دارااست[۱۳] و ممکن میباشد این بضاعت و توان را در روش استنباط احکام به شغل برنده شود یا این که تنها در‌حد آمادگی، آن را نگه داراست. بعضی از فقها تاسی از فقید متجزی را روا نمی‌دانند؛ جمع‌ای نیز معتقدند در احکامی که استنباط نموده است، می‌قدرت از وی تبعیت کرد.[۱۴] خویی در مقابل اجتهاد تَجَزّی، از واژه و کلمه اجتهاد مطلق به کارگیری نموده است.[۱۵] طبق این حیث اورده شده، مجتهد مطلق میتواند از رویه عامل دینی، احکام فقهی را در مجموع ابواب فقه استنباط نماید.[۱۶]